Қазақ әдебиеті

Шықтық, сөйтіп, батыр-шалдан бата алып,
Қалашыққа жеттік жаяу демалмай.
«Бауыржаннан бата алғандар» атанып,
Көпке дейін өзімізге келе алмай.
…Батыр жайлы естелік бұл Ең Соңғы,
Бізден кейін кезіккен жоқ ешкіммен.
Жыйырма алты жыл өткеннен соң
Еңсемді
Көтеріп ап, шақта жаздым Ес кірген.
Жасаттырмай жан қуырған Дертіне ем,
Ұлт алдында барлық ісін атқарып;
«Қазақстан Ресейге «еркімен»
Қосылған» күн кетті Еліне аттанып…
Кетпейді естен келе жатқан «ісініп»,
Төрт ақынның шайтандарын шалған күн.
Ұлт Ары үшін шын шайқасқа пісіріп,
Өз қолымен қайран Баукең салған күн.
Ылайықты іс қылмасам да Даңқына,
Марқаямын көргеніме батырды…
…Ия, айтпақшы, осы жырдың артына
«Жарқынғали» деп жазайын атымды…
//
Светқали Нұржан - Момышұлына сәлем бере барған төрт шайыр жайлы хикая
t.me/adebiett

ҚазМУ — набыт…
Төрт ақынбыз өр кеуде,
Алатауды қалған шақ ед алып боп.
«Момышұлын көрсетем, — деп, — сендерге», —
Ертіп барды ағайымыз Мамытбек.
Несін бүгін жасырайын, халайық,
Желке шашым көрсететін сес-айбар;
«Бауыржан ба?..
Сәлем бере салайық»…-
Айтпасақ та ішімізде осы ой бар.
Сәл дарылдап,
кірсек керек жалындап,
Кірпігінен «Ұлы Отанның» қаны ұшқан,
Алдымыздан шыға келді арылдап,
Бейне тордан босап кеткен арыстан.
Төрт ақын ек бөрі болып жортатын,
Мысық болдық…
Сондай да бір өтті шақ.
Түк пайдаға аспай қалды төрт ақын,
Танк тапап, талқан қылған доп құсап.
Сәлеміміз су тигендей божырап,
Сауалымыз у тигендей қожырап;
Бас — кеудеден,
тілім жақтан ажырап,
Қарсы алдымда арыстан тұр азынап.
Өз ұямда —
тіреп жатар аспанды
Сыйрағым да.., тырнағым да бар еді.
Баршын бүркіт бас салғанда қашты әлгі,
Қос қанат қып
Үрей менен Зәрені.
Арман болды ал аман қайту енді елге,
Ағай жақтан күтіп едік бір тірек.
«Ұстаздарың мынау болса,
Сендер де
Оңбайсыңдар!» — деп тастады күркіреп.
Түк қайрансыз күле беред далбаса —
Бонапарттың жанындағы Талейран.
Мынадан соң,
Хақтан жәрдем болмаса,
Қайран жоғын байқап қалдық ағайдан.
Шығарға есік, тесік те жоқ кіретін,
Нұр да қашып, жауып қалды бетті күл.
Жайшылықта бұлтты шайқап жүретін
Мүйізіміз киіз болды көк тұқыл…
«Қарақтарым.. —
Сенбейін бе, сенем бе?» —
«Арыстаннан» кенет жылы үн шықты, —
Дастарқанға жақындаңдар», — дегенде,
Шөже-жүрек ұясында тұншықты.
«Меймандардың» байқап көріп әр қырын,
Шешілді-ай бір шемен-шерлі шежіре.
Қан кешуден өткен қазақ тағдырын
Сол күйінде әкеп қойды көзіме.
«Соғыс жайлы сұрамаңдар, ақылым,
Соғыс жайын енді ешкімге үйретпен.
Талай сары генералдың қатынын,
Бар болғаны, жігітпін мен билеткен!
…Атағым да бар адаммын.., шатағым,
Менің жанды жарама көп соқпаңдар.
Бермей жүрген маған «батыр» атағын,
Шамаң жетсе, ЦК-ны анау соттаңдар!
…Қазақ жатыр табанында Тажалдың,
Соңғы демін суырған жоқ Алла әзір.
Жыйырмаға кеп — үйленбесең, ажалдым,
Осы жерден қуып шығам дәл қазір.
Көбейіңдер!
Бос жүрмеңдер ырбаңдап!..
Нешедесің? —
Маған назар бұр, бала!..»
Әлгі жерде қол-аяғым тырбаңдап,
Жаным қалды —
Жасым жетпей жыйырмаға.
Бұлбұл қонған бұтағындай ағаштың
Көкіректен керуен-керуен төкті-ай жыр.
Әсіресе,
Арыстарын Алаштың
Жоқтағанда күңіреніп кетті-ай бір.
«…Оңашада жатқанды ұнатамын,
Елімді ел қылмасын ерте сезіп.
Жауға — қатын, жақынға — жалмауыздар
Жалықпай көк малтасын жүрсін езіп!..» —
«Бұл — Шәкәрім!
Ұлы Абайдың тұнбасы,
Құдайды іздеп, бөлек кеткен тобынан.
Құлап түскен оның таудай тұлғасы
Қарасартов-қарақшының оғынан».
«Қайғыдан, Қарқаралы, жуылмаған,
Айдай бер, қалса адамың қуылмаған»! —
«Бұл Ахмет!
Ұлт көсемі — кемеңгер,
Жұтты басын —
өткізбеді аран-шеп…
Академик Қосақбаев дегендер
Орынына өскен соның арам шөп».
«Міржақып — төменгінің аласасы,
Сөзімнің бар ма, жоқ па, тамашасы?
Жылтырап тесік моншақ жерде қалмас,
Қазақша бір роман жаза салшы!..» —
«Бұл — Міржақып! —
Қызыл тілдің шешені,
Бар қазақты қаңғып жүріп оятқан.
Біздің тұңғыш романның иесі еді,
Өтті өмірден, басы айырылмай таяқтан».
«Сұм өмір абақты ғой саналыға,
Сондықтан жаным менің жаралы да.
Ақында адамзаттан дос болмайды,
Жалғыз-ақ сүйенеді қаламына!..» —
«Бұл — Мағжан ғой! —
Назым сөздің зергері,
Антына да берік болды, Даңқына.
Айды алқа ғып, жұлдыз-жақұт тергені
Бұйырмаған өзін туған халқына».
«Сыртынан көреміз де, сүйінеміз,
Жүсіпбеков жолдастың үйіне біз.
Қашан түсіп қалғанша хатшы болмай,
Ақын болып туғанға күйінеміз!..» —
«Бұл — Қасым ғой!
Сом Қасым ғой!
Сол Қасым! —
Алматыда сүрді өмірін қан жұтып.
Сөзі де ерік, өзі бөлек болғасын,
Құл-қазақтар қойған оны қаңғытып!..
Қарