Қазақ әдебиеті

Қайтыс болар алдын Арыстанбаб әулие жиналған ел-жұртқа: «Менің сүйегімді ақ аруанаға артып, басын бос қоя беріңдер, түйе қай жерге шөксе – сол жер бейітім болсын»,– депті.
Ел-жұрт солай етсе, ақ аруана біраз жерді шарлап-шарлап барыпты да қазіргі сағанасы тұрған жерге шөгіпті деседі. Сонан сол жер Арыстанбаб басы деп аталып кетеді.
Бірде Ақсақ Темір әмір беріп Қожа Ахмет Яссауиға зор ғимарат салдыра бастапты. Қабырғасы көтеріле бергенде, бір нән өгіз келіп бұзып кетеді. Ұсталар жабылып ғимаратты қайта тұрғызады, еңсесін биіктетіп, күмбезін де көтере бастайды.
Бір түні ол тағы құлап қалады. Ел аң-таң болады. Ақсақ Темір ойланып жатып, ұйықтап кетсе, түсінде оған бір ақсақал кісі аян береді. Ол - Қожа Ахмет Яссауи жарықтық екен дейді.
«Ғимаратты алдымен менің ұстазым Арыстанбабқа тұрғызыңдар» депті. Ақсақ Темір бар әскерін қатар қойып Түркістаннан 60 шақырым Отырарға кірпіш тасытып, Арыстанбаб әулиеге сағана тұрғызыпты.
Арыстанбаб әулие жөнінде:
Самарқанда сансыз бап,
Түркістанда түмен бап,
Отырарда отыз баб,
Ең үлкені – Арыстан баб,–
деген нақыл содан қалыпты.
Қазақ әдебиеті

Жасыл мақпал жерлерге тігілетін қазақ үй,
Жұмыртқадай ақшаңқай көзді тартқан ғажап үй.
Шілдедегі ыстықта самал болған қазақ үй,
Батырларға бекініс қамал болған қазақ үй.
Бұл ғажап үй төзімді аязыңа, қысыңа,
Жайбар жауса нөсерлі, су болар деп қысылма.
Сол себепті ол даланың қақ төрінде тұрады,
Қай жолаушы болса да, аттың басын бұрады.
Ата-бабам мекені, баспанасы – осы үй,
Кең далада қазақтың астанасы – осы үй.
Абай атам отырып, өлең жазған қазақ үй,
Қазақ, орыс досын да қабылдаған ғажап үй.
Арман-мұңын жыр етті менің атам Жамбыл да,
Дүниені толтырып бөлендірді əн-жырға.
Даласындай кең келер киіз үйі елімнің,
Мен сол үйдің қызымын, мен сол үйге келінмін.
Əн шырқасаң керемет ашып қойып түндікті,
Жымыңдаған жұлдызы сұлу-ақ қой түн тіпті.
Сайрағанын бұлбұлдың жеткізеді кереге,
Түріп қойсаң кереге – кəдімгі бір терезе.
Самал соқса іргеден бетіңізді аймалап,
Сығаласа түндіктен жылт-жылт етіп Ай қарап.
Шіркін, сонда ұйықтамай, жатар едің балбырап,
Ағып жатса тұсыңнан сылдырлаған балбұлақ.
Бақыт таңын сондағы ұмытуға мүмкін бе,
Балалыққа қайтадан ораласың бір күнде.
Өмір – деген мықтының қызығына тоймайсың,
Сол өмірдің сол үйде қысқалығын ойлайсың.
Даласындай кең келер киіз үйі елімнің,
Мен сол үйдің қызымын, мен сол үйге келінмін.
// Рза Қунақова - Қазақ үй

