Hoshimov Iqtisodiyoti

Podkastimizning yangi va maxsus epizodi chiqdi:
66 - Futbol va iqtisodiyot: tadqiqotlar va jahon chempionati
Jahon chempionati boshlanar ekan, futbolning miqyosi, uning nafaqat jahon iqtisodiyotiga ta'siri, balki ijtimoiy va madaniy o'rni haqida gaplashdik. Bu epizod faqat futbol haqida emas.
Nima uchun iqtisodiyot va moliya yo'nalishidagi tadqiqotlar uchun futbol foydali? Chunki u iqtisodchilar orzu qiladigan narsani beradi: eksperimental laboratoriya. "Fond bozori milliy jamoaning yutqazishidan keyin tushishi mumkinmi, maktab o'quvchilarning imtihon natijalariga, oilaviy zo'ravonlikka futbol ta'sir qiladimi, penalti - von Neumann minimax teoremasining yagona real hayotdagi isbotimi" kabi savollarga javob beradigan tadqiqotlar haqida gaplashdik.
Shu bilan birga, chipta bozori, dinamik narxlash, FIFA, va albatta O'zbekistonning tarixiy birinchi qatnashishi haqida ham gaplashdik.
Ushbu epizodni qisqa qilib "Ergash Karimov effekti va Hojiboy Tojiboyev xotirasi" deb nomlasak ham bo'ladi.
Youtubeda video:
https://youtu.be/dYhXrhMPF_U
Audio formatda:
Spotify
|
Apple Podcast
|
Yandex Music
|
Podbean
Tinglang, ko'ring, do'stlaringiz bilan ulashing va izoh qoldiring.
Epizod hamkori: "Juru".
"Juru" Markaziy Osiyo va Kavkazdagi yetakchi xalqaro konsalting va muhandislik korxonasi bo'lib, uning maqsadi barqaror rivojlanishni ilgari surishdir.
https://juru.org/about-us
@uzbekonomics

Toshkentda svetoforlar, ayniqsa piyoda o‘tishi uchun, xavfli darajada qisqa vaqt yonadi. Bu jamoat xavfsizligi uchun katta muammo, ko‘pgina o‘lim va avariyalarni sababi. Yechimi oddiy bo‘lsa ham, o‘zgarmayapti.
Bu haqida ko‘p yozsam ham, yana qaytarib yozishim kerak. Normal piyodalar o‘tish joyi, o‘rtacha odamning yurish tezligini hisobga olishi kerak. Men masalan o‘rtachadan nisbatan tez yuguradigan odamman. 10kmni 40 daqiqada yugura olaman. Bu nisbatan o‘ta tez, lekin hatto men ham, ayrim chorrahalarda zo‘r bazo‘r o‘taman. Yo‘lni o‘rtasida qolib ketishga to‘g‘ri keladi. Kuni kecha Afrosiyob ko‘chasida bolam bilan kolyaskada o‘tdim. To‘g‘risi yugurib ham o‘ta olmadim. Avtomobillar signal chalib tashlashdi. Ikkinchi tomondan, yarimini o‘tib, qolgan yarimini kutsam ham bo‘lar edi, lekin kolyaska bilan bu o‘ta xavfli. Bizda deyarli hech qaysi ko‘chada, ko‘cha o‘rtasidagi “xavfsizlik orolchasi” yo‘q. Xuddi shunday, Nukus ko‘chasini kecha kechqurun bir o‘zim, zo‘rg‘a o‘tdim. Bu daraja - ya’ni olimpik yuguruvchilar tezligida piyodalarni yurdirish yo‘l harakati xavfsizligi uchun katta tahdid va xavf.
Lekin tez yonadigan svetoforlarni boshqa kamchiligi ham bor - bu tirbandliklar ko‘payishi. Svetoforlar uzoq yashil, uzoq qizil yonsa - shaharda kamroq tirbandlik bo‘ladi. Operatsion muhandislikda buni quyidagicha ifoda etishadi: svetofor davri uzunligi to‘planib qolgan tirbandlikni o‘tkazish uchun yetarli darajada uzoq bo‘lganidagina, chorraha o‘tkazuvchanligi maksimal darajaga yetkaziladi. Oddiy qilib aytsam: moshinani to‘xtash va qo‘zg‘alishi ko‘p bo‘lsa, yo‘l harakatini kichik segmentlarga bo‘lib qo‘yadi, shu kichik klasterlarni o‘tib ketish samaradorligi pastroq, demak ular yo‘q joydan tirbandliklarni hosil qilishadi - buni “fantom tirbandlik” deb atashadi.
Ikkinchi masala, piyodalar o‘tish joylari siyrakligi. Birinchidan, shahar hokimiyatiga rahmat, Seul Mon yonida xayriyat svetofor va piyodalar o‘tish joyi qilib berishibdi. Bu qancha inson hayotini yengillashtirdi. Lekin shaharda o‘ta ko‘p joyda odamlar kilometrlab yurishlari kerak yo‘l o‘tishi uchun. Masalan o‘sha Afrosiyob ko‘chasida, men o‘tgan piyodalar o‘tish joyidan keyingisi 1.4 km uzoqligigda! Men o‘rtadan kelganim uchun bir necha kilometr aylanib o‘tishimga to‘g‘ri keladi. Bu dahshatli uzoq masofa! Shuning uchun ham odamlar yo‘l ustidan o‘tishga majbur bo‘lishyapti. Panjaralar qo‘yishni o‘rniga piyodalar o‘tish joylarini ko‘paytirish kerak. Qanday masofa bo‘lishi kerak? Yaxshi reja qilingan shaharlarda 80 va 280 metr oralig‘ida qilish kerak. Ya’ni Afrosiyob ko‘chasini shu rasmdagi qismida, kamida yana 5 ta o‘tish joyi bo‘lishi kerak edi.
Bu narsalarni yozishimdan maqsad, sal bo‘lsa ham shahrimiz xavfsizligiga kuyinmoqchi bo‘lganlarga oson yechim. Svetoforlarni uzoqroq yonishi hammaga tomon uchun zo‘r narsa, chamamda. Birinchidan, piyodalar o‘lishi kamayadi, lekin mayli odamlar o‘limini kamaytirish ahamiyatsiz desangiz ham, moshinalarda tezroq manzilga yetib olishlari mumkin! Bunaqa win-win narsalar kam. Xuddi shunday, piyodalar o‘tish joylarini ko‘paytirish ham, odamlarni hayotini saqlab qolishi bilan birga, kamroq moshinani pachaq qiladi, haydovchilarni asabini ayaydi, chunki to‘satdan chiqib qolgan odamni urib olish ehtimoli kamayadi chunki.
@Hoshimoviqtisodiyoti

