O‘ZBEK FILOLOGIYASI

#Qiyosiy_til
O‘zbek tilining Xorazm shevasidagi egalik qo‘shimchalari.
@akademik_til

#Qiyosiy_til O‘zbek tilining Xorazm shevasidagi egalik qo‘shimchalari. @akademik_til

#Ibora
Ok yaydan çıkdı
(
Turkcha
) —
G‘isht qolipdan ko‘chdi
(
O‘zbekcha
).
@akademik_til

#Etimologiya
QIRMIZ – HAShORATMI?
Qirmiz(i) – Qizil rangli; qizil, ol.
So‘z arab va fors tillaridagi
qirmizī
(قرمزي) leksemasidan olingan bo‘lib, dastlab «hasharotdan olinadigan yorqin qizil bo‘yoq» anglamini bildirgan.
Aslida bu birlik qirmiz (قرمز) — «qizil bo‘yoq beruvchi hasharot (
kermes
)» so‘ziga -ī nisbat qo‘shimchasi qo‘shilishi orqali hosil bo‘lgan.
Qirmiz so‘zining o‘zi esa undan ham qadimgi manbaga borib taqaladi: u sanskrit tilidagi
krmi
(कृमि) — «qurt, lichinka, hasharot» anglamidagi so‘zdan o‘zlashgan bo‘lib, ushbu shakl Hind-Yevropa bobo tilidagi tiklangan *kʷŕmis — «qurtcha» formasiga borib taqaladi..
Mazkur so‘z Yevropa tillariga arab tili orqali kirgan. kech lotincha:
cremisinus
; inglizcha:
crimson
; fransuzcha
cramoisi
.
Bularning barchasi «to‘q qizil rang» anglamini anglatadi.
Manba
.
@akademik_til

#Til
SEMANTIK KENGAYISh
Tilda bu hodisasining aksi, semantik kengayish hodisasi ham mavjud. Bu hodisa ma’lum bir so‘z (leksema)ning dastlab anglatgan lug‘aviy ma’nosi vaqt o‘tishi bilan kengayishiga borishiga aytiladi. Masalan, qadimda «fuqaro» so‘zi faqir so‘zining ko‘plik shaklida «kambag‘al», «qashshoq» anglamida qo‘llangan bo‘lsa, bugungi tilimizda «biror mamlakatning doimiy (muayyan yuridik huquqlarga ega bo'lgan) aholisi, grajdani» anglamida qo‘llaniladi.
👉
Domla
(diniy ta'lim beruvchi) >
domla
(erka o‘qituvchi) >
domla
(umuman o‘qituvchi).
👉
Ishchi
(ishlovchi) ->
ishchi
(xodim).
🫵
Yana shu kabi misollarni bilsangiz izohlarda yozib qoldiring.
@akademik_til

#Til
SEMANTIK TORAYISh
Tilda semantik torayish degan hodisa mavjud. Bu hodisa ma’lum bir so‘z (leksema)ning dastlab anglatgan lug‘aviy ma’nosi vaqt o‘tishi bilan torayib borishiga aytiladi. Masalan, «to‘n» so‘zi qadimgi va eski turk tillarida umuman «kiyim», «libos» ma’nosida qo‘llangan bo‘lsa, hozirgi o‘zbek tilida u asosan ma’lum turdagi ustki kiyimni, ya'ni «chopon» anglamini anglatadi.
Tilimizda bunday misollar juda ko‘p:
👉
Osh
(ovqat) ->
osh
(palov)
👉
Mol
(mulk, boylik) >
mol
(chorva hayvon) > mol (sigir, ho‘kiz, buzoq).
👉
O‘g‘ul
(farzand) ->
o‘g‘il
(erkak farzand).
👉
Yigit
(yosh, yoshlar) ->
yigit
(erkak kishi).
👉
Ko‘k
(osmon) ->
ko‘k
(moviy rang)
👉
Siyoh
(qora rang) ->
siyoh
(yozuv suyuqligi).
👉
Yog‘och
(daraxt) ->
yog‘och
(taxta).
🫵
Yana shu kabi misollarni bilsangiz izohlarda yozib qoldiring.
@akademik_til

