Қазақ әдебиеті

Аруды таңдап сүйсе де,
Алтынды үйге кірсе де,
Аспанда жұлдыз аралап,
Ай нұрын ұстап мінсе де,
Арманын қоймас адамзат!
Ілімді түгел білсе де,
Қызығын көзбен көрсе де,
Қапалы күні қабарып,
Қайғының түні төнсе де,
Үмітін жоймас адамзат!
Жақындап ажал тұрса да,
Жанына қылыш ұрса да,
Қалжырап, көңілі қарайып,
Қара бір көзін жұмса да,
Өмірге тоймас адамзат!
//
Үмбетей Жырау - Өмірге тоймас адамзат
Қазақ әдебиеті

Қазақ қызы!
Білім алдың жоғары,
Ару едің, ұстаз болдың саналы.
Сүйікті жар, әже болдың ақылды,
Ел ішінде еңбегің де бағалы.
Төтеп бердің тағдырдың сан сынына,
Арқау болдың ақындардың жырына.
Қазақ қызы!
Қасиетіңнен айналдым,
Ана болдың қазақтың қыз, ұлына.
Қазақ қызы!
Ұйтқы болдың ұлтыма,
Тірек болдың дінім менен ғұрпыма.
Шетке кетсең, жақын қылдың алысты,
Қиналсаң да, шығармадың сыртыңа.
Өрісімді кеңейтетін кіл үлгің,
Арнасы едің шалқар дария – білімнің.
Бесік тербеп айтқан жырдың арқасы
Ана тіл деп аталғаны тілімнің.
Сен сөйлесең, жалғанатын үміттер,
Сен жымисаң жоғалатын күдіктер.
Сен жыласаң, жан-жүрегім егіліп,
Сен ән салсаң, таңдай қаққан жігіттер.
Орындалса көптен күткен арманым,
Шат күлкіге толып тұрса жан-жағым.
Қазақ қызы!
Ырыс-құты елімнің,
Сенің арқаң тәуелсіз ел болғаным.
//
Ақылбек Шаяхмет - Қазақ қызы

Бұл – менің жатын бөлмем,
Көзімнің ел көрмеген жасын көрген…
Сіз жолдаған сағыныш хатын көрген...
Бұл бөлмеде мен бармын, сосын өлең,
Жазылатын жүректің жасыменен.
Екеуміз де – аңғалмыз, баладаймыз,
Махаббатқа сенеміз расыменен.
Мекен еткен бөлмемнің бір бұрышын,
Жалғыздық та бар мұнда… жүр кім үшін?
Момақан көрінгенмен, ұйқымды ұрлап,
Басып тұрар секілді түнді мысы.
Ақындарсыз түн бе екен қараңғы түн?
Ақылдан адасқам жоқ, санам бүтін.
Ай нұры сығалап тұр тереземнен,
Арымды тергегендей боп алды тым.
Жауабы жоқ сұрақтар жанымды жеп,
Жылатып ала берді әнін жүрек.
Тыныштығым жоғалған сәттерімде,
Тек сіз ғана сұрайсыз хәлімді кеп.
Тұрлауы жоқ тірліктен жоқ аларым,
Белгісіз қайда барып оңаларым.
Хатыңызға өртеніп кетердеймін,
Отыңызға өртенсем не боларын…
//
Арайлым Мұратәлиева – Бөлмеде
t.me/adebiett

Ауылдың той-томалақ, мерекесі ең,
Жер үстел сенің жөнің бөлек әсем.
Қатарың сиреп қалды-ау қарттарға ұсап,
Жер үстел – қазағымның берекесі ең.
Жер үстел – несібенің өзі де еді,
Жер үстел – үлкендердің көзі де еді.
Жер шарын алдына алып отырғандай,
Қарттарым шертуші еді шежірені.
Бірінің күйі бірін алмастырып,
Бірінің сөзін бірі жалғастырып.
Жағалап дөңгеленген дүниені,
Қарттарым отыратын малдас құрып.
Жер үстел жер шарына жатқан ұқсап,
Қазақи көңіл болып ақтарылсақ,
Үстіне қойылатын қазы-қарта,
Үстіне шашылатын ақ бауырсақ.
Сары май, сықпа құрт та бәрі осында,
Сары қымыз сапырылған дәл осында,
Төгіліп небір қисса, дастандардың,
Сан алуан шырқалатын ән осында.
Тілдестім сенде тұңғыш даналармен,
Білмесем қадіріңді, бағалар ма ем.
Мен де өстім аттап алғаш адымымды,
Ең алғаш жер үстелді жағалаумен.
Ортаймай мол қазынаң, далам гүлден!
Жер үстел көрсем, көзім жанар бірден.
Қазақтың жер үстелі қасиеті,
Онда мың құпия бар бабам білген.
Көрді ол бір уыс дән бөліскенді,
Көрді ол бір жұтым су бөле ішкенді
Дүнием түгелденіп сала берер,
Бір үйден кезіктірсем, жер үстелді.
// Бауыржан Жақып
t.me/adebiett

