NeoJadid

O'zbek ongini shakllantirayotgan g'oyalar xaritasini tuzish kerak. Bunday xarita, masalan, mafkuralarga (millatchilik, sotsializm, liberalizm, muhofazakorlik, feminizm va hkz) yoki dunyoqarashlarga (islomchilik, sekulyarizm, g'arbzodalik, turonchilik va hkz) bag'ishlangan alohida maqolalar turkumi shaklini olishi mumkin.

Iste'dodli rejissiyor Nikita Mixalkov kuni kecha Piterdagi tadbirga kelgan amerikalik jurnalist Candice Owens'ga Putinning bobosi Spiridon haqida ibratli voqeani aytib beripti.
Aytishicha, Birinchi jahon urushida Putinning bobosi avval avstriyalik askarni otib yarador qilgan, so‘ngra brustverdan oshib o‘tib, uning yarasini bog‘lab qo‘ygan.
Ruslar o‘sha avstriyalik askar efreytor Adolf Gitler bo‘lgan deb hazillashyapti.
Butun post-sovet "san'atkorlari"ning zuvalasi birmi deyman.

Tarixni bilgan, Yangi O‘zbekistonda kulmaydi
Sovet davlatiga Leonid Brejnev rahbarlik qilayotgan davrlarda bo'lib o'tgan real voqea.
Iste’foga chiqqan mashxur marshal Georgiy Jukov o‘zining “Воспоминания и размышления” (1969) kitobini chiqarmoqchi bo‘libdi. Lekin, negadir bosmaga hech ruxsat ololmayotganmish. Sababini surishtirsa, marshalning xotiralarida Brejnevning 2-Jahon urushdagi g‘alabasidagi o‘rni yoritilmagani, busiz xotiralar chiqmasligini tushuntirib qo‘yishibdi.
Marshal qaysidir muhim jang oldidan jangchilarning ma’naviy-ruhiy holatini muhokama qilish uchun polkovnik Leonid Brejnev bilan bog‘lanib, undan maslahat olgani haqidagi epizodni matnga kiritgandan keyingina kitob chiqibdi.
Kontekst uchun: Georgiy Jukov natsislar bilan urushda Stalindan keyin ikkinchi hal qiluvchi odam bo‘lgan. Leonid Brejnev esa urush davrida hech kim tanimaydigan mayda politruk (ma’naviy-ma’rifiy ishlar uchun ma'sul) polkovnik bo‘lgan.
Leonid Brejnev davrida unga maddohlik qay darajaga chiqqa haqida minglab anekdotlar bor, shulardan birisi:
Hujum boshlanishi oldidan marshal Jukov bilan telefonlashgan Stalin unga qayta sim qoqibdi: «Georgiy Konstantinovich, to‘xtab turing, boshlamang. Men hali polkovnik Brejnev bilan maslahatlashmabman»
Yangi O'zbekistonda tobora kuchga kirayotgan maddohlar bu tarixiy voqealardan bexabar, lekin negadir patternni xatosiz takrorlayapti.

O‘zbekiston yoshlar bilan bog‘liq jiddiy bo‘hron ostonasida turibdi. Ayrim ota-onalar va murabbiylar uning dastlabki alomatlari haqida ko‘pdan buyon bong urayotgan bo‘lsa-da, muammo ko‘lamini jamiyat o‘laroq hali to‘liq anglab yetganimiz yo‘q. Eng xavotirlisi, buning oqibatlari va yechimlari haqida tizimli fikr yuritish haqida o‘ylamayapmiz ham.
Gap shundaki, “smartfon-markazli” bolalik “o‘yin-markazli” bolalikni hayotimizdan deyarli siqib chiqardi. Bu esa, yoshlar orasida ruhiy xastaliklar ortishiga sabab bo‘lmoqda. Hozirgi yosh avlod ommaviy ravishda ichki halovatini yo‘qotdi, desak adashmaymiz. Ushbu holat nafaqat shaxsiy hayotda, balki jamoatchilik va davlatchilik darajasida ham sezilyapti.
Maqolani to'liq Vatan jurnalining 2-sonida o'qib ko'ring.

