Hoshimov Iqtisodiyoti

Podkastimizning yangi epizodi chiqdi:
67 - Alifbo o’zgartirilmasin
Youtubeda video:
https://youtu.be/hYLi2gGXDhU
Audio formatda:
Spotify
|
Apple Podcast
|
Yandex Music
|
Podbean
Tinglang, ko'ring, do'stlaringiz bilan ulashing va izoh qoldiring.
Epizod hamkori: "Juru".
"Juru" Markaziy Osiyo va Kavkazdagi yetakchi xalqaro konsalting va muhandislik korxonasi bo'lib, uning maqsadi barqaror rivojlanishni ilgari surishdir.
https://juru.org/about-us
@uzbekonomics

Gomerni Odisseyasi - g’arbiy sivilizatsiya, manimcha butun insoniyat tarixidagi eng muhim asarlardan.
Kristofer Nolanning yangi kinosi bu asarni juda ajoyib sahnalashtiribdi.
Men juda yosh vaqtimda o’qiganimga shekilli, ko’pini eslay olmadim. Lekin buyuk sanat asarini - o’ta zo’r talqin qilibdi.
Ofarin!

21. AQShni "overrated" deb o'ylashadi. Lekin ko'p narsada andoza olishadi va bolalari AQShda baxtli bo'lishiga ishonishadi. Rossiyaliklar, urushdan oldin AQShga ancha neytralroq qarashar edi.
22, Gollivudni ta'siri katta. Musiqada katta emas. Yemaklarda g'arb ta'siri katta.
23. Kanton ovqatlari har yerda juda ko'p va mashxur. Hatto Pekinda.
24. Ovqat va ovqatlanish madaniyatida O'zbeklardan ham o'zib ketishgan. Ovqat kult darajasida. Ovqat haqida suhbatlar ko'p. Menga shaxsan shunisi yoqdi. AQShda ovqatga jiddiy qarashmaydi. Xitoyda buni ham bilishadi.
25. Ko'chalarda ko'p kitob o'qishadi.
26. Sigaret o'ta ko'p chakishadi.
27. Odamlarga ishiz tushsa - sidqi dildan yordam berishadi. Amerikadek.
28. Odamlarni kiyinishi va yuzidan iqtisodiy ahvolini bilish mumkin. Yangi boyigan mamlakat ekani ko'rinadi. Chiroyga e'tibor ko'p. Kiyinish va pardozga ham. Balki operatsiyalarga ham.
29. Daromadlar hali ham past, iqtisod o'sgani bilan, daromadlar oyliklar baland emas. Ko'p muassasa va tashkilotlarda odamlar o'z fikrini bildirishga uyalishadi, iymanishadi. Senzura kuchlikdek.
30. Rasmga olish madaniyati keng tarqalgan. Odamlar sizni ham rasmga olishadi, ovaqtini ham. Ko’chada ko’p qizlar atayin fotosessiya uchun kiyinib yurishadi. Mobilipgraflar ham ko’p.
31. Parklarni xush ko'rishadi. Har joyda parklar yaratishgan.

