Kitob O‘qi

📊
O'zbekiston Milliy kutubxonasining 2026-yil may oyi uchun
foydalanuvchilarga xizmat ko'rsatish
ko'rsatkichlari
📚
O'zbekiston Milliy kutubxonasiga 2026-yil may oyida
kelib tushgan yangi nashrlar
🤝
Kitoblarni nashr etishdan oldin
O‘zbekiston nashriyotlari bilan hamkorlik
(2026-yil, may)
📱
Rasmiy sahifalarimizga obuna bo‘ling!
Telegram
l
Instagram
l
YouTube
l
Facebook
l
Twitter
l
Website

Yuradigan kutubxona, London,
1930
🇬🇧
1930-yillarda Londonda ayollar yurib kitob o‘qish imkonini beruvchi noyob
“yuradigan kutubxona”
bilan ko‘zni quvontirgan. Bu ilhomlantiruvchi tashabbus o‘sha davrda bilim olishni yanada qulay va zamonaviy qilgan.
Harakat va bilim birlashsa, hatto yo‘l yurganingizda ham kitoblar dunyosiga sho‘ng‘ish mumkin

🌐
Samarqand
o‘zining yuksalish cho‘qqisida
qanday ko‘rinishga ega bo‘lgan?
Amir Temur Oltin O‘rda shaharlarini vayron qilgach, jahon savdo markazi to‘liq janubga
–
Samarqandga ko‘chgan
. Bu esa Samarqandni
o‘sha davr dunyosining eng boy shahriga aylantirgan
.
Samarqand: “Yer yuzining sayqali” va Ko‘ksaroy
Amir Temur Samarqandni jahon poytaxtiga aylantirishni istagan. Har gal biror buyuk shaharni (Dehli, Damashq, Bag‘dod) zabt etganda,
u Samarqandga oltinni emas, balki insonlarni
:
me’morlar, zargarlar, to‘quvchilar va olimlarni jo‘natgan
.
▪️
Me’moriy uslub:
Shaharning asosiy rangi
moviy rang
bo‘lgan
. Moviy rangning barcha jilolaridagi sirlangan koshinlar
osmon timsoli edi
.
Eng salobatli bino — Bibixonim jome masjidi
. Uning peshtoqi shu qadar baland bo‘lganki,
“agar osmon uning aksi bo‘lmaganida, xijolat chekkan bo‘lardi”
.
▪️
Ko‘ksaroy:
Bu Sohibqironning 1370-yilda qurilgan bosh qarorgohi va eng sevimli maskani edi
. Ichkarida mashhur
“Ko‘ktosh”
–
moviy taxt toshi
turgan. Aynan shu yerda Xitoydan O‘rtayer dengizigacha bo‘lgan xalqlarning taqdirini o‘zgartirgan qarorlar qabul qilingan.
1404-yilning kuzida Amir Temur
Xitoyga (Min imperiyasiga) yurish qilishdan oldin
Ko‘ksaroyda so‘nggi bor to‘xtab o‘tgan
.
Buxoro amirligining poytaxti Buxoro bo‘lishiga qaramay,
Buxoroning o‘zbek amirlari Haydar, Nasrulloh va Muzaffar toj kiyish marosimini aynan Samarqanddagi Ko‘ktosh ustida o‘tkazganlar
.
So‘nggi toj kiyish marosimi 1861-yilda amir Muzaffarning taxtga chiqish tantanasi munosabati bilan bo‘lib o‘tgan
.
Saroyning asosiy binolari XVIII asrning birinchi yarmidagi siyosiy o‘zaro nizolar va inqiroz davrida vayron qilingan
. XIX asrda mang‘itlar sulolasidan bo‘lgan