Rossiyada «Basmancha adolat» degan ibora mavjud. Sud o‘z hukmlarini qonunga tayanib emas, balki “tepadagilar” ko‘rsatmasi asosida chiqaradigan holatni tasvirlaydigan ushbu atama Moskva shahrining Basman tuman sudi nomidan olingan. Rossiya Bosh prokuraturasi va Tergov qo‘mitasi aynan Basman tumanida joylashgani bois bular nazoratidagi aksar shov-shuvli, hususan iqtidorga tahdid deb topilgan faollarni qamash, mulkni Putin yaqinlari orasida qayta taqsimlash (reyderlik) bilan bog‘liq ishlar Basman tuman sudida ko‘riladi.
Ohirgi paytlar dindorlar, sekulyar faollar, jurnalistlar bilan bog‘liq postlarda Shayhontohur IIB nomini ko‘p uchratyapman. Mana yana bitta jurnalistni siyosatga aloqasi bo'lmagan maqolasi uchungina (maqola Gazeta'dan o‘chirtirilgan) to‘rt soat “tarbiyalashibdi”.
Bu ketishda “Shayhontohurcha suhbat” tasavvuf ilmining yirik namoyandasi (tumanga o‘z ismini bergan) Shayx Xovandi at-Tahur huzuridagi ilmiy baxslarning emas, “Yangi O‘zbekistondagi” senzura va bosimlar ramzi sifatida tarixga kiradi.

Tarixchilar Baxtiyor Alimjonov va Ixtiyor Esanov
o'zbekchilikning bugungi g'oyaviy xaritasini chizishga harakat qilishibdi.
Bu murakkab ish, chunki Baxtiyor Alimjonov to'g'ri ta'kidlaganidek, o'zbek tilida biror bir mafkuraga oid dasturiy hujjat/matnning o'zi yo'q. Biz bilmaymiz, o'zbek liberali/muhofazakori/sotsialisti (va hkz) kim ekanligini va nima xohlayotganini. Qizig'i, eng ta'sirli va qadimgi mafkura bo'lmish "islomchilarda" ham ko'rsatadigan hech narsa yo'q. To'g'ri, ularga ikki barobar qiyin, lekin boshqa jamiyatlarda (masalan, Turkiyada) dindor qatlam o'z qarashlarini otaturkchilarning qamchisidan qon oqib turgan eng qiyin davrlarda ham bayon etgan-ku.
G'oyaviy vakum oqibatida vaziyat absurdgacha boryapti. Masalan, islomofobligi va libertinligi bilangina tanilgan odamlar "o'zbek liberali" deb e'lon qilinyapti. Yoki, dindor bo'lgani uchungina kimdir "neo-qadimchi" deb tasniflanyapti. Holbuki, masalan, liberallarning "otasi" Jon Lok dindor odam bo'lgan va o'z asarini ham aslida diniy erkinliklar himoyasiga yozgan.
Xullas, Lenin aytganidek, birlashishdan avval yaxshilab bo'linib olish kerak. Jamiyatimizdagi turli mafkuraviy oqimlar o'z qarashlarini matn shaklida bayon etishi mana shu "avval bo'linib olib, keyin (balkim) birlashishga" yordam berardi. Kamida, who is who ekanligini aniqlab olar edik.
Q.s. Suhbat haqida nima deysizlar?

