Соябон остидаги аёл

Chexiyaga bahor kechikib kelarkan. Boychechaklar yer bag'rini endi yorib chiqdi.

СЎНГГИ АЛЕУТ
(ҳикоя)
Улаган хонага отилиб кирди. Мен бунда компютер олдида ўтирар, диплом ишим билан овора эдим.
– Аглик*, – деди у нафаси бўғзига тиқилиб, – у ўлибди!
– Ким ўлибди? – ҳайрон компютерни қўйиб унга тикилдим. Улаганнинг аҳволи ачинарли, худдики онасидан айрилган киши каби ҳолатда эди. Қўрқиб кетдим. – Ким ўлибди, Улаган? – ҳайрон сўрадим қайта.
– Бобо ўлибди! Бобо!
– Ким дединг?
– Бобо, – у энди қаршимдаги столга кучи қолмагандек чўкди. Унинг кўзларидан ёш сизиб чиқмоқда эди. – Алеут тилини биладиган охирги одам.
Унинг овози зўрға эшитилди. Аммо нима деганини тушундим. Геннадий
бобо ҳақида гапираётганди. У ҳақиқий алеут эди. Биз уни эркалаб “бобо” дердик. Никол
*га борганимизда уни зиёрат қилмай қайтмасдик.
– Бандалик экан. Нима ҳам қила олардик...
– Йўқ! Сен тушунмаяпсан, Аглик, – деди у кўзларидаги ёшни ошкора артиб. – У охирги алеут эди. У тилимизни асраб-авайлаб келаётган охирги томиримиз эди. Энди биз киммиз? Шунчаки на тили, на миллати бўлмаган бир халқ. Энди бизни бемалол рус ё инглиз санаш мумкин. Наҳот энди алеут тилида ҳеч ким сўзлашмайди? Тушуняпсанми, ҳеч ким сўзламайди. Аглик, ичим ёниб кетяпти. Бобо билан бирга тилимизни қабрга қўямиз. У билан тилимиз ҳам ўлади.
Мен Улаганнинг қайғусини энди тушуна бошлагандим.
– Аглик, – деди у яна менга илтижоли боқиб. – Айтчи, бунда ким айбдор? Ўз она тилини билмаган ота-онамизми ёки мендан яхшироқ яшасин деб болаларига рус тилини ўргатган ва ҳатто уйида ҳам шу тилда сўзлашган бобо-бувиларимизми? Биласанми, бу аввали жуда секинлик билан бошланди. Олдинига ўзга тилни биладиганларга мукофот бердик. Аста-аста ўзга тилда гапирадиганларни мукофотлайдиган бўлдик. Болаларимизни ўша ўзга тилларда ўқитдик. Она тили дарсларини қисқартира-қисқартира охири дарс жадвалларидан олиб ташладик. Ўзга тилларга меҳр қўйдик. Бу учун жони дилимиз билан ҳаракат қилдик. Ҳатто кўча-кўйда майли, уйда ҳам ўзга тилда сўзлашдик. Шунчалик секин бошланган жараён кейин шу қадар тезлашиб кетдики сезмай ҳам қолдик. Икки авлод алмашгач, ўша ўзга тил бизга онадек азиз бўлди қолди.
– Кейин нима қилдик, биласанми? – у қайғу билан давом этарди. – Энди кераксиз бўлиб қолган ўз ота-бобомиз тилидан ҳеч иккиланмай воз кечдик. Фақатгина Бобо кечмади. У ўз тилини болаларидек асраб яшади, у бизга ҳарчанд ўргатишга уринди. Хотини иккисигина сўзлашадиган бу тилдан ҳеч қачон воз кечмади. Алалоқибат қишлоқ болалари улғайиб, ўз йўлларини топиб кетишди, бироқ Бобо кетмади. Қолди. Улар она тилини унутишди, аммо Бобо унутмади.
У тинмай кўз ёшларини артарди.
– Аглик, мен университетни битиргач, Командор****га қайтиб. Бобо билан бирга яшаб бўлсада, ўз ота-боболарим тилини ўрганмоқчи эдим. Эшитяпсанми, ўрганмоқчи эдим. Энди нима бўлади? Ўз тилимизни шунчаки қабрга кўмамизми?
Унинг аҳволи шу қадар аянчли эдики унга тасалли беришгада сўз тополмасдим.
– Энди, Аглик, алеут тилида ҳеч ким суҳбатлашмайди, ҳеч ким гаплашмайди. Бу қандай даҳшат! Ўз тилимизни энди ҳеч қачон эшитмаймиз. Ичимизда жимгина унутилишга маҳкум.
– Сен ўрганмоқчисанку! Унутилмайди!
– Йўқ, Аглик, энди бефойда. Тилимизни ўзимиз йўқ қилдик. Ҳатто ўз халқига кераксиз бўлиб қолган тилнинг, айтчи, кимга кераги бор? Бобо ўлди. Энди бу тилни мукаммал биладиган кимса йўқ.
– Унда... – сўзим бўғзимда қолди.
– Энди алеут деган миллат ҳам йўқ, – деди у оғир хўрсиниб. – Қанчалар аянчли, қанчалар аламли бўлмасин, тан олиш керак...
Рахшона Аҳмедова
2022-й.
* Aлеут тилида ака дегани.
** Камчаткада алеут тилида сўзлаша олган сўнгги инсон Геннадий Яковлев назарда тутилмоқда.
*** Николское қишлоғи
**** Орол номи