Қалаға қарап әкемнің кейде
Тынысы қатты
тарылар.
Әйтпесе бәрі жетерлік үйде,
Ауа да, ас та,
Бәрі бар.
Бұлқынып кейде
Бөлмеге сыймай,
Көршіні кезіп кетеді.
Күңкілдеп қоям:
– Тыныш отырмай…
Тыныш отырса нетеді.
– Қала емес, құрғыр,
Қамау ғой мынау,
Көршіге көрші кірмейді.
Қазақтығыңа алаңдаймын-ау!.. –
Күйініп, көгі кірлейді.
«Өмір ме, мынау?!»
«Өмір ме, мынау?!»
Ғұмырды аңсайды ол ажарлы!
Көңілде қырау,
Көзінде сұрау –
Тұғырды аңсайды ол базарлы.
Келмеске кетті,
Кезеңнен өтті –
Желілеп бие байлаған.
Күндері қайда,
Жусатып ойға,
Мыңғыртып мың қой айдаған?!
«Өмір ме, мынау…
Өмір ме, мынау…
Ылай су ішіп, ыс жұтқан?!»
Таба алмай құрбы,
Аша алмай сырды,
Күрмеліп іштей, қыстыққан.
Жайлауды, белді,
Қырқаны зерлі
Кезіп бір кетер қиялы.
Налыма, налы,
Даланың шалы
Қалаға қайтіп сияды?!
Көргендей дәйім
Қаладан уайым,
Даланы аңсаймын мен дағы.
Жұпарын жұтсам,
Жотама шықсам –
Басыма бақыт қонғаны.
… Қанымды қала
Қарайтқан шақта,
Келеді сол бір көмескі ой.
«Өмір ме, мынау?!»
«Өмір ме, мынау?!»
Өмір ме?..
– Өмір емес қой!!!
//
Асанқадыр Исабек - Әкемнің пәлсапасы
t.me/adebiett

Мен анамның мейірімін сағындым,
Ертелі-кеш еркелетіп қоятын.
Жақсы күйге бөлеп ылғи жанымды,
Мені көрсе ішпей-жемей тоятын.
Жан анамның махаббатын аңсадым,
Көкірегіме сәуле құйып тұратын.
Мені көрсе ұмытатын шаршауын,
Дүниеден тапқандай-ақ мұратын.
Мен жоқ болсам, жұмысымнан кешіксем.
Есік бағып отыратын көзі оның.
Құдайына құлдық етіп ескіше.
Өзі күтті елімнің де кезегін.
Қызық қуып оралмасам үйге мен,
Ұзақ таңға ол кірпігін ілмейтін.
Мен келгенде маңдайымнан сүйгенмен,
Тек осы бір жүрісімді сүймейтін.
Кетті, кетті сол махаббат алыстап,
Көз алдыма қалдырды да нұр кейпін.
Жақсылықтың бәрін маған бағыштап,
Жамандықты өз басына тілейтін.
О, достарым, ақ анамды сағындым,
Сөкпеңдерші жансың ғой деп жылауық.
Баяғыдай күйге бөлеп жанымды
Келіп-кетіп тұрсаңдаршы бір ауық!
//
Тұманбай Молдағалиев
t.me/adebiett