Joyimizdan ikki marta turmaslik uchun...
G'azoliy "Ihyo"sida siyosatning uch turi bor deydi: payg'ambarlar, prezidentlar va ziyolilar siyosati.
Payg'ambarlar siyosati insonning ham tashqi, ham ichki dunyosini isloh qilish orqali ham mamlakatni tanazzuldan, ham inson ohiratini (jahannamdan) qutqarishga qaratilgan. Bu to'liq siyosat, lekin payg'ambarlar davri o'tgani bois, boshqa bunday siyosat qaytarilmaydi.
Prezidentlar siyosati faqatgina tashqi dunyoga ta'sir qila oladi, insonning ichki holini (fikri, e'tiqodi, ahloqi va nafsini) isloh qilolmaydi. Shu sababli bu zaif va yarim siyosatdir.
Uchinchisi, payg'ambarlarning vorisi bo'lmish ziyolilarning siyosatidir. Bu yerda bir kichik izoh: "olimlar, ahli ilm" maqomiga hozirda madrasa bitiruvchisi bo'lmish ruhoniylar sinfi monopol davogar bo'lmoqda. Lekin G'azoliy "ahli ilm" deganda aynan ziyolilarni, oydinlarni nazarda tutgani yaqqol ko'rinadi. "Ahli ilm" ziyoli bo'lishi mumkin, bo'lmasligi ham mumkin.
Ziyolilarning siyosati ularga quloq tutganlarning faqatgina aql va qalbiga murojaat qiladi. Ziyolilar tashqi dunyoni tartibga soladigan kuch-qudratga ega emas. Shu sababdan, ularning siyosati ham yetarsiz va nuqsonlidir.
Siyosat yetarsiz va nuqsonli bo'lsa, ta'siri kam bo'ladi. Demak, na prezidentlar, na ziyolilar yakka o'zi insonni va jamiyatni fazilatli qila oladi.
Bu ikki siyosatga hos bo'lgan nuqsonni bartaraf etishning bir yo'li, prezidentlar va ziyolilarning ittifoq tuzishi va mushtarak bir siyosat yuritishidir.
Prezidentlar va ziyolilar birlashib harakat qilolmagan taqdirda, unda ziyolilarning siyosati amirlarning siyosatidan ustunroqdir. Chunki bu siyosatning malzamasi ilmdir. G'oyasi ham amri ma'ruf, nahiyul munkar. Ya'ni, din va ilmni o'rgatishdir, deydi G'azolliy.
Endi, 11 asrda ijod qilgan dindor bir faylasufning g'oyalari 21 asrdagi post-sovet o'zbeklariga naqadar taalluqli?
O'zbekning yangi tarixida ziyolilar deyarli hech qachon siyosatga ta'sir qilmagan. Aksincha, ular doimo amaldor qatlamiga (amir, xon va prezidentlar shunchaki amaldor qatlamining vakili) tobe bo'lgan. Bu qoidadan faqatgina bir istisno bo'ldi: jadidlar.
Jadidlar tarixiy anomaliyadir, boshqa bunday imkon o'zbekda avval bo'lmagan va keyin ham bo'lmadi, afsus. Negaki, bo'xronli 1905-1930 yillarda doimo o'zbekni bo'g'ib kelgan hukmdor amaldor sinfining tutami ozgina bo'shadi va o'zbek ziyolilari bundan jamiyat islohoti ilinjida samarali foydalanib qoldi.
Natijada, birinchidan, o‘zbek adabiyotining oltin asri boshlandi: biz bilgan zamonaviy o‘zbek adabiy tili aynan shu davrda shakllandi. Zamonaviy andozadagi she’riyat-u teatr san’ati qatorida romannavislik paydo bo‘ldi. Ayni shu pallada adabiyotning ulkan qoyalari – Fitrat, Qodiriy, Cho‘lpon o‘zlarining sara asarlarini yaratishdi.
Ikkinchidan, va eng muhimi, zamonaviy, biz bilgan O‘zbekiston Respublikasi vujudga keldi. Bunda na Buxoro amiri, Qo'qon yoki Xiva xonining, na kommunist Sharof Rashidovning, na birinchi prezident Islom Karimovning qo'li yoki hissasi bor. O'zbekistonga asos solinishi aynan shu o‘zlarini o‘zbek deb ko‘ra boshlagan O‘rta Osiyo musulmon ziyolilarining milliy harakatining g‘alabasi edi.
Ya'ni, o'zbek yangi tarixida adabiyotdan tortib siyosatgacha bo'lgan sohalarda pichoqqa ilinadigan nimaiki bo'lsa, bu o'zbek amaldori tuzgan "пятилетний план" yoki "harakatlar strategiyasi" tufayli emas, ziyolilarning hatti-harakati bilan sodir bo'lgan.
Hozirgi o'zbek millatining achinarli tanazzuli ham o'zbek ziyolisining qatlam sifatida tugatilishi bilan bog'liq. Va aksincha, o'zbek millatining "ihyosi" (tiklanishi) ham ziyolilarning qatlam sifatida ihyosi bilan bog'liq bo'lsa kerak.
Ziyolilarning yangi siyosati prezident (amaldor) siyosati bilan mushtarak bo'lsa, ko'pgina ortiqcha muammolarning oldi olinar edi.
Lekin, amaldor sinfining xalqqa nisbatan yondashuvini ko'ra turib, bu ketishda, ziyoli siyosati prezident siyosatiga zid, yoki kamida, tiyib turuvchi siyosat bo'lsagina, millatga foydali bo'ladi degan ishonch menda tobora kuchayib bormoqda.

Oʻzbekiston adabiyot, madaniyat va sanʼat vakillariga (albatta, hammasiga emas) bir savolim:
Nega bunchalik (uzr-ku, koʻngilni aynitadigan darajada) maddohsizlar?

SSSR davlati qulaganining ertasi. Kolhozda yig‘ilish.
Kolhoz raisi:
Muhtaram jamoa, bugungi yig'ilishning kun tartibida ikki masala turibdi:
1. Butun xalq mulkini qarindoshlarim orasida taqsimlab berish.
2. Sizga qoladigan kolhoz hojatxonasini qizil rangga bo‘yash.
Xalq: Nega aynan qizil rang?
Rais: Birinchi masalada e’tiroz yo‘qligidan xursandman. Ikkinchi masalani muhokama qilaylik. Qizilga qarshi bo‘lsanglar, boshqa qanday rangni xohlaysizlar?

Kelajak baxs-munozarasi: mening LLM'im senikidan katta :)
*
Large Language Model (LLM)