مۇھىم خەۋەرلەر

خىتاي دىپلوماتىيە مىنىستىرلىكى تەيۋەن ھەققىدە:
«دۇنيادا پەقەت بىرلا خىتاي بار ، تەيۋەن خىتاي زېمىنىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى.
ھېچكىم خىتاي بىرلىشىشىنى توسىيالمايدۇ.
بىرلىشىش مۇمكىنچىلىك ئەمەس ، مۇقەررەر رېئاللىق دەپ قارىلىدۇ.
تەيۋەننىڭ مۇستەقىللىقىنى نىشان قىلغان بۆلگۈنچىلىك تىرىشچانلىقى بىھۇدە ۋە مەغلۇبىيەتكە مەھكۇم ».
تەھلىل: خىتاي تەيۋەننى ئىشغال قىلىش سالمىقىنى ئاشۇرۇۋاتىدۇ. بۇ جەريان ئالدى بىلەن كەسكىن بايانلار بىلەن باشلىنىپ ، ئاستا-ئاستا كىشىلەرنى بۇنداق ئەھۋالغا كۆندۈرۈش رولىنى ئوينايدۇ.
https://t.me/muhimhawar

📌
مالىنىڭ ئېتنىك تەركىبى (2025)
​مالى نوپۇسى ھەر خىل ئېتنىك گۇرۇپپىلاردىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ نىسبىتى تۆۋەندىكىچە:
​بامبارا — 33%
​فۇلا — 13%
​سونىنكې — 10%
​سېنۇفو — 9%
​مالىنكې — 8.5%
​دوگون — 8.7%
​سونگاي — 6%
​تۇئارېگلار — 3.5%
​ماۋرلار — 2%
​بوزو — 1%
​بومۇ — 1%
​خاسونكې — 2%
​
📌
بامبارا (Bambara) — 33%
​بامبارالار زامانىۋى مالى دۆلىتىنىڭ ئاساسلىق تايانچى ھېسابلىنىدۇ. ئۇلار مەملىكەتتىكى ئەڭ چوڭ ئېتنىك گۇرۇپپا بولۇپ، ئارمىيە، ھاكىمىيەت ۋە ئىقتىسادىي مەركەزلەر ئۈستىدىن زور تەسىرگە ئىگە. ئاساسلىق مەركىزىي ۋە جەنۇبىي غەربىي رايونلاردا دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
​ئۇلارنىڭ تىلى ئەمەلىيەتتە پۈتۈن مەملىكەتتە كەڭ قوللىنىلىدۇ. بامبارالارنىڭ كۆپىنچىسى ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ ئارىسىدا ئانىمىزىم (تەبىئەتكە چوقۇنۇش) غا ئەگىشىدىغانلارمۇ بار. شۇ سەۋەبتىن بەزى رايونلاردا ئىسلامىي ۋە ئەنئەنىۋى ئۆرپ-ئادەتلەر ئارىلىشىپ كەتكەن.
​ھازىرقى ھاكىمىيەتتىمۇ بامبارا ۋەكىللىرى كۆپ بولۇپ، جۈملىدىن پىرېزىدېنت ئاسسىمى گويتا (Assimi Goïta) مۇ شۇلارنىڭ بىرى. شۇڭا ئۇلار JNIM (نۇسرەتۇل ئىسلام ۋەلمۇسلىمىن) ۋە FLA غا قارشى كۈرەشتە ئەڭ سادىق گۇرۇپپىلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.
​
📌
فۇلا (Fula) — 13%
​فۇلا خەلقى بامبارالارغا قارىمۇقارشى ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي مەۋقەدە تۇرىدۇ. ئۇلار يېرىم كۆچمەن چارۋىچى خەلق بولۇپ، ئىسلامغا قاتتىق ئەمەل قىلىشى بىلەن تونۇلغان.
​تارىختا ئۇلار رايوندا ئىسلامىي دۆلەتلەرنى قۇرغان ۋە مۇستەملىكىچىلەرگە قارشى كۈرەش قىلغان. بۈگۈنكى كۈندە مەركىزىي ھاكىمىيەت تەرىپىدىن چەتكە قېقىلىش، يەر-زېمىن ماجىرالىرى ۋە ئارمىيەنىڭ بېسىمى سەۋەبىدىن، ئۇلار JNIM بىلەن ئىنتايىن يېقىن ئىتتىپاقداشلىق ئورناتقان.
​فۇلا نوپۇسى نىگېرىيە، نىگېر، بۇر كىنا-فاسو، بېنىن ۋە كامېروندىمۇ كەڭ تارقالغان.