Xitoy qaydlari.
1. Internet dunyo internetidan uzilgan. Barcha ishlatadigan ilovalaringiz va saytlaringiz ishlamaydi. Google ham, zoom ham. Dunyodan uzilganligini ta'siri ish uchun katta. Tamoman boshqa internet mavjud. Odamlar boshqa gazetalar o‘qishadi, boshqa axborot pufagida yashashadi. Tik-Tokni ham Xitoy versiyasi bor. Xuddi AQShliklardek, Xitoyliklar o'zini dunyosida yashashadi, hamma joyni Xitoy deb o'ylashadi.
2. Naqd to‘lov qilishni deyarli iloji yo‘q. Faqat Alipay Wechat orqali to‘laysiz. Eng katta qahva tarmog‘ida - Luckin Cofffeda hatto Alipay orqali ham to‘lab bo‘lmaydi. Ilova orqali buyurtma berasiz va to'laysiz.
3. Deyarli hech kim inglizcha bilmaydi. Hatto katta tarmoqli qimmat mehmonxonlarda ham, hatto registratsiyada ham ko'pchilik inglizcha gapirmaydi. 4. Infratuzilma juda zo'r: yo'llar, aeroportlar vokzallar ko'rkam.
5. Har yerda kamera bor. Ko'p joylarda haqiqiy "xavfsizlik teatriga" duch kelasiz. Masalan, buyuk devordagi Kanat yo'liga kirish va chiqish uchun, broadigan avtobusga chiqish uchun ham, yuz orqali identifikatsiay va passport talab etiladi. Taqiqlangan shahardan chiqishda ham passportni skan qilib o'tish kerak ekan. Pekingda boshqa shaharlaridan ko'proq passportni olib yurish talab etialdi. Poyezdga chiqish uchun ham passport kerak.
6. O'rta qirollik - Xitoyliklar o'z mamlakatini shunday atashadi.
7. Odamlari har yerdek bir xil narslarni xohlashadi, lekin materialistiklik g'arbdagidek qoralanmaydi.
8. Ko'chada bolalar, yosh bolalar kamdek.
9. Turistlar ko'p emas, hatto turistik joylarda ham. Rus turistlar nisbati ko'p. Amerikaliklar kamnamo.
10. Samoletlarda kamera kiygan xavfsizlik xodimlari uchadi.
11. Shanxayning rivojlangan qismlari Pekinning istalgan hududiga qaraganda AQSh yoki Yaqin Sharq shaharlarini ko‘proq eslatadi. Lekin Shanxayda ko‘plab an’anaviy mahallalar saqlanib qolgan va XX asr boshlariga oid ajoyib me’moriy obidalar ham mavjud.
12. Ovqat va taksi narxlari AQShdan ancha arzon.
13. Jamoat xojatxonalarida, yoki maktablar xojatxonalarida: qog'ozni markazlashgan joydan olasiz.
14. Musulmoncha taomxonlarida ovqatlar mazali. Menga musulmoncha qatiq yoqdi. Pekin o'rdagini Dubayda yaxshiroq qilishadi shekilli. Alkogol halol restoranlarda ham tortiladi.
15. Sabzavotlar sifati juda yuqori. Sabzavotli taomlarni bunday zo'r hech qayerda qilishmasa kerak. Qimmat mehmonxonlardagi restoranlar o'ta yaxshi. G'arbdan shunisi farqli. Agar yaxshi ovqatlanaman desangiz - eng yaxshi mehmonxonani restoranlarini tanlang. Ko'p ovqatlarda kerak kerak emas, hayvon yog'lari ishlatiladi. Masalan duxovkada pishgan kartoshkaga ham mol yoki cho'chqa yog'i qo'shilar ekan. Faqat vegeterianlar uchun tashkil qilingan restoranlar ham bor.
16. Juda badavlat hududlardagi yashash joylari ham juda qattiq qo'riqlanadi. Shanxayni eng qimmat joydagi uylarida ham nafaqat qo'riqlash xizmati balki devorlar va ustida to'k o'tkazilagan elektr simlari ham bor. Xavfsiz joyda ekanligizngiz bilinmaydi, hammayo'q politsiya - hammayoqda xafsizlik choralari.
17. Choyga jiddiy qarashadi. Xitoy aviakompaniyalari o'nlab choy turlarini parvozda ham taklif qilishadi. Puer choyini osmonda ichdim. Choy sifati haqiqatdan tengi yo'q. Shri lankadan farqli o'laroq mahalliy aholi choyni ko'p ichadi.
18. Eski va buyuk sivilizatsiya ekanidan fahrlanishadi. Mamlakatni dunyodagi o'rni kattaroq bo'lishi kerakdek tuyiladi. Ya'ni biz "underrated"miz degan bir fikr havoda mavjuddek.
19. Ko'p sohalarda raqobat o'ta kuchli. Shaharda ishlash, hatto yetkazib beruvchi bo'lish, deylik zavodda ishlashdan ko'ra ko'proq maosh to'laydi. Shu sababdan odamlar shaharlarga, ayniqsa Shanxay va Pekin kabi shaharlarga kelishni xohlashadi. Maktab bitirishdagi imtihon o'ta muhim madaniy o'ringa ega. Chunki ta'lim odamlarni hayotini keskin o'zgartiradi. Odamlar o'ta mehnatkash, ko'p ishlashadi.
20. Davlatga aloqador odamlarni puli ham juda ko'p. Korrupsiya ayniqsa ikkinchi darajali provintsiya va shaharlarda kattaroq. Pekinda korrupsiyadan pul qilib bo'lmaydi, lekin meni X shahrimda davlat ishchisi millioner bo'lishi juda oson.