Ертеде сүп-сүйкімді бір қыз болыпты.
Шешесі оны өте жақсы көреді екен, әжесі де оны жанындай жақсы көріпті.
Бірде мейірімді кемпір немересіне қызыл телпек тігіп беріпті. Телпек оған сондай жарасады екен. Содан жұрт қыздың өзін де Қызыл Телпек деп атап кетіпті.
Бір күні шешесі күлше нан пісіріп, Қызыл Телпекке былай дейді:
– Әжең науқас көрінеді. Барып көңілін сұра, мына күлше мен бір құмыра майды соған апарып бер.
Қызыл Телпек дереу жолға шығады. Баратын жері алыс еді, әжесі орманның арғы жағындағы екінші бір ауылда тұрады екен.
Қызыл Телпек орман ішімен жүріп келе жатады. Бір кезде қарсы алдынан қасқыр шығады. Қасқыр оны жеп қойғысы келеді, бірақ қорқады, себебі өте жақын жерде отыншылар жұмыс істеп жүр екен. Қасқыр Қызыл Телпектен:
– Қайда барасың?–деп сұрайды.
Қасқырдың зұлым екенін және онымен сөйлесудің қауіпті екенін білмеген аңқау қыз:
– Әжемнің халін білуге бара жатырмын. Оған апамның сәлемдемесін, мына күлше мен бір құмыра майды, апарып беремін, - дейді.
– Әжең алыста тұра ма? - дейді Қасқыр.
– Өте алыс тұрады, - дейді Қызыл Телпек. - Анау диірменді, сол диірменнің арғы жағындағы ауылды көріп тұрсыз ба, әжем сол ауылдың шет жағындағы бірінші үйде тұрады.
– Білесің бе?– дейді Қасқыр. – Мен де сенің әжеңнің халін білгім келеді. Бірақ сен мына соқпақ жолмен жүр, ал мен анау соқпақ жолмен кетейін. Қайсымыз бұрын барар екенбіз?
Қасқыр өзіне ең төте жолды таңдап алып, бар пәрменімен жүгіре жөнеледі.
Ал Қызыл Телпек асықпай, ең алыс жолмен жүріп кетеді. Ол жолшыбай жаңғақ жинап, көбелек қуып, гүл тереді.
Қасқыр лезде кемпірдің үйіне келіп, есігін қағады:
– Тық-тық!
– Бұл кім?– дейді кемпір.
– Бұл мен, сіздің немереңіз Қызыл Телпекпін,– дейді Қасқыр даусын жіңішкертіп. – Мен сізге апамның сәлемдемесін, күлше нан мен бір құмыра май әкелдім.
Кемпір шынында да науқастанып төсекте жатыр екен. Сол себепті орнынан тұрмастан:
– Жіпті тартып қалсаң, есіктің ілгегі ашылады!– деп айқайлайды.
Қасқыр жіпті тартып қалған кезде, есік ашылып кетеді.
Үш күн бойы нәр татпай, қатты ашыққан қасқыр кемпірді бас салып, жұтып қояды.
Содан кейін ол есікті жауып алып, кемпірдің төсегіне жатады да, Қызыл Телпектің келуін күтеді.
Біраздан соң Қызыл Телпек есік қағады:
– Тық-тық!
– Бұл кім?– дейді Қасқыр даусы қырылдап.
– Бұл мен, сіздің немереңіз Қызыл Телпекпін. Мен сізге апамның сәлемдемесін, күлше нан мен бір құмыра май әкелдім,– дейді.
– Жіпті тартып қалсаң, есіктің ілгегі ашылады,– дейді Қасқыр даусын жіңішкерте сөйлеп.
Қызыл Телпек жіпті тартып қалған кезде, есік ашылып кетеді.
Қызыл Телпек үйге кірісімен-ақ Қасқыр көрпенің астына жасырынып:
– Күлше мен құмыраңды сандықтың үстіне қой да өзің менің төсегіме жатып, біраз демал,– дейді.
Қызыл Телпек төсекке жатады.
– Әже, мынадай үлкен қолдың не керегі бар сізге?– дейді ол Қасқырдың серейген ұзын қолдарына таңырқай қарап.
– Сені қаттырақ құшақтау үшін, балам.
– Әже, ал мынадай үлкен аяқтың сізге не қажеті бар?
– Жылдам жүгіру үшін, балам.
– Әже, ал мынадай үлкен құлақтың сізге не керегі бар?
– Жақсырақ есту үшін, балам.
– Әже, ал мынадай үлкен көздің сізге не қажеті бар?
– Жақсырақ көру үшін, балақайым.
– Әже, ал мынадай үлкен тістің сізге не керегі бар?
– Сені жеп қою үшін!– деп, Қасқыр Қызыл Телпекті бас салады да, жұтып қояды.
Тап сол кезде үйдің жанынан жұмыстан қайтқан отыншылар етіп бара жатыр екен.
Олар айқай-шуды естіп, үйге жүгіріп кірген бойда кемпірдің төсегінде жатқан Қасқырды көреді.
Отыншылар оны өлтіріп, көп ойланбастан ішін жарады. Қасқырдың ішінен аман-сау кемпір мен Қызыл Телпек шығады.
//
Шарль Перро
t.me/adebiett