​
📌
سونىنكې (10%) | مالىنكې (8.5%)
​سونىنكېلار غەربىي ئافرىقىدىكى تۇنجى ئىسلاملاشقان خەلقلەرنىڭ بىرى بولۇپ، سودا ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللانغان. بۈگۈنكى كۈندە ئۇلارنىڭ فرانسىيەدە چوڭ دىياسپوراسى (مۇھاجىرلار قوشۇنى) مەۋجۇت بولۇپ، پۇل ئەۋەتىش ئارقىلىق مالى ئىقتىسادىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ.
​مالىنكېلار بولسا مەنسۇ مۇسا (Mansa Musa) دەۋرىدىكى بۈيۈك ئىمپېرىيەنىڭ ۋارىسلىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۇلار دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ ۋە ئېغىزچە تارىخنى ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا يەتكۈزۈش ئەنئەنىسىگە ئىگە.
​
📌
سېنۇفو (9%) | دوگون (8.7%)
​بۇ ئىككى خەلق ئاساسەن ئانىمىزىمغا ئەگىشىدۇ ۋە دېھقانچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
​سېنۇفو خەلقى سىكاسسو رايونىدا — مەملىكەتنىڭ «ئاشلىق ئىسكىلاتى»دا ياشايدۇ، ئەمما سىياسىي جەھەتتىن چەتكە قېقىلغان. دوگونلار بولسا باندىئاگارا تاغلىق رايونلىرىدا ياشايدۇ.
​ئىككىلا گۇرۇپپا دىن (ئېتىقاد) ۋە يەر مەسىلىسى سەۋەبىدىن JNIM بىلەن زىددىيەتكە ئىگە.
​
📌
سونگاي (Songhai) — 6%
​سونگايلار نىگېر دەرياسى بويىدا، ئاساسلىق گاو ۋە تىمبۇكتۇ رايونلىرىدا ياشايدۇ. ئۇلار ئۆزلىرىنى تارىخىي سونگاي ئىمپېرىيەسىنىڭ ۋارىسلىرى دەپ بىلىدۇ.
​ئاساسلىق مەشغۇلاتى — دېھقانچىلىق ۋە بېلىقچىلىق. ئۇلار تۇئارېگلار بىلەن تارىخىي رىقابەتكە ئىگە. سونگاي ۋەكىللىرى مالى ئارمىيىسىدىمۇ، JNIM تەركىبىدىمۇ ئۇچرايدۇ.
​
📌
تۇئارېگلار (Tuareg) — 3.5%
​تۇئارېگلار — شىمالدا ياشايدىغان بەربەر كۆچمەنلىرىدۇر. ئۇلار كىدال، گاو ۋە تىمبۇكتۇ رايونلىرىدا، شۇنداقلا ئالجىرىيە، لىۋىيە ۋە نىگېردىمۇ ياشايدۇ.
​تارىختىن بۇيان مەركىزىي ھاكىمىيەتكە قارشى چىقىپ كەلگەن (1963، 1990، 2006، 2012-يىللىق قوزغىلاڭلار). ئۇلار ئىسلامغا قاتتىق ئېتىقاد قىلىدۇ ۋە سوپىزم ئەنئەنىلىرى كۈچلۈك.
​سىياسىي جەھەتتىن پارچىلانغان: بەزىلىرى JNIM نى قوللايدۇ، يەنە بەزىلىرى ئازاۋادتىكى مىللىي ھەرىكەتلەرگە قاتنىشىدۇ.
​
📌
ماۋرلار (Moors) — 2%
​ماۋرلار — مالىنىڭ شىمالىدا ياشايدىغان ئەرەب ئەسىللىق ئاھالىلەردۇر. ئۇلار سودا ۋە چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
​كۆپىنچە ھاللاردا تۇئارېگلار بىلەن ئىتتىپاقداش بولۇپ ھەرىكەت قىلىدۇ ۋە مالى ھۆكۈمىتىگە قارشى كۈرەشكە قاتنىشىدۇ. ئۇلار JNIM ۋە ئازاۋاد ھەرىكەتلىرىدىمۇ مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. شۇنداقلا، ماۋرلار ئالجىرىيە ۋە نىگېردىمۇ ياشايدۇ.
https://t.me/muhimhawar