Buxoro amirlari saroyni qisman tiklaganlar
.
1868-yilda
Buxoro amirligidan Samarqandni bosib olib,
Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilgach
,
hukumat saroyni butunlay yo‘q qilishga qaror qilgan
. Bugungi kungacha
faqat Ko‘ktosh saqlanib qolgan
bo‘lib, u Go‘ri Amir maqbarasi hovlisida saqlanadi.
Butunlay vayron qilingan saroy o‘rni esa tuproq bilan ko‘mib yuborilgan va hozirgacha tadqiq etilmagan
.
▪️
Yo‘ldosh bog‘lar:
Sohibqiron 1378–1404-yillar mobaynida shahar atrofida
14 ta ulkan bog‘ barpo ettirgan
. Bu bog‘larning har birida saroy va favvoralar bo‘lgan.
▪️
Ulug‘bek rasadxonasi:
Keyinchalik Sohibqironning nabirasi
Mirzo Ulug‘bek shaharni ilm-fan markaziga aylantirgan
. U balandligi 30,4 m va diametri 46,40 m bo‘lgan
uch qavatli silindrsimon bino ko‘rinishidagi rasadxonani qurdirgan
. Uning ichiga shimoldan janubga yo‘naltirilgan, radiusi 40,21 m bo‘lgan ulkan burchak o‘lchagich –
sekstant
joylashtirilgan bo‘lib, unda osmon jismlarining samoviy meridiandan o‘tish chog‘idagi ufqdan balandligi o‘lchangan. Taxminlarga ko‘ra, uning yoyi aylananing oltidan bir qismini tashkil etib, ishchi qismi 20° dan 80° gacha bo‘lgan.
Ulug‘bek rasadxonasida 1437-yilga kelib “Ziji Jadidi Ko‘ragoniy” asari –
yulduzlar jadvali
tuzilgan
. Unda 1018 ta yulduzning holati tavsiflangan bo‘lib,
bu asar teleskoplar ixtiro qilingunga qadar dunyodagi eng aniq yulduzlar katalogi bo‘lib qolgan
. Shu yerning o‘zida
yulduz yilining uzunligi aniqlangan
: 365 kun, 6 soat, 10 daqiqa, 8 soniya (xatolik +58 soniya).
Qiziqarli fakt:
🔹
Sovet davrida 1449-yilda Ulug‘bek o‘ldirilgach, rasadxona binosi diniy mutaassiblar tomonidan vayron qilingan, deb
xato yozishgan
.
Aslida esa Ulug‘bekdan so‘ng rasadxona uning shogirdi Ali Qushchi rahbarligida yana 20 yil faoliyat yuritgan
.
Faqat 1469-yilga kelibgina olimlar gullab-yashnayotgan Hirotga ko‘cha boshlaganlar
. O‘sha vaqtda Sharqning buyuk shoiri Alisher Navoiy Hirotda davlatning birinchi vaziri edi.
Ko‘p o‘tmay, Ali Qushchini Konstantinopolga taklif qilishgan
.
U o‘sha yerda rasadxonaning ilmiy asarlarini yakunlab, nashr ettirgan
. Ulug‘bek rasadxonasida tuzilgan astronomik jadvallar Sharqda haqli ravishda shuhrat qozongan.
Yevropada bu asarlar ilk bor 1650-yilda nashr etilgan
.
🔹
Xarobaga aylangan rasadxona binosi yana ko‘p yillar qad rostlab turgan va
faqat XVI asr oxirlaridagina samarqandliklar uni g‘isht qilib buzib olib ketishgan
.