Оңашада ой жүгіртсем өткенге,
Армансыз боп көз жұматын жоқ пенде.
Сен туылған күннен бастап құлыным,
Арман да көп, уайым да көп менде.
Өмірімнің бар мәні сен білерім,
Қасымда сен болсаң ғана күлемін.
Құлдыраңдап жүгіресің, құлайсың,
Дір етеді сонда менің жүрегім.
Сен құласаң менде жүрек қалмады,
Амандығың – ең бірінші арманым.
Балалықпен жығылғаның түк етпес,
Ер жеткенде сүрінбесең болғаны.
Тағдыр – қатал, пенде байғұс көнбіс-ақ,
Өзіңе, еркем, ұғынатын келді шақ.
Абайлап жүр, құлап жатсаң жүгіріп,
Ешкім сені жұбатпайды мен құсап.
Бастар солай тағдыр қиын сабағын,
Орындарсың небір түрлі талабын.
Бар тілегім, кір шалдырмай жүргейсің,
Өмір деген қарт анаңның қабағын!
//
Балагүл Бакиева - Ұлыма

Аумайсыңдар өрілген егіз гүлден,
Тәңірім сақтасын тек көз бен тілден.
Екі елге қос аққу болыңдаршы,
Өмір атты айдында бірге жүзген.
Ғұмыр-ғалам таусылмас сан сұрағы,
Жауап таппай қанша жан сансырады?!
Қуаныш пен бақытқа шашылсын тек,
Маңдайдың інжу-маржан тамшылары.
Шарпысқанда қос жүрек жан шуағы,
Шат көңілден шадыман ән шығады.
Өмір жолың, екі жас, нұрлы болсын.
Сәуле шашып тағдырдың шамшырағы.
Шарықтайтын күн бүгін тәтті бір саз,
Қалықтайтын күн бүгін гәккулі наз.
Ақ айдында мамырлап тербелуден,
Жалықпайтын түн бүгін аққу мен қаз.
Байыз тапсын қос жүрек алып-ұшқан,
Айқассыншы қос білек сағынысқан.
От басқандай отаудан аулақ қашсын,
Ұрыс-керіс, дау-дамай – кәрі мыстан.
Көңілі күндей, ал жаны гүлді ананы,
Азаматтан төмен деп кім санады?
Қанатымен су сепкен қарлығаштай,
Қадірлеңдер ақ шашты екі ананы.
Жүрген жерін жақсы жан ән етеді,
Жақсылықты жанына тән етеді.
Екі өрімтал екі әулет, уыз бала,
Екі елдің болыңдар дәнекері.
Тосқан алдан аяз бар, аптабың бар,
Татулықты тұғыр қып, бақ табыңдар!
Ығып кеткен дауылдан қайықтар көп,
Суық көздің сұғынан сақтаныңдар.
Кең пейілді сақтасын тарылғаннан,
Дейтін елміз «Жанымды ал, арымды алма!»
Көп болып көсегеден көгеріңдер,
Әрі етсін бөлінген, жарылғаннан!
//
Қабылбек Төретайұлы - Жас жұбайларға
Қазақ әдебиеті