#Til
XX asrning birinchi choragiga qadar -da bog‘lovchisi tilimizda faol qo‘llangan birlik hisoblangan. Lekin bugungi tilimizda u o‘z o‘rnini «ham» bog‘lovchisiga bo‘shatib berdi.
Sen-
da
odam, sen-
da
insonsan – Sen
ham
odam, sen
ham
insonsan.
@akademik_til

#Etimologiya
BO‘ZA
Bo‘za – «O‘zbek tilining izohli so‘zligi»da bu so‘z fors tilidan kirib kelgan deya izohlanadi. U oqshoq, tariq, arpa va shunga o‘xshash donlardan tayyorlanadigan, yengil kayf beruvchi ichimlik anglamini bildiradi.
Biroq so‘zning fors tilidan kelib chiqqanligi tilshunoslar orasida bahslidir. Bir qator olimlar uni aslida turkcha ildizga ega deb hisoblaydi. Masalan, A. Nişanyan etimologik lug‘atida bu so‘z qadimgi turkcha
buχsı
/
buχsum
(«bo‘za») shakllari bilan bog‘lanadi. Ushbu shakllar fors tilidagi
būza
/
buχsum
so‘zlari bilan ham o‘zaro aloqador bo‘lishi mumkinligi ta’kidlanadi.
Shu bilan birga, fors va turkiy tillar o‘rtasida bu so‘zning qaysi tildan qaysi tilga o‘tganini aniq belgilash qiyinligi ham qayd etiladi.
Mahmud Koshg‘ariyning «Devonu lug‘otit-turk» asarida so‘z quyidagicha uchraydi:
buḫsum
– tariqdan tayyorlanadigan ichimlik (tariq pivosi)
buḫsı
– qaynatilgan bug‘doyni achitish orqali tayyorlanadigan ovqat va uning suyuqligi
Qipchoq tilida esa Abu Hayyonning «Kitab al-Idrok» (1312) asarida bu so‘z boza (بُزا) shaklida qayd etilgan.
Bizningcha, bo‘za leksemasi turkcha ildizga ega bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Turk tillarida «bo‘z» (och kulrang, oqsimon rang) anglamini bildiruvchi so‘z mavjud: bo‘z bo‘ri, bo‘z yer kabi. Mazkur ichimlikning rangi ham ko‘pincha oqsimon yoki och kulrang bo‘lgani uchun, uning nomi aynan shu rang bilan bog‘liq holda shakllangan bo‘lishi mumkin.
@akademik_til

#Etimologiya
ALKASh
Anchadan beri so‘zlarning etimologiyasiga to‘xtalmagan edik.
Alkash «O‘zbek tilining izohli so‘zligi»da – Ichkilikka berilgan, ruju qilgan anglamida berilgan bo‘lib, tilimizga rus tili orqali kelgan. Alkash so‘zi rus tili ham, o‘zbek tilida ham so‘zlashuv uslubiga xos bo‘lib, asli ruscha «алкоголик» (piyonista, ichuvchi) so‘zidan kelib chiqqan.
Bu so‘z XX asrda (taxminan 1920-yillarda) paydo bo‘lgan. So‘z «алкогол-» asosining qisqartirilishi va «-аш» qo‘shimchasining qo‘shilishi orqali yasalgan.
«Alkogol» so‘zining o‘zi Yevropa tillariga alkimyogarlar orqali kirib kelgan bo‘lib, arabcha al-kuḥl الكحل (aslida — surma kukuni, keyinchalik «nozik modda», «spirt» anglamlarini olgan) so‘zidan kelib chiqqan.
@akademik_til

#Sözlik
XX asrning boshlarida (1929–1940)
mo‘g‘ul
so‘zi «mangʻul» tarzida yozuvda ifodalangan ekan. Aslida bu so‘zning asl varianti «mongol»dir.
@akademik_til