https://youtu.be/zrOmPBYjq-0

🌐
Buyuk Xitoy devorini qurishda
guruch bo‘tqasidan
qanday foydalanilgan?
Asrlar davomida shiddatli yomg‘irlar va shamollar ostida turgan
Buyuk Xitoy devorining mustahkamlik siri haqiqatan ham
yopishqoq guruchda
yashirin
.
Min sulolasi
(1368–1644)
davridagi xitoylik quruvchilar
kimyo va pazandachilikni uyg‘unlashtirib, tarixdagi eng pishiq qorishmalardan birini yaratganlar
.
1. “Guruchli beton” retsepti
Quruvchilar oddiy
so‘ndirilgan ohakni yopishqoq guruchning quyuq qaynatmasi
bilan aralashtirishgan.
▪️
Kimyoviy sehr:
Guruch tarkibida murakkab uglevod (polisaxarid) bo‘lgan amilopektin mavjud
.
Ohak bilan aralashtirilganda noyob reaksiya sodir bo‘ladi
: amilopektin kalsiy karbonat kristallarining o‘sishiga to‘sqinlik qilib, juda zich va bir tekis mikro tuzilma hosil qiladi.
▪️
Natija:
Natijada ajoyib yopishqoqlik (adgeziya) va suv o‘tkazmaslik xususiyatiga ega qorishma olingan
.
U shu qadar mustahkam bo‘lganki
, devorning ko‘p joylarida g‘ishtlar orasidan hatto eng jon-jahdi bilan o‘suvchi o‘t ham hanuzgacha unib chiqa olmaydi.
2. Qurilishning o‘zi qanday kechgan?
Buyuk Xitoy devori
bitta inshoot emas
, balki
turli davrlar va materiallardan iborat qat-qat “pirog”dir
.
🔹
Dastlabki bosqichlar (Sin sulolasi):
Zichlangan tuproq texnologiyasidan foydalanilgan
.
Yog‘och qalqonlar orasiga lyoss
(chang tuproq)
, shag‘al va loy qatlami yotqizilib
, so‘ng
tuproq toshdek qotgunga qadar og‘ir to‘qmoqlar bilan uzoq va bir maromda urib chiqilgan.
🔹
Min davri (g‘ishtli devor):
Aynan o‘sha davrda
g‘ishtni ommaviy ravishda pishirish
va o‘sha mashhur
guruchli qorishmadan foydalanish
boshlangan.
Butun qurilish chizig‘i bo‘ylab minglab g‘isht xumdonlari bo‘lgan
.
🔹
Logistika:
Bu juda og‘ir mehnat edi
. Tosh va g‘ishtlar zanjir usulida
qo‘ldan-qo‘lga uzatilgan
, zambillarda tashilgan yoki tor tog‘ so‘qmoqlari bo‘ylab haydab o‘tilayotgan echkilarning yelkasiga bog‘langan.
3. Ziddiyat: Oziq-ovqat qurilishga qarshi
🔸
Qurilishda guruchdan foydalanish ko‘plab ziddiyatlarga sabab bo‘lgan.
Qurg‘oqchilik yillarida dehqonlar o‘zlarini ochlikdan qutqarishi mumkin bo‘lgan guruchning tom ma’noda “devorga qorishtirib yuborilayotganidan” norozi bo‘lib, zorlanishgan
.
Biroq imperatorlar sarhadlar mustahkamligi fuqarolarning to‘qligidan muhimroq, deb hisoblashgan.
Devorning hanuzgacha saqlanib qolganiga qaraganda, muhandislik hisob-kitobi o‘zini oqlagan ko‘rinadi.
4. Buyuk Xitoy devorining asl uzunligi
Devorning uzunligi taxminan 8 850 km, deb hisoblanadi.
Ammo
2012-yilda Xitoyning Madaniy meros ishlari bo‘yicha davlat boshqarmasi kompleks tadqiqot natijalarini e’lon qildi
va bu raqam dunyoni hayratga soldi.
▪️
To‘liq uzunligi:
Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra,
u 21 196 kilometrni tashkil etadi
.
▪️
Nega buncha uzun?
Bunga nafaqat Min davridagi g‘isht devorlar
, balki dastlabki sulolalarning tuproq qo‘rg‘onlari, xandaqlar, tabiiy himoya to‘siqlari (qoyalar va daryolar), shuningdek, alohida turgan qal’alar va ishora minoralari ham kiradi.
▪️
Taqqoslov:
Bu ekvator uzunligining yarmidan ko‘proq!
Agar devorning barcha qismlari bir chiziqqa tizilsa,
u Yer sharining yarmini o‘rab olishi mumkin edi
.
Qiziq fakt: Faqat devor emas
🔹
Xuddi shu “guruchli tarkib”dan maqbara va ibodatxonalar qurilishida ham foydalanilgan
.
Arxeologlarning aytishicha
,
zamonaviy buldozerlar ham ba’zan Min davri poydevorlarini buzishga qiynaladi
– bu qadimiy “superyelim” shunchalik sifatli bo‘lib chiqqan.

https://youtu.be/yz9riGD7IOM?si=C1AeEEl3hpAiN8vB

📚
O‘zbekiston Milliy kutubxonasi Milliy bibliografiya ma’lumotlari bazasini shakllantirish xizmati UzNEL (milliy elektron kutubxona) bazasining Maqolalar bo‘limini O‘zbekiston to‘g‘risidagi ma’lumotlar bilan muntazam ravishda to‘ldirib bormoqda
.
📦
Baza Milliy kutubxonaga kelib tushgan respublika va xorijiy davriy nashrlari asosida O‘zbekistonga oid matearillar asosida to‘ldirib boriladi.
Unga quyidagi materiallar kiritib borilmoqda Respublika davriy nashrlari asosida Respublikada chop etiladigan gazeta, jurnallardagi ilmiy ahamiyatga ega bo‘lgan muhim va dolzarb mavzudagi tahliliy, tanqidiy, badiiy, texnikaviy, tibbiy, ijtimoiy-falsafiy, siyosiy-huquqiy materiallar.
Xorijiy jurnallarda:O‘zbekistonlik mualliflarning ilmiy, ilmiy-ommabop va tahliliy maqolalari, shuningdek, mamlakatimiz hayotining siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy jabhalarini har tomonlama yorituvchi materiallar.
Foydalanuvchilar UzNEL bazasining
Maqolalar
bo‘limida jamlangan ma’lumotlarni Milliy kutubxona portali orqali topishlari mumkin.

Youtube kanalimizda Orif Tolib bilan suhbatimiz e'lon qilindi:
https://youtu.be/0x9kVLMrdYY?si=KWSnaIHdhI_qYKoU
Bizni Youtubeda ham kuzating, kanalimizga a'zo boʻlsing. Podkastning kamchiliklari va yutuqlarini izohlarda yozing.
Bizning sahifalar:
Telegram
|
Instagram
|
Youtube

https://www.youtube.com/live/ZJ3rqfGt39c?si=ORr9axA7DRV-oxub

https://youtu.be/i_ofTfvZP4Q?si=JgS75wQ_2zJx2ksw