Mirkonomika

Туманлар кесимида энг қиммат гўшт
Фориш туманида
шаклланган. Туманда  ойлик маош билан
26 кг
гўшт сотиб олиш мумкин холос. Шунингдек туманда гўштнинг номинал нархи ҳам Республикадаги энг юқори ҳисобланади. Туманда
1 кг гўшт нархи 140,2 минг
сўмга тенг.
Туманлар кесимида энг арзон гўшт эса
Миробод, Шайхонтоҳур,  Учқудуқ, Юнусобод
туманлари бўлган. Мазкур туманларда ойлик маош билан
100 кгдан
кўпроқ  гўшт сотиб олиш мумкин.
Шунингдек гўшт нархи энг арзон шаклланган
20 та туманнинг 8 таси Тошкент шаҳрида
жойлашган.
@Mirkonomika

Қайси ҳудудда гўшт нархи қиммат?
Бу савол берилиши билан кўпчилик Тошкент шаҳрида деган жавобни беради.
Ҳақиқатдан ҳам номинал нарх Тошкент шаҳрида бошқа ҳудудларга нисбатан юқори шаклланган. Хусусан, 3 июнь
ҳолатига
Тошкент шаҳрида мол гўштининг ўртача нархи
132,8 минг
сўмни ташкил этган. Энг паст нарх эса Қорақалпоғистон Республикасида бўлиб, мол гўштининг ўртача нархи
107,5 минг
сўмга тенг.
Лекин биз харид қобилияти бўйича нархни ўлчасак картина бутунлай ўзгариб кетади. Масалан, Тошкент шаҳрида гўштнинг номинал нархи барча вилоятлардан қиммат бўлса-да, ойлик иш ҳақини таққослашга қўшсак кўрамизки
пойтахтда гўшт нархи бошқа ҳудудларга нисбатан энг арзон
. Хусусан, ўртача тошкентлик ойлик даромади билан
88 кг
мол гўшти сотиб олиши мумкин. Таққослаш учун, халқ тилида энг кўп гўшт ейдиган ҳудудлардан бири сифатида айтиладиган
Сурхондарёда бу кўрсаткич 37,8 кгни
ташкил этади.
Яъни ўртача Сурхондарёлик ойлик маоши билан ўртача тошкентликдан 2,3 баробар камроқ гўшт сотиб ололади.
Шунингдек, Харид қобилияти бўйича
Навоий (70,7 кг), Тошкент вилояти (50 кг)
каби ҳудудларда ҳам гўшт нархи нисбатан арзон шаклланган. Бундан ташқари, Қорақалпоғистонда ўртача кўрсаткичдан пастроқ иш ҳақи шаклланган бўлишига қарамасдан гўшт нархининг  бошқа ҳудудларга нисбатан сезиларли фарқ қилиши сабабли гўшт харид қобилияти нисбатан юқори шаклланган.
Сурхондарё сингари
Жиззах, Қашқадарё, Наманган
вилоятларида мол гўшти нархи республикада энг юқори шаклланган ҳудудлардан ҳисобланади.
@Mirkonomika