#yangi_kitob
"Yangi asr avlodi" nashriyotidagi 2 yillik faoliyatim davomida bolalar uchun qilgan eng katta ishim. Zo'r loyiha bo'lgandi.
Nasib, yaqin orada nashrdan chiqadi.

#kinotavsiya
Bu hayot shundayin chalkash va murakkabki, undan omon chiqishning yagona yo'li hammasini Yaratganning ixtiyoriga topshirib qo'yish. Siz sira g'am chekmang, o'ylanmang, nimaiki bo'lsa, uning xohish va irodasi bilan bo'ladi.
Majid Majidiy ana shu haqiqatni "
Chumchuqlar qo'shig'i
"ga juda zukkolik bilan singdirgan. Bu qo'shiqni hamma biladi, biroq esdan chiqarib qo'yadi...

...
dunyoda misol ko‘p, undan-da – matal…
bo‘lmaydi ayolni tarjima qilib.
faqat suymoq mumkin – shunga atalgan,
faqat kuymoq mumkin… o‘zingdan bilib.
ayol – qush tilida yozilgan kitob…
Bayram muborak, aziz ayollar!

#ijodni_anglash
Gyote "Faust"ning "Teatr muqaddimasi" bobida Qiziqchi tilidan o'z davri adabiyotiga, xususan dramalarga va o'quvchi(tomoshabin)ga baho berib ketadi:
Shunday ekan, demak, ilhomni chog'lang!
O'shal sehringizni ko'rsating, nabi.
Hodisalar ipin tezgina bog'lang
Muhabbat rishtasin bog'lagan kabi.
Axir sevgida ham shu bo'lur takror,
Tasodif uchrashuv, do'stlik, so'ng oh-voh,
Urishish, yarashish, bo'sa va nikoh.
Mana, qarabsizki, doston ham tayyor.
Mana, yoza qo'ying shuning o'zini,
Bu gap har qadamda - qo'l cho'zsangiz bas.
Har kim o'z qalbini o'zi anglamas,
Uni ko'rsatsangiz ochar ko'zini.
Yolg'onni do'ndiring, qaynang-u jo'shing,
Lekin ikki og'iz rost gap ham qo'shing.
Shunda siz tayyorlab uzatgan sharbat
Ham arzon bo'ladi, ham jonga lazzat.
Savlat to'kib shunda el ko'rki yoshlar,
Shu eshik oldida yig'ila boshlar.
Siz tutgan ajoyib ne'matdan totur,
Har kim o'z qalbiga keragin topur.
Barcha quloq tutib, ko'z qadaydur jim,
Bu dargohdan quruq qaytmaydur hech kim.
Kular, ko'z yosh to'kar qalbi go'daklar,
Tomoshadan uzmas hayrat koʻzini.
Kimki tutib olgan boʻlsa oʻzini,
Unga asar qilmas turfa ertaklar.
Lekin qadam qo'ygan hayotga ilk bor,
Barin anglar, qilar tashakkur izhor.
Shu narsa ayon bo'ladiki, borgan sari adabiyot yozuvchi nazdida jo'nlashib boraveradi.
Avvali keng tuyilgan maydon tasarruf etganing, o'zlashtirganing sari kichrayib, o'zingniki bo'lib borgani kabi. Chunki endi u maydonning har burchagini, nima eksang, nima o'rishingni bilasan.
Endi avvalgi hayratni topolmaysan, ammo zavq qoladi. Yaratish zavqi yozuvchi qalbida bir umr yashaydi.
Bo'lmasa yozolmaydi...