Абайда мынандай сөздің бары рас:
"Орысша оқу керек, хикмет те, мал да, өнер де, ғылым да – бəрі орыс та тұр".
Осы сөзді қолдаушылар Абайдың есімін бетке ұстап, орысшыл болу керек дейтін ниетті өзеурей насихаттап жүр. Ондайлар бара-бара "өз тіліңді білмесең де орыс тілін біл" деген пиғылын көлденең тарта бастағандай. Мұндай сорақылықты қазіргі саясат аңшының итін сипағандай еркелететін болып алды. Бұларға бүтін дүниетаным, бүтін тұлға керек емес. Керек болса, сол Абайдың келесі сөзін оқыр еді ғой. Келесі сөзі былай:
"Зарарынан қашық болуға, пайдасына ортақ болуға тілін, оқуын, ғылымын білмек керек".
Қандай зарарынан қашық болуымыз керек ? Мұны ойлап жүрген де ешкім көрінбейді, ойлануға мұрша беретін заман да байқалмайды.
//
Ақселеу Сейдімбек
(15.12.1973)
Қазақ әдебиеті

Қолыңдағы өз туың, өз байрағың,
Байрақ деген — бағалы сөз ғой, жаным.
Өлгеніңше құлатпа, биік ұста,
Сөнгенінше суалып көз қайнарың.
Аузыңдағы өз үнің, өз ұраның,
Шырқа, кетсін ғаламды кезіп әнің.
Дақ түсірме даңқына, жатыр мұнда —
Абыройың,
Айбарың,
Сезім,
Арың!
Төріңдегі өз белгің, өз елтаңбаң,
Адам бақты жаңа атқан сезер таңнан.
Аманатқа қиянат жасап алма,
Құдіреттің қарап тұр көзі арқаңнан.
Ту,
Әнұран,
Елтаңба — үш қасиет,
Үш қасиет ұғынсаң күшті өсиет.
Айбарымен,
Үнімен,
Өр рухымен,
Тұрар сені сүрінген тұста сүйеп.
//
Қалқаман Сарин - Үш қасиет
t.me/adebiett

Жазғытұры қалмайды қыстың сызы,
Масатыдай құлпырар жердің жүзі.
Жан-жануар, адамзат анталаса,
Ата-анадай елжірер күннің көзі.
Жаздың көркі енеді жыл құсымен,
Жайраңдасып жас күлер құрбысымен.
Көрден жаңа тұрғандай кемпір мен шал,
Жалбаңдасар өзінің тұрғысымен.
Қырдағы ел ойдағы елмен араласып,
Күлімдесіп, көрісіп, құшақтасып.
Шаруа қуған жастардың мойыны босап,
Сыбырласып, сырласып, мауқын басып.
Түйе боздап, қой қоздап - қора да шу,
Көбелекпен, құспенен сай да ду-ду.
Гүл мен ағаш майысып қарағанда,
Сыбдыр қағып, бұраңдап ағады су.
Көл жағалай мамырлап қу менен қаз,
Жұмыртқа іздеп, жүгіріп балалар мәз.
Ұшқыр атпен зырлатып тастағанда,
Жарқ-жұрқ етіп ілінер көк дауылпаз.
Құс қатарлап байлаған қанжығаға
Қыз бұраңдап жабысып, қылады наз.
Жазға жақсы киінер қыз-келіншек,
Жер жүзіне өң берер гүл-бәйшешек.
Қырда торғай сайраса, сайда – бұлбұл,
Тастағы үнін қосар байғыз, көкек.
Жаңа пұлмен жамырап саудагерлер,
Диханшылар жер жыртып, егін егер.
Шаруаның бір малы екеу болып,
Жаңа төлмен көбейіп, дәулет өнер.
Безендіріп жер жүзін Тәңірім шебер,
Мейірбандық дүниеге нұрын төгер.
Анамыздай жер иіп емізгенде,
Бейне әкеңдей үстіңе аспан төнер.
Жаз жіберіп, жан берген қара жерге
Рахметіне Алланың көңіл сенер.
Мал семірер, ақ пенен ас көбейер,
Адамзаттың көңілі өсіп көтерілер.
Қара тастан басқаның бәрі жадырап,
Бір сараңнан басқаның пейілі енер.
Тамашалап қарасаң Тәңірі ісіне,
Бойың балқып, ериді іште жігер.
Кемпір-шал шуақ іздеп, бала шулар,
Мал мазатсып, қуанып, аунап-қунар.
Жыршы құстар әуеде өлең айтып,
Қиқу салар көлдегі қаз бен қулар.
Күн жоқта кісімсінер жұлдыз бен ай,
Ол қайтсін қара түнде жарқылдамай,
Таң атқан соң шығарын күннің біліп,
Өңі қашып, бола алмас бұрынғыдай.
Күн – күйеу, жер – қалыңдық сағынышты,
Құмары екеуінің сондай күшті.
Түн қырындап жүргенде көп қожаңдап,
Күйеу келді, ай, жұлдыз к... қысты.
Ай, жұлдызға жылы жел хабар беріп,
Жан-жануар қуанар тойға елеріп.
Азалы ақ көрпесін сілке тастап,
Жер күлімдер, өзіне шырай беріп.
Күн – күйеуін жер көксеп ала қыстай,
Біреуіне біреуі қосылыспай,
Көңілі күн лебіне тойғаннан соң
Жер толықсып, түрленер тоты құстай.
Адам тіктеп көре алмас күннің көзін,
Сүйіп, жылып тұрады жан лебізін.
Қызыл арай сары алтын шатырына,
Күннің кешке кіргенін көрді көзім.
//
Абай Құнанбайұлы - Жазғытұры