Турмуш қуриш ёши пасаймоқда
Сўнгги йилларда демографик ҳолат бўйича саволлар кўпайиб бормоқда. Хусусан,
2023 йилдаги
энг юқори даражадан кейин туғилишлар
кетма-кет икки йилдан буён қисқармоқда
. Шунингдек, тузилган никоҳлар сони кетма-кет
тўрт йилдан буён пасаймоқда
. Бу эса ўз навбатида турмуш қуруш ёши ўсаётганлиги ҳамда мамлакатимиз демографик инқироз томон кетаётганлиги ҳақидаги турли фикрларни келтириб чиқармоқда.
Лекин демографик кўрсаткичларда умумий рақамлардан бироз чуқурроқ кириб таҳлил қилсак кўрамизки, бундай хулосалар ҳозирча асосга эга эмас. Масалан никоҳлар сони қисқараётганлигининг сабаби
никоҳ ёшининг ўсаётганлиги эмас
.
2025 йилд
а аёлларда ўртача турмуш қуриш ёши
21,4 ёшни
, эркакларда эса
25,6 ёшни
ташкил
этган
(биринчи никоҳ). Қизиқ жиҳати
2025 йилда
турмуш қуриш ёши ҳар икки жинс вакиллари учун пасайган. Бунда, аёллар учун ўртача турмуш қуруш ёши бир йил олдингига нисбатан
0,4 ёшга
, эркакларда эса
0,6 ёшга
қисқарган.
Ўзи умуман узоқроқ муддат билан таққослаганда ҳам турмуш қуруш ёши пасаяётганлигини кўриш мумкин.
2017 йил
билан таққослаганда аёлларда турмуш ёши
1,4 ёшга
, эркакларда эса
0,7 ёшга
қисқарган. Никоҳлар сони қисқаришни бошлаган давр билан таққослаганда ҳам турмуш қуруш ёши  пасайган.
Яъни никоҳ сони қисқараётганлигини одамлар кечроқ турмуш қуришга қарор қилаётганликлари тушунтириб беролмайди.
Хўш, никоҳ ёши пасайиши фонида никоҳлар камайиши қайси омил билан изоҳланади?,  менинг ўйлашимча бу тенденцияга асосий сабаб шунчаки никоҳ ёшидаги аҳоли сонининг олдинги авлодга нисбатан камроқлиги
. Масалан 2
021 йилда
20-24 ёшдаги
аҳоли сони ўзидан битта катта ёш гуруҳидаги (25-29) аҳолига нисбатан
511.8 мингтага
камроқ бўлган.
2023 йилда
айни икки гуруҳдаги аҳоли сони орасидаги фарқ
425,5 мингтани
ташкил этган. Яъни олдинги авлод абсолют кўпроқ. Бу эса мустақилликнинг илк йилларидан  аср бошигача бўлган даврда туғилишларнинг камайганлиги билан изоҳланади.
Бошқача айтганда айни иқтисодий қийинчилик даврида туғилган кам сонли авлод бугун айни турмуш қуриш ва фарзанд кўриш ёшида бу эса ўз навбатида никоҳлар ҳамда туғилишларнинг қисқаришига олиб келаётган асосий омил бўлмоқда.
2024 йилда
фертилликда (ҳар бир аёлга тўғри келадиган фарзандлар сони) ҳам бироз пасайиш кузатилди. Лекин ҳозирча  туғилишларнинг пасайишига асосий сабаб авлодлар алмашинуви  бўлмоқда.
Умуман олганда, мамлакатимизда дунёнинг  кўплаб ривожланган шунингдек улар қаторига қўшилаётган ривожланаётган давлатлардаги каби демографик муаммолар ҳозирча мавжуд эмас.
Яъни биздаги туғилишлар пасайишини
Япония, Корея, Хитой
каби давлатлардаги ҳолатлар билан таққослаб бўлмайди. Улар анча қийин ва чуқур демографик муаммоларга дуч келиб бўлишган.
Биз эса ҳозирча ундай чегарадан анча узоқдамиз. Балки Ривожланган давлатларда кузатиладиган демографик муаммолар бизда ҳам вақти келиб қайсидир даражада кузатилар лекин ҳозирги ҳолат ундан кескин фарқ қилади.
@Mirkonomika

Яқин Шарқдаги кескинлар фонида Хитойнинг нефть импорти эса
8 йиллик
минимумларгача
пасайиб кетибди.
@Mirkonomika

Шунингдек, олдин Нефть ва нефть маҳсулотлари баланси савдо дефицитини оширувчи  йирик компонент бўлган
бўлса
, сўнгги йилларда савдо дефицити қисқаришига таъсир қиладиган омилга айланган.
Жорий йилда эса  Нефть савдоси профицитининг савдо балансига
таъсири сезиларли ошган
.
@Mirkonomika

АҚШ сўнгги йилларда энергияни
соф импорт қилувчи мамлакатдан соф экспортёр
мамлакатга айланиб
улгирди
.
Эрон уруши эса АҚШнинг Нефть савдо балансида профицитнинг кескин ўсишига олиб келмоқда.
@Mirkonomika