...Өкінішті!
Мынау дүлей ғасырдың беті күшті.
Әділдіктің кісендеп аяқ-қолын
Төбесіне көтерген өтірікті!..
Өкінішті!..
Жеркенішті...
Танымайтын топастар оң-терісті,
Талапайға түсіріп, тоз-тоз қылып
Түгесуге айналды жер – кенішті,
Жеркенішті!
Жаратқан-ай!..
Жалмауызға күнімді қаратқан-ай!..
Барыңды алған, бойдағы нәріңді алған
Басқа шықты қансорғыш балақтағы-ай!..
...Жаратқан-ай!
Кім кінәлі ?!.
...Түн өткен соң күмәнсіз Күн шығары!
Сергелдеңге салғандар сендердің де -
Бастарыңа туады бұл күн әлі !..
...Кім кінәлі?!
//
Тұрмағанбет Кенжебаев

Өмірлік бағыт бергеніне,
Тура жол тауып бергеніне,
Болашақ ізбасарым деп,
Ұлым деп анық сенгеніне,
Әкеге қарыздармыз.
Өмірге алып келгеніне,
Күш-қуат, жарық бергеніне,
Осылар жетсінші деп,
Қызықтан қалып келгеніне,
Анаға борыштармыз.
Қиналсаң бөліп бергеніне,
Құдайдай сеніп келгеніне,
Тілімен демеу көрсетіп,
Жел сөзге елікпегеніне,
Туысқа берешекпіз.
Бойыңа қуат бергеніне,
Жаныңа шуақ бергеніне,
Қапысыз қолдағаны үшін
Өмірде сынақ көргеніңде,
Жұбайға міндеттіміз.
Санаңа сенім бергеніне,
Еңбектен ерінбегеніне,
Ақылды санамен ұғып,
Ісінің жөнін көргеніңде,
Балаңа разысың.
//
Тұмартай Дінтайұлы - Борыш
t.me/adebiett

Қабан жырау жол жүріп келе жатып қараша үйге кездеседі. Ат шалдырып, белін жазбақ болады. Үйден ешкім шыға қоймаған соң жырау ат үстінде тұрып мынаны айтады:
Бұл үйде шықсын бері, кісі бар ма?
Басқа – ақылшы, қазанда пісі бар ма?
Не құда, не жекжаты болмаған соң,
Кісінің кісіменен ісі бар ма?
Түссе, үйдің жағдайы жоқ екен. Қалмақ шапқынында жұтқа ұшыраса керек. Содан хабардар болған ақын қабырғасы қайысып отырып:
Бұл үйде кісі де бар, ісі де бар,
Сырты болған соң нәрсенің іші де бар.
Жоқшылыққа арланба, жүзіңді бер,
Жүзін берген кісінің күші де бар
,– дейді.
//
Қабан (Қабылиса) жырау Асанұлы
t.me/adebiett

Жанды тербеп жақсылықтың сый-үні,
Мойындайды мұны жұрттың дүйімі.
Адамзатқа әлімсақтан құдірет,
Ана деген – ұлылықтың биігі.
Ақиқатты қоя алмайды бүгіп ар,
Арқамызда аманаттың жүгі бар.
Мына әлемнен мейірімді іздесең,
Ол – ананың жүрегінде.
Ұғып ал.
Тілгілесе жанымды егер өткір мұң,
Көз жасымды жаулығымен кептірдім.
Ау, адамзат, адалдықты іздесең,
Ол – өзіңнің асыл анаң деп білгін.
Қашаннан-ақ қасиеттің мысалы,
Бауырына бар адамды қысады.
Кеңшіліктің баламасн іздесең,
Ол – ананың құшағы.
Жаныңызды шайған кезде сан ағын,
Серпіледі сартап болған сана мың.
Бұл дүниеде ең тәтті не, білдің бе?
Ол ақ сүті – ананың.
Мейірімсіз мына тірлік солады, ә...
Көңіліңіз осы айтқанға тола ма?
Жер бетіне шуақ шашқан күндейін,
Кешірімді жанды таны.
Ол – ана.
Жанды тербеп жақсылықтың сый-үні,
Мойындайды мұны жұрттың дүйімі.
Адамзатқа әлімсақтан құдірет,
Ана деген – ұлылықтың биігі!..
//
Алма Түсіпбекова - Бұл дүниеде ең тәтті не, білдің бе
?