Katta ehtimol bilan, smartfonlar tug’ilishlar uchun kontratseptiv vositadek ta’sir ko’rsatishgan.
Yangi maqolada AQShda iphone kirishi va uning natijasidagi tug’ilishlar tushishi orasida - to’g’ridan to’g’ri bog’liqlikka birinchi dalillar keltirilgan.
Maqola kvazi-eksperimental: ya’ni iphonelar AQShning ayrim joylariga vaqtliroq, ayrim joylarida esa kechroq kirib kelgan(mobil operatorni monopoliyasi tufayli) shuning uchun, mualliflar iPhonelarni tug’ilish darajasiga to’g’ri ta’sirini ko’ra olishgan. Iphonelar kechroq kirib kelgan joylarda tug’ilish darajasi yuqoriroq bo’lgan. Barcha boshqa ko’rsatkichlarni nazorat qilishsa ham - masalan, daromad, irq, ta’lim darajasi vhkz.
Juda qiziq dalil, bu haqida ko’pchilik aynan shunday gipoteza ham qilar edi. Lekin tushunishimcha bu yerda birinchi sabab-oqibatni ajratadigan yaqqol dalil.
Tug’ilishlar darajasidagi tushishni, uchdan biri va yarimini iphonelar kirib kelishi bilan bog’liqligi ko’rsatilgan.
https://www.nber.org/papers/w35310?utm_campaign=ntwh&utm_medium=email&utm_source=ntwg14
@Hoshimoviqtisodiyoti