Piketty глобал қизишни 2 даражада сақлаб қолиш учун бошқа омиллар қатори ўсишга чегарага қўйиш кераклиги ҳақида
ёзибди
.
Мен  Piketty ҳамда унинг жамоаси томонидан тақдим қилинган репортни ўқиб
чиқдим
. Репортда бир қатор
радикал
фикрлар мавжуд. Шундай ғоялардан бири ривожланган давлатларда
ўсишга чегара
қўйиш.
Замонавий ўсиш “туғилишидан” олдин Томас Малтус ер юзида аҳоли сони озиқ-овқат ишлаб чиқаришдан тезроқ ўсиши натижада одамлар очарчиликка дучор бўлади деган  фаразни илгари сурган. Лекин Малтуснинг даврида ер юзида
1 млрд
киши яшаган бўлса, ҳозирга келиб аҳоли сони
8,2 млрд
кишидан ошиб улгурди.  Шунингдек, дунё аҳолиси Малтус давридагидан кўра
яхшироқ, бойроқ ва тўқроқ яшамоқда
. Бундан ташқари, Малтус даврида аҳолининг катта қисми қишлоқ хўжалигида банд бўлган бўлса ҳозирга келиб анча камроқ одамлар (айниқса ривожланган давлатларда) қишлоқ хўжалигида банд бўла туриб, Малтус даври билан таққослаганда мисли кўрилмаган даражада кўп озиқ-овқат ишлаб чиқармоқда.
Piketty нинг ўсишни чеклаш таклифи ҳам худди Малтус 200 йилдан кўпроқ вақт олдин қилган прогнозлари каби нотўғри бўлиши билан бирга жудаям зарарли.
Яъни ҳозир ривожланган мамлакатларда (умуман барча давлатларда) айни ўсишнинг секинлашаётганлиги катта муаммо. Ўсишни  ўз қўли билан чеклашни таклиф қилиш эса ўзи жонига қасд қилишни таклиф қилишдек гап.
Айни вақтда
0-0,5 фоиз
ўсишни ривожланган давлатлар учун етарли деб ҳисоблаш муаммони ечиш эмас балки уни яратишга тенг.
Албатта ўсиш ҳамма муаммоларни ҳал қилмаслиги мумкин, лекин иқтисодий ўсиш ечмаган муаммоларни  “ўсишнинг йўқлиги” ечмаслиги аниқ.
@Mirkonomika

Муқобил инфляция кўрсаткичлари
Йилликка тенглаштирилган ойлик кўрсаткичлар май ойида турли йўналишда  ўзгарган. Хусусан, бир ойлик йиллик тенглаштирилган инфляция май ойида
2,5 фоизни
ташкил этган.  Яъни агар  бир йил давомида майдаги каби ойлик инфляция кузатилса кейинги йилда йиллик инфляция
2,5 фоизни
ташкил этади. Лекин бу кўрсаткич нисбатан алдамчи. Чунки мавсумий пишиқчилик даври келиши билан кўплаб озиқ-овқатлар нархи пасаймоқда, бу эса умумий инфляциянинг пастроқ шаклланишига замин яратмоқда. Агар мева-сабзавотлар таъсирини чиқариб ташласак, бир ойлик йилликка тенглаштирилган инфляция
7,4 фоизни
ташкил этади.
3 ойлик
йилликка тенглаштирилган инфляция
5,7 фоизни
ташкил этган бўлса, мева сабзавотлар таъсири чиқариб ташланган кўрсаткич
7 фоиз
бўлган.
Бир ҳамда уч ойлик кўрсаткичларда мавсумий омилар таъсирида умумий инфляция мева-сабзавотлар таъсири чиқариб ташланган инфляциядан пастроқ шаклланган бўлса,
6 ойлик
кўрсаткичда тескари ҳолатни кўриш мумкин.  Хусусан,
6 ойлик
йилликка тенглаштирилган инфляция
7,4 фоизни
ташкил этган бўлса, Мева сабзавотлар таъсирисиз кўрсаткич
6,6 фоизни
ташкил этган.
Умуман олганда,  умумий кўрсаткич секинлашаётган бўлсада, базавий (мева-сабзавотларсиз кўрсаткич базавий инфляцияга яқинроқ кўрсаткич) инфляция кўрсатмоқдаги инфляцияни оширувчи  омиллар  ҳалигача мавжуд.
@Mirkonomika

Ёзишни бошлаганимга 7 йил бўлибди.