Toshkent–Samarqand pulli avtomagistralini Xitoyning COVEC kompaniyasi qurishi e'lon qilindi.
Bugungi kunda Xitoy dunyoda eng ko'p yo'l, ko'prik va transport infratuzilmasini qurayotgan davlatlardan biri. So'nggi o'n yilliklarda nafaqat o'zida, balki Osiyo, Afrika va Yaqin Sharqdagi yuzlab yirik loyihalarni amalga oshirdi. Bunday tajriba shunchaki kapital emas, bu — texnologiya, boshqaruv va muhandislik tajribasi hamdir. O'tgan kuni Xitoydan qaytdim va infratuzilma borasida, menimcha, Xitoy ko'pgina Yevropa va Amerika davlatlaridan ancha oldinda ekani hammaga ayon, o'z ko'zim bilan ko'rish imkoniga ham ega bo'ldim.
Albatta, har qanday loyiha yakunda natijasi bilan baholanadi. Ammo yirik infratuzilma obyektlarida tajribali kompaniyalarni jalb qilish loyiha sifatini oshirish ehtimolini ham oshiradi.
Agar Toshkent–Samarqand avtomagistrali zamonaviy standartlarda, sifatli va uzoq yillar xizmat qiladigan yo'l bo'lsa, bundan eng katta foydani oddiy haydovchilar va mamlakat iqtisodiyoti ko'radi. Bu esa har qanday infratuzilma loyihasining asosiy maqsadi bo'lishi kerak.

Hozir Xitoydaman.
Bir kuzatuvim - taomlarda, ichimliklarda Xitoyliklar ancha keskin ta'mlarni yaxshi ko'rishadi. Shirin narsalar o'ta shirin, achchiqlari o'ta achchiq, nordonlari o'ta nordon. Eng qizig'i, sho'r narsalar ham - o'ta sho'r. Ta'mlarni kombinatsiyasini ham yoqtirishadi: masalan, o'ta sho'r va o'ta shirin ta'mlar birga keladi qandaydir yemaklarda, yoki ichimliklarda. Masalan tuzli sut ko'pigi va bobbalik jiggarrang shakarli sutli choy, ham sho'r, ham shirin. Ta'mdagi kontrastlarni Skandinaviyada yoqtirishmaydi deb ko'ringan edi. Hech narsada birorta ziravor yo'qdek, ovqatda qora murch, yoki choyda asal ham ko'pdek ko'rinardi Skandinavlarga. Xitoy esa buni teskarisidek.

Qonunda "moliyaviy xarajat" ta'rifi hal qiluvchi. Komissiya, rasmiylashtirish, majburiy sug'urta, "kafolat paketi": nasiya sharti sifatida majburiy bo'lgan har qanday to'lov hisobga kirishi kerak. Aks holda sotuvchi stavkani 0% deb ko'rsatib, butun ustamani xizmat haqi deb ataydi va odamlar qancha foizga va so'mga ko'proq to'layotganlarini bilish uchun ancha ko'p moliyaviy savodxonlikka ega bo'lishlari kerak bo'ladi.
Reklamada: "oyiga 1 million!" katta shriftda bo'lsa, stavka ham ko'rsatilishi darkor deb o'ylayman.

Aytmoqchi "tom tushib ketishi" jiddiy masala. Menda birinchi sinfga chiqqanimda bo'lgan, olti yosh edim, maktabda boshimga shunday tom tushib ketgan edi, o'sha kuni o'zimni normal his qilgan edim. Ozgina ko'nglim aynigan xolos. Bir qancha vaqtdan keyin do'xtirga borganimda "miya chayqalishi" tashxisi qo'yilgan edi. Uzoq yil davolanganman, jumladan chet elda.
https://t.me/muhrim2022/8664

Toshkentdagi eng chiroyli binolardan biri - Alisher Navoiy nomidagi Davlat adabiyot muzeyi buzilsa juda yomon ish bo'lar edi. Umid qilamanki, buzilmaydi. Shahrimizni me'morchilik gavharlaridan biri saqlanib qoladi. O'rniga nima qurilishi taklif qilinishidan qati'y nazar, bunday tarixiy va chiroyli binoni saqlab qolish kerak deb o'ylayman.
Navoiy ko'chasi, Navoiy metro bekati va nihoyat Navoiy muzeyi bir joyda jamlangani juda uyg'unlashgan me'moriy ko'rkam bir g'oya edi. U saqlanib qolishi kerak.