Adam Tooze yaxshi yozibdi:
"Yaxshi analogiya quyidagicha: tasavvur qiling, Saudiya Arabistoni neft quduqlarini 80 foiz chegirma bilan sotishni boshladi va siz ularni qandaydir tarzda uyingizga olib kelishingiz mumkin. Bu kelishuvni rad etgan har qanday rahbarni g‘irt ahmoq deb atagan bo‘lardingiz.
Xitoy quyosh panellari bilan deyarli shunday qilmoqda.
Odamlar aynan shuni tushunmayapti: Xitoyda raqobat shunchalik kuchli va taklif shunchalik ko‘pki, "involyutsiya" deb ataladigan hodisa, quyosh panellarini sotib olganingizda aynan siz, mijoz sifatida, subsidiya olasiz. Bu tom ma’noda Xitoy sizning energiyangiz uchun to‘layapti.
Bu xuddi neft quduqlariga o‘xshaydi, chunki o‘rnatilganidan keyin hech qanday bog‘liqlik qolmaydi. Siz uni bir marta sotib olasiz va o‘ttiz yil davomida (quyosh panelining o‘rtacha xizmat muddati) o‘z quyoshingizdan energiya olasiz, xuddi neft qudug‘i o‘z yeringizdan energiya olgani kabi. Bu siz sotib olishingiz mumkin bo‘lgan eng suveren energiya aktivlaridan biridir.
Buni ko‘rganingizda oqilona javob iloji boricha ko‘proq va tezroq sotib olishdir. Ayniqsa, siz Yevropada bo‘lib, energiya ta’minoti bilan bog‘liq katta muammolarga duch kelganingizda (va himoya qilish uchun o‘z quyosh sanoatingiz bo‘lmaganda).
Yo‘q, biz "ortiqcha taklif" deb baqirib, tariflarni oshiryapmiz. Biz geosiyosiy muammolar bilan shu qadar bandmizki, energetika tarixidagi eng yaxshi bitimni olmayapmiz."
Bu gaplarga to'liq qo'shilgan holda, aytish joizki, O'zbekiston ham o'z energetik suvereniteti uchun, erkingligi uchun va umuman barqaror iqtisdotiyoti uchun, bu darajada arzon quyosh panellarni Xitoylik soliqto'lovchilardan olishi kerak.
https://www.ft.com/content/b6cac184-75a4-47ab-94c5-5eb8c92cd407?sharetype=blocked
@Hoshimoviqtisodiyoti

Podkastimizning yangi epizodi chiqdi:
65 - Oxirgi yangiliklar
haqida
Sun'iy intellekt, O'zbekistonda Starlink ta'qiqi, dronlar, Yevropa va AQShdagi ba'zi farqliklar, Arsenalning chempionligi, Walmart oilasi, Apple Pay va boshqalar haqida suhbatlashdik. Yengil epizod bo'ldi.
Youtubeda video:
https://youtu.be/V039RhpnbkI
Audio formatda:
Spotify
|
Apple Podcast
|
Yandex Music
|
Podbean
Tinglang, ko'ring, do'stlaringiz bilan ulashing va izoh qoldiring.
Epizod hamkori: "Juru".
"Juru" Markaziy Osiyo va Kavkazdagi yetakchi xalqaro konsalting va muhandislik korxonasi bo'lib, uning maqsadi barqaror rivojlanishni ilgari surishdir.
https://juru.org/about-us
@uzbekonomics

Menimcha, korxona sotilganda "invetitsion majburiyatlar" emas, kim ko'p naqd pul berishi muhimroq jarayon bo'lishi kerak.
Aytmoqchi, Sovet ittifoqi qulaganidan keyin, eng samarali privatizatsion kelishuv tarixi - menimcha "Svyazinvest". Juda to'g'ri, shaffof va raqobatli tizim qilingani uchun, 25% aksiyalarni sal kam ikki milliard dollarga sotgan edi Rossiya hukumati. Bunga sal kam 30-yil bo'ldi.
@Hoshimoviqtisodiyoti