Осы біз неткен
бақытты халық едік:
орайын десе -
егіні жоқ,
себейін десе -
көңілі жоқ,
өлейін десе кебіні жоқ,
жел сөзі менен желігі көп,
өз үйінде өзінің орыны жоқ.
Осы біз неткен бақытты халық едік:
біреуге иек артпаса жүре алмайтын,
өз үйін өз қолымен құра алмайтын,
өмірді өз бетімен сүре алмайтын,
белі тақым сағынып бұраңдайтын,
қит етсе қырамын деп ұрандайтын,
өзінен басқа ешкімді ұра алмайтын.
Неткен бақытты халық едік:
Табыла алмай ту қасынан,
елеуішпен су тасыған,
алтын шықса құм-тасынан,
оның өзі у сасыған.
Неткен бақытты халық едік:
Құйрық-жалы күдіре боп,
жүгіретін сүріне кеп,
үй дейтұғын
үйі де жоқ,
күй дейтұғын
күйі де жоқ,
шығатұғын үні де жоқ,
бостандықтан басқа түгі де жоқ,
Неткен бақытты халық едік!
//
Ұлықбек Есдәулет - Бақытты халық
Қазақ әдебиеті

Күй тартылсын,
Барлық ойын ойналсын,
Ана күліп жақсы күнін ойға алсын.
Басқа тойды тойламасаң өзің біл,
Балалардың туған күні тойлансын.
Барыңды да, жаныңды да сал соған,
Осы тойда ата-бабаң аңсаған.
Баласына бір той жасап бере алмай,
Дүниеден өтіп кетті қанша адам.
Өтіп тұрған, жетіп тұрған шағыңда,
Шығын шығып кетеді-ау деп тарылма.
Аяғыңды батылырақ басасың,
Арман еткен балаң болса жаныңда.
Мейлі гүлдеп, мейлі көңілің тарықсын,
Ұрпағыңмен ұлан асыр халықсың.
Әкем мені жақсы көруші еді-ау деп,
Балаң ертең еске алғанда қамықсын.
Ән айтылсын, барлық ойын ойналсын,
Ана күліп жақсы күнін ойға алсын.
Басқа тойды тойламасаң өзің біл,
Балалардың туған күні тойлансын.
//
Тұманбай Молдағалиев
Қазақ әдебиеті