📌
مالىنىڭ ئېتنىك تەركىبى (2025)
​مالى نوپۇسى ھەر خىل ئېتنىك گۇرۇپپىلاردىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ نىسبىتى تۆۋەندىكىچە:
​بامبارا — 33%
​فۇلا — 13%
​سونىنكې — 10%
​سېنۇفو — 9%
​مالىنكې — 8.5%
​دوگون — 8.7%
​سونگاي — 6%
​تۇئارېگلار — 3.5%
​ماۋرلار — 2%
​بوزو — 1%
​بومۇ — 1%
​خاسونكې — 2%
https://t.me/muhimhawar

تېسسىتنىڭ تىنچ يول بىلەن تاپشۇرۇپ بېرىلگەنلىكى ئېيتىلماقتا ​
⚫️
🇷🇺
🇲🇱
بەزى ئۇچۇرلارغا قارىغاندا، تېسسىت (Tessit) شەھىرى رۇسىيەنىڭ «ئافرىقا كورپۇسى» ۋە مالى ئارمىيىسى تەرىپىدىن FLA (ئازاۋاد ئازادلىق فرونتى) ۋە JNIM (نۇسرەتۇل ئىسلام ۋەلمۇسلىمىن) كوئالىتسىيىسىگە…

تېسسىتنىڭ تىنچ يول بىلەن تاپشۇرۇپ بېرىلگەنلىكى ئېيتىلماقتا
​
⚫️
🇷🇺
🇲🇱
بەزى ئۇچۇرلارغا قارىغاندا، تېسسىت (Tessit) شەھىرى رۇسىيەنىڭ «ئافرىقا كورپۇسى» ۋە مالى ئارمىيىسى تەرىپىدىن FLA (ئازاۋاد ئازادلىق فرونتى) ۋە JNIM (نۇسرەتۇل ئىسلام ۋەلمۇسلىمىن) كوئالىتسىيىسىگە تىنچ يول بىلەن تاپشۇرۇپ بېرىلگەن ئىككىنچى ئولتۇراق رايون بولۇپ قالغان.
​
📌
خەۋەرلەرگە قارىغاندا، ھۆكۈمەت كۈچلىرى بۈگۈن ئەتىگەن شەھەر ۋە ھەربىي بازىدىن چىقىپ كەتكەن. شۇنداقلا، باشقا شەھەرلەر بويىچىمۇ سۆھبەتلىشىش ئىشلىرىنىڭ ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقى بىلدۈرۈلمەكتە.
​
📌
JNIM (نۇسرەتۇل ئىسلام ۋەلمۇسلىمىن) نىڭ باياناتى
​گۇرۇھ ئۆز باياناتىدا تۆۋەندىكىلەرنى ئېلان قىلدى:
​«ئاللاھنىڭ مەرھەمىتى بىلەن، تۇنجى قېتىم تېسسىت (گاو ۋىلايىتى)گە جايلاشقان مالى ئارمىيىسى بازىسىدىكى بارلىق ھەربىيلەر — قوماندانلار ۋە ئادەتتىكى ئەسكەرلەر — ئۆز قورال-ياراغلىرى بىلەن JNIM مۇجاھىدلىرىغا تەسلىم بولدى.
https://t.me/muhimhawar

📌
ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان كونترول مەركىزى كىدالدا قولغا ئېلىندى.
مالى - JNIM (نۇسراتۇل-ئىسلام ۋال-مۇسلىم) گۇرۇپپىسى FLA (ئازاۋاد ئازادلىق فرونتى) بىلەن بىرلىكتە مالىنىڭ شىمالىدىكى كىدالغا جايلاشقان تۈركىيە «بايراقتار» ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانىنىڭ كونترول مەركىزىنى كونترول قىلغانلىقىنى ئېلان قىلدى.
https://t.me/muhimhawar

ئازادلىق ئارمىيە (ئازاۋاد ئازادلىق فرونتى) ۋە JNIM (نۇسراتۇل-ئىسلام ۋال-مۇسلىممىن) بىرلەشمىسى گاۋ ئۆلكىسىدىكى ئىنتاھاكا ئولتۇراق رايونىنى كونترول قىلدى. ئۇ يەردە بىر چوڭ ئالتۇن كانى بار دېيىلگەن.
https://t.me/muhimhawar