Moliya bu mamlakatdagi qon aylanish tizimiga o’xshagan narsa.
Asosiy masalasi, kerakli joylarga qonni vaqtida yetkazib berish. Boshqacha aytsak, keraksiz joylardan olib, kerakli joylarga yo’naltirish. Bu jarayonga yo’l qo’yadigan narsa - narx. Narx bu rag’bat ichiga o’ralgan signal. Narx aytadi qon qayerda kerakligini.
Inson tanasida ham xuddi shu jarayon bor. Qon taqsimlovchi. Agar to’qima faollik ko’rsatsa, ya’ni kislorodni yoqsa, u kimyoviy signallar chiqaradi: CO₂ va sut kislotasi, kislorodning kamayishi. Bu signallar mahalliy kapillyarlar atrofidagi mayda silliq mushaklarga ta’sir qilib, ularni bo’shashtirib yuboradi va natijada tomirlar kengayadi. Bu qon ko’proq tortib olinishini ta’minlaydi. Hech qanday markaziy buyruq kerak emas to’qima o’z ehtiyojini o’zi e’lon qiladi.
Demak qon tizimi kabi, moliya yaxshi ishlasa bilinmaydi. Sog’lom odam har kuni qoni qanday yurgani haqida ko’p qayg’urmaydigani kabi. Yashab yurib, bor yo’qligini ham o’ylamaysiz. Lekin agar yomon ishlasa bu infarktdek gap. Hech qanday jarayon ishlamaydi. O’sish uyoqda tursin, yashab qolish masalasi ko’tariladi.
O’zbekiston rivojini asosiy muammolaridan biri - kapital noto’g’ri taqsimlanishi. Nega unday bo’lyapti? Chunki asosiy va tabiiy signallar orqali emas, suniy taqsimot orqali kapital tarqatiladi. Bu uzoq muddatda rivoj uchun tahdid.
Qon tizimida ham deylik adrenalin tufayli mushaklarga qon yetkazib berilsa, boshqa muhim qismlardan olib qo’yiladi. Lekin bir xil payt adrenalin kerak bo’ladi. Muammo shundaki, doimiy ravishda tabiiy taqsimotni o’chirib qo’yish - badan uchun o’ta destruktiv.
Qon tizimiga permanent aralashuv qilsa bo’ladi. Masalan narkotiklar. Deylik kokain. Kokain “tomirlarni toraytirish kerak” degan signalini yoqib qo’yadi: tomirlar kengaymaydi, qon oqimi kamayadi. Eng qizig’i: yurak ko’proq kislorod talab qilayotgan bir paytda, uni boqadigan arteriyalar torayib qoladi: shu sababli yosh odamlarda ham to’satdan infarkt yuz berishi mumkin. Muhimi, surunkali iste’molda tomirlar devorlari qalinlashib, elastikligini yo’qotadi va kokain badandan ketganidan keyin ham qon tashish infratuzilmasi abadiy shikastlangan bo’lib qoladi.
Shuning uchun, o’ylaymanki agar lokal signallarni o’chirib qo’yib pulni tarqatsa - doim xato qilinadi. Doim.
@Hoshimoviqtisodiyoti

Podkastimizning yangi epizodi chiqdi:
64 -
Korporativ boshqaruv va IPO haqida
Youtubeda video:
https://youtu.be/ArUS8BgH838
Audio formatda:
Spotify
|
Apple Podcast
|
Yandex Music
|
Podbean
Tinglang, ko'ring, do'stlaringiz bilan ulashing va izoh qoldiring.
Epizod hamkori: "Juru".
"Juru" Markaziy Osiyo va Kavkazdagi yetakchi xalqaro konsalting va muhandislik korxonasi bo'lib, uning maqsadi barqaror rivojlanishni ilgari surishdir.
https://juru.org/about-us
@uzbekonomics

Shu postimdan keyin bir ikki yaxshi fikrlar yuborishdi. Masalan, sun’iy intellektga kitob o‘qitib, xulosasini eshitish, xuddi futbolni ko‘rmay uni “highlights” ni ko‘rgandek, yoki statistikasini ko‘rgandek deyishdi. Kimdir san’atga bog‘ladi. Masalan, buyuk sanat asari “haqida” o‘qish bilan deylik uni ko‘rish, his etish orasida katta farq bor - Luvrga navbatda turish nega kerak degan savolga javob ham shu yerda. Men undan oldingi misolimda, kinoni ko‘rish va u haqida xulosani o‘qish orasida farq ham kattaligi haqida gap borgan edi.
Lekin hozir men boshqa qiyosni aytib bermoqchiman - taomlanish. Qarang, biologik nuqtayi nazardan, biz insonlarga yetarli kaloriyalar ichimizga kirsa, hayotimiz davom etaveradi. O‘sha kerakli kaloriyalarni va mineral va ozuqalarni, biz allaqachon tish pastasiga o‘xshagan tubliklarga solib qo‘ysak bo‘lar edi. Xohlagan taomni mazasini shu kimyoviy jarayonda chiqarib olsak bo‘lar edi. Bunday narsani o‘ylab topganimizga 50 yildan oshdi. Lekin biz hali ham, barra pishirilagan taomni ko‘proq sevamiz. Yaqinda AQShda obedga shunday bir butilkada “obed” oldim nomi - “Huel”, shunga o‘xshagan bir nechta startapni ozuqasini undan oldin ham yeb ko‘rdim. To‘g‘ri, biologik ma’noda - o‘sha obed, ko‘chada olgan somsangizdan ancha foydali, vitaminlarga boy va mazasi ham yaxshiroqdir. Lekin nega biz zarar bo‘lsa ham somsani yoki shaurmani ko‘proq xush ko‘ramiz?
Masala menimcha “tekstura”da. Tekstura so‘zini qiziqligi yoki deylik etimologiyasi “tikilgan” ma’nosini anglatadi. Masalan, “tekst” so‘zi, yoki “kontekst” so‘zi yoki masalan hatto “arxitektor” so‘zi ham tikilganlik ma’nosini anglatadigan so‘zini hosilasi. Tekst, ya’ni matn “tikilgan” nutq ma’nosida keladi. Xullas, ovqatga qaytsak.
Ovqatlanishda biz juda ko‘p aynan teksturaga ahamiyat beramiz, uni payqamasak ham. Masalan, somsa qanday bo‘lishi kerak? Qarsildoq (chitir-chitir somsa reklamasi bo‘lishi mumkin edi). Non-chi? u ham, usti qarsildoq, ichi yumshoq. Osh-chi? Tirik bo‘lib qoldi deymiz-a? Yoki bo‘sh bo‘lib qoldi deymiz, nimaga qarab? Guruchni teksturasiga qarab. Ya’ni taomolanishda bizga nafaqat ovqatni tami - ya’ni o‘sha mahsulotlarni ximik reaksiyadagi natijasi, balki ularni teksturasi o‘ta muhim. Go‘shtni yumshoq pishganligini so‘raymiz, nimanidir qarsillaganini, qaysidir taomlarda - cho‘zinchoqligini, masalan pizzadagi pishloq, yoki nisholda. Yoki teksturaga to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir qiladigan narsa: agar chuchvarani hajmi lagandek bo‘lsa - ta’mi o‘sha ku? Nega aynan mayda chuchvarani yoqtiramiz? Chunki teksturasi boshqacha - ya’ni o‘g‘izda va qo‘lda uni his qilishimiz. Nega somsani uch barobar kichkina yoki uch barobar katta qilsangiz, xuddi-ki u boshqa taom, chunki rostdan ham tekstura o‘zgaradi. Qandaydir ma’noda, manti bilan xonimni prinsipial farqi ham aynan teksutraviy. Agar somsani vilkada yesangiz - teksturaviy hissiyotni ko‘pidan marhum bo‘lasiz, deyarli boshqa taom bo‘ladi. Shuning uchun ham, ayrimlar osh yoki mantini qo‘lda yeyishni yoqtirishadi - teksturaviy sabablarga ko‘ra. Meva tanlaganda ham, sabzavot tanlaganda ham, uni sersharbatligi, yoki suvliligi, uni masalan yumshoqligi yoki rezinkaliligiga urg‘u beriladi - bular ham, hammasi teksturaviy ta’riflar.
Qandaydir ma’noda, ko‘p taomlarni mavjudligi sababi ham, sevishimiz sababi ham teksturaviy. Norin bilan shilpildoq o‘sha o‘sha masalliqlardan tayyorlanadi, farqi faqat teksturada. Somsa, chuchvara va manti ham, biri bug‘da, ikkinchisi suvda, uchinchisi tandirda pishadigan narsa, prinsipal farq yo‘q desam, meni fikrimga qo‘shilmaysiz, tabiiyki, chunki masala -masalliqda emas, teksturada (qovursangiz - varaqi yoki cheburek ham shu turga kiradi).

Aytmoqchimanki, juda biologik jarayon bo‘lmish, taomolanishda ham, biz insonlar teksturaga o‘ta ko‘p e’tibor beramiz va qaraymiz. Lekin kitob o‘qishni, umuman deylik evolyutsion sabablari ko‘p emas, uni biz faqat notabiiy ehtiyojlarimiz uchun o‘qiymiz. Ko‘p o‘qishimizni sababi ham - aynan teksturaviy. Biz mualliflar o‘sha o‘sha so‘zlarni ishlataslar-da, qanday ishlatishlariga ko‘proq baho beramiz. Xuddi bir go‘zal badiiy sanat asarini qaraganingizda, ha bu oltita rangni aralashtirib chizilgan rasm demaysiz - chunki aynan qanday aralashgani bu rasmni sanat qiladi. So‘zda ham shunday. Kitoblarda yangi so‘zlar yo‘q, ularni birga kelishi - teksturaviy mazasi uchun o‘qiymiz. Sun’iy intellekt davrida bu masalada optimist bo‘lishim ham shunday. Matnni utilitar ma’nosini chiqarib beradi model, lekin matn, aslida utilitar narsa emas. Taom ham faqatgina kaloriyalar yig‘indisi bo‘lmaganligi kabi.