#kayfiyat
🎶
Hayot pianinoga o'xshaydi, qanday kuy chalish o'z ixtiyorimizda.
Biz ijro etayotgan kuy
eng past notadan boshlanib, eng yuqori notaga ko'tarilishi, yoki aksincha bo'lishi ham mumkin...
Muhimi, go'zal kuy yaratish.

* * *
Эртага кун бўйи ёғади ёмғир.
Руҳимда эсмоқда эзгин шамоллар.
Руҳимни эзмоқда хаёллар.
Бошимда қуёшнинг куллари...
оғир...
Қуёш куйди, ахир...
куйди, кул бўлди.
Парча-парча бўлди олисда уммон.
О, наҳот оламнинг тарҳи бузилди?
Қанотлари оғир, қушлар безабон.
Йўқ, де...
қайда бўлсанг овоз бер.
Олам ютаётир мени ҳам бадар.
Овоз бер...
юлдузлар нима деса дер,
Бир қувонч ўйлаб топ бўлмаса агар
.
Нодира Афоқова

Tongotar haqida mulohaza
Zamonaviy o‘zbek adabiyotida ayol taqdiri, ayniqsa qishloq jamiyatidagi xotin-qizlar hayotini ochib berishga qaratilgan asarlar alohida ahamiyat kasb etadi. Raxshona Ahmedovaning “Tongotar” kitobi ana shunday asarlardan biri bo‘lib, u o‘zbek jamiyatidagi og‘riqli va ko‘p hollarda ochiq gapirilmaydigan muammolarni yoritadi.
Asarda, ayniqsa, chekka qishloqlarda yashovchi ayollarning og‘ir turmushi, urf-odat va “qadriyat” deb ataladigan, ammo ba’zan inson taqdirini yanada murakkablashtiradigan qarashlar tanqidiy ruhda tasvirlangan. Yozuvchi ayollarning jamiyatdagi o‘rnini, ularga nisbatan adolatsiz munosabatni va oilaviy zo‘ravonlik kabi holatlarni real hamda ta’sirli tarzda ko‘rsatib beradi.
Asar qahramonlaridan biri — Farog‘at. U oddiy qishloq oilasida tug‘ilib o‘sgan, erta turmushga uzatilgan qiz. Farzand ko‘rmagani sababli tahqir va bosimlarga duch keladi. Qaynonasining ayblovlari, turmushining buzilishi, yillar davomida ota uyida yashashi — bular uning taqdirini yanada og‘irlashtiradi. Onasi vafotidan so‘ng esa akasi tomonidan zo‘rlik bilan turmushga berilishi ayol taqdirining jamiyat qoidalari oldida qanchalik himoyasiz ekanini ko‘rsatadi. Keyingi hayoti — zo‘ravonlik, qochish, tirikchilik uchun kurash va og‘ir sinovlar — kitobning eng ta’sirli sahifalarini tashkil etadi.
Yozuvchi sodda va o‘qishli tildan foydalangan. Asar bir nafasda o‘qiladi. Biroq mazmun jihatidan u yengil emas. Qahramonlar taqdiri, ularning iztirob va alamga to‘la hayoti o‘quvchini larzaga soladi. “Tongotar” nafaqat bir ayolning fojeasi, balki jamiyatdagi muammolar aks etgan badiiy oynadir.
Bu asar o‘quvchini o‘ylashga, qadriyatlar va urf-odatlar ortida yashiringan haqiqatlarga boshqacha nigoh bilan qarashga undaydi. “Tongotar” — qalbni junbushga keltiradigan, befarq qoldirmaydigan asardir.

#anglam
Hamma ham bir xil yukni ko'tara olmaydi. Shuning uchun har kimga o'ziga yarashasi beriladi.