📌
سومالىدىمۇ ۋەزىيەت كەسكىنلىشىشى مۇمكىن
​سومالىلىق تەتقىقاتچى گۇلېد ئەھمەد ئوتتۇرا شەرق ۋە ساھىل رايونىدىكى كرىزىسلارنىڭ سومالىدىكى «ئاش-شاباب» گۇرۇھىنىڭ مەشغۇلات ئىقتىدارىغا تەسىر كۆرسىتىشكە باشلىغانلىقىنى تەكىتلىدى.
​
📌
سومالى ھەربىي ئاخبارات مەنبەلىرىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، گۇرۇھنىڭ كونتروللۇقىدىكى جىلىب شەھىرىدىكى بىر مەنبە ئامېرىكا ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرىنىڭ چارلاش پائالىيەتلىرىنىڭ كۆرۈنەرلىك ئازايغانلىقىنى مەلۇم قىلغان.
​مەنبەلەرنىڭ بىرى مۇنداق دېگەن:
​«ئىلگىرى ئامېرىكا ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرى بىزنى ھەر كېچىسى كۆزىتەتتى، ھازىر بولسا ئۇلار غايىب بولدى — ئېھتىمال، ئىران بىلەن بولغان توقۇنۇش سەۋەبىدىن بولۇشى مۇمكىن.»
​
📌
ئەگەر بۇ ئۇچۇر جەزملەشتۈرۈلسە، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنىڭ قاپلاش دائىرىسىنىڭ تارىيىشى «ئاش-شاباب»نىڭ ھەرىكەت دائىرىسىنى كېڭەيتىشىگە ۋە ئەركىن ھەرىكەت قىلىشىغا پۇرسەت يارىتىپ بېرىشى مۇمكىن.
​بىر دانە MQ-9 Reaper ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانىنىڭ بىر قېتىملىق چارلاش-زەربە بېرىش ۋەزىپىسى تەخمىنەن 36–60 باررېل يېقىلغۇ سەرپ قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ ئايروپىلانلارنىڭ پائالىيىتى ئەشيا ئوبوروتى ۋە ئالدىن بېرىلىدىغان ئورۇنلارغا زىچ باغلىق.
​
📌
ئىچكى سىياسىي كرىزىسنىڭ تەسىرى
​سومالىدىكى سايلام ئالدىدىكى كرىزىسمۇ سومالى مىللىي ئارمىيىسىنى (SNA) ئاجىزلاتماقتا:
​بەزى ئۆپپوزىتسىيەگە يېقىن قىسىملار فرونت لىنىيىسىنى تاشلاپ چىقماقتا.
​تۆۋەنكى شابېللې رايونىدىن تەخمىنەن 3000 ئەسكەرنىڭ چېكىنگەنلىكى ئېيتىلماقتا.
​
📌
بۇ ئەھۋال «ئاش-شاباب»نىڭ قولدىن كەتكەن زېمىنلارنى قايتا ئىگىلىشىگە يول ئېچىپ بېرىشى مۇمكىن.
​
📌
يېقىنقى جەڭلەر
​«ئاش-شاباب» سومالى مىللىي ئارمىيىسى ئەسكەرلىرىنى يوقاتقان ۋە ئەسىرگە ئالغان، جانالې ۋە مۇبارەك رايونلىرىدىكى ھەربىي بازىلار ئىگىلىگەن.
​بايدوئا شەھىرىدە بىر نەچچە سائەت داۋاملاشقان ھۇجۇم ئېلىپ بېرىلغان ۋە شەھەرنىڭ مۇھاصىرىگە ئېلىنغانلىقى خەۋەر قىلىنماقتا.
​مالىدىكى ئەل قائىدەگە چېتىشلىق كۈچلەرنىڭ غەلبىلىرى «ئاش-شاباب» ئۈچۈن ئىلھام مەنبەسى بولماقتا. بۇ ئەھۋال ئۇلارنىڭ تەشۋىقات ماتېرىياللىرىدىمۇ ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان.
​ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، تاشقى فرونتلاردىكى ئۆزگىرىشلەر ۋە «ئاش-شاباب» گۇرۇھىنىڭ يېقىن ئارىلىقتا پايتەختنى ئىگىلەش مەقسىتىدە كەڭ كۆلەملىك ھەرىكەت باشلاش ئېھتىماللىقى ئېشىۋاتىدۇ. بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرى:
​سومالى مىللىي ئارمىيىسىدىكى ئىچكى پارچىلىنىش؛
​فرونت لىنىيىسىدىن چېكىنىۋاتقان قىسىملار؛
​رايوندىكى باشقا فرونتلاردىكى ۋەقەلەردىن ئىلھاملىنىش.
​شۇ سەۋەبلىك، گۇرۇھنىڭ موقادىشوغا بولغان بېسىمنى كۈچەيتىشى مۇقەررەر دەپ قارالماقتا.
https://t.me/muhimhawar