Nasiyaning haqiqiy narxi
Nasiya savdo takliflarida to'liq summani ochish talabi muhokama qilinyapti ekan. Bu yaxshi talab, lekin yana takomillashishi darkor.
Nasiya takliflarida yillik foiz stavkasi va effektiv yillik stavka ham ko'rsatilishi kerak. Masalan, 10 million so'mlik telefonni 12 oyga, oyiga 1 milliondan nasiya orqali to'lash taklifi bo'lsa, uch narsa ko'rsatilishi kerak. Birinchisi: umumiy to'lanadigan miqdor 12 million ekani. Ikkinchisi: yillik foiz stavkasi 35.1% va/yoki effektiv yillik stavka 41.3% ekani.
O'ylashingiz mumkin, qo'shimcha 2 milliongina to'layapman deb, ya'ni narxdan 20 foiziga ko'proq, "demak stavka ham 20%". Lekin 20% bu foiz stavkasi emas, bu sotuvchining ustamasi. Agar 10 millionni bir yil ushlab turib, hammasini 12 oydan keyin bir to'la qaytarsangiz, o'shandagina 20% deyish to'g'ri bo'lardi. Lekin oyma-oy uziladigan qarzda, sizning qarz miqdoringiz har oy kamayib boradi, o'rtacha atigi yarim yil pul ishlatasiz, ustama esa o'sha-o'sha qoladi. Shuning uchun haqiqiy stavka ikki barobardan ko'proq: 35.1% yillik, 41.3% effektiv.
Agar birinchi millionni telefonni olayotgan paytda to'lasangiz va qolgan 11 tasini keyin to'lasangiz, stavka yanada ko'proq degani: 42% yillik, 51.1% effektiv. Bu farq o'ta muhim.
Aynan shuni ham regulyatorlar aytilishini talab qilishi shart. Xuddi shunday, barcha "servis" yoki "xizmat" deb nomlanadigan to'lovlar ham stavka hisobiga kiritilishi kerak.
Men shaxsiy tajribada buni ko'p ko'rdim. Nasiyaga moshinasini olgan taksi haydovchilardan tortib, uylarni nasiyaga olgan odamlargacha — nafaqat oxirida qancha to'lashlarini, balki qanday katta foizda nasiya olganlaridan ham bexabarlar. Matematik va moliyaviy savodxonlik talab etiladigan narsalarda sotuvchi — bu misolda nasiya beruvchi — to'liq axborotni ta'minlab berishi darkor.
Agar yangi qonun faqat "umumiy summani yozing" desa, xaridor o'zi "20% ekan" deb hisoblab, adashadi. Ayniqsa takliflar orasida solishtiruvda. Ya'ni to'liq summani ochish yetarli emas. Chunki muddatlar farqlanishi ko'p uchraydi, xaridor osonlikcha solishtira olishi kerak.
Uy sotuvida ko'rdim.
Uy 120 million deyiladi. Agar 12 oy, oyiga 10 milliondan to'lansa — shu narx. Agar naqd olib kelib hozir to'lasa: "20 million skidka". Bu teskari ekanini ko'rsatish kerak. Uyning asl narxi: 100 million. Bo'lib to'lasangiz - 120 million. Lekin o'sha hisob: 35.1% yillik, 41.3% effektiv stavka. Buni kimdir ipotekaning stavkasiga solishtirib ko'rishga imkoni bo'lishi kerak: ipoteka tashkilotlari odatda yillik stavkani e'lon qiladi, shuning uchun takliflar aro solishtiruv uchun ham bu narsa ko'rsatilishi shart.
Uy sotuvchisi buni "foiz" deb emas, chegirma deb atalsa ham shunday axborot berishlari kerak. Mijoz hozirgi narxda olganida necha pul bo'lar edi va qanchadan bo'lib to'lashga sotilishini. Menimcha uy va moshina kabi kattaroq summadagi takliflarga ayniqsa ko'proq diqqat kerak bo'ladi. To'g'ri, ko'p odam telefon yoki kirmoshinani ham nasiyaga oladi, lekin uy kabi katta summalarda odamlar aldanishini asoratlari og'irroq. Aytyapman-ku, men gaplashgan barcha nasiya olgan odamlar nasiyaning foizini to'g'ri hisoblay olishmayapti.
Demak talab kamida uchta bo'lishi kerak:
Naqd narx: tovar darhol to'lov evaziga sotiladigan eng past narx. Aks holda sotuvchi shunchaki bazani ko'taradi: "narx 120 million, foizsiz bo'lib to'lash" va formal jihatdan stavka 0% chiqadi. AQSh qonunchiligida bu narsa naqd narx ta'rifi orqali yopilgan: moliyaviy xarajat naqd narx bilan umumiy to'lovlar o'rtasidagi farq sifatida hisoblanadi, shuning uchun "skidka" deb atash hech narsani o'zgartirmaydi.
Umumiy summa: necha pul qaytarilishi kerakligi.
(Effektiv) yillik stavka - barcha to'lovlari bilan.
Uchinchisida bitta nozik joy bor, va aslida eng muhimi shu. Bor-yo'g'i 500 ming so'mlik "xizmat haqi" o'sha telefonda effektiv stavkani 41.3% dan 56.3% ga ko'tara oladi chunki u qo'lga tegadigan qarz summasini kamaytiradi, to'lovlarni esa o'zgartirmaydi.