شۇنىڭ بىلەن «ئۆز كۈچۈڭنى يوشۇر، پۇرسەت كۈت» (韬光养晦) دېگەن مەشھۇر ئىستراتېگىيەلىك قائىدە ئوتتۇرىغا چىقتى. خىتاي ھەربىي توقۇنۇشنىڭ ئورنىغا سانائەتلىشىش، دۇنيا سودىسى ۋە ئىقتىسادىي توپلامغا ئەھمىيەت بەردى. نىشان دۇنيا سىستېمىسىنى مەغلوب قىلىشتىن، شۇ سىستېمىنىڭ ئىچىدە تۇرۇپ ئۇنىڭدىن پايدىلىنىپ يۈكسىلىشكە ئۆزگەردى.
​شى جىنپىڭ دەۋرىگە كەلگەندە، خىتاي دۇنيا سىستېمىسىدا پۇت تىرەپ تۇرالايدىغان ئورۇنغا ئىگە بولغاندىن كېيىن، بۇ قاراش يەنە ئۆزگەردى. خىتاي ئەمدى خەلقئارا سىستېما ئىچىدىكى ئادەتتىكى بىر ئوينىغۇچىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشكە ئۇرۇنىدىغان بىر كۈچكە ئايلاندى. لېكىن خىتاي بۇنى ئۇرۇش ئارقىلىق قىلىشنى خالىمايدۇ، بەلكى «كۈلرەڭ رايون ئۇرۇشى» (Grey Zone Warfare) دەپ ئاتىلىدىغان ئۇسۇل ئارقىلىق قىلىشنى كۆزلەيدۇ.
​بۈگۈنكى كۈندە بېيجىڭ دۇنياۋى تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن تۆۋەندىكىدەك مۇرەككەپ قوراللارنىڭ بىرىكمىسىگە تايانماقتا:
​تېخنىكا.
​ئىقتىسادىي تەسىر كۈچى.
​قانۇنىي ماجىرالار.
​بايان (سېرد) ۋە تاراتقۇ ئۇرۇشى.
​دۇنياۋى ئۇل ئەسلىھە تەشەببۇسلىرى.
​خىتاي بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكا بىلەن تۆۋەندىكى ساھەلەردە رىقابەتلەشمەكتە:
​5G تورى.
​دېڭىز ئاستى كابېللىرى.
​ئالاقە سۇپىلىرى.
​دۇنيا سودا زەنجىرى.
​خەلقئارا باشقۇرۇش ئورگانلىرى.
​خىتاينىڭ نىشانى ئەمدى پەقەت ئىقتىسادىي كۈچ بولۇپلا قالماي، بەلكى «خىتابەت ھوقۇقى»غا (Discursive Power) ئېرىشىشتۇر. يەنى خەلقئارا سىستېمىنىڭ قائىدىلىرىنى تۈزۈش، دۇنياۋى بايانلارنى شەكىللەندۈرۈش ۋە خەلقئارا سىياسەتتە نېمىنىڭ «قانۇنىي» ئىكەنلىكىنى بېكىتىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇشتۇر.
​= تېخىمۇ كۆپ مەلۇمات ئۈچۈن «ئەلخەتتابى تەتقىقات مەركىزى» تەرىپىدىن تەرجىمە قىلىنغان «ۋاشىنگتون بىلەن بېيجىڭ ئوتتۇرىسىدىكى كۈلرەڭ رايون رىقابىتى: قوزغىلاڭغا قارشى تۇرۇش ئەندىزىسى توقۇنۇشنىڭ ماھىيىتىنى قانداق چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ؟» ناملىق دوكلاتقا قاراڭ.
https://t.me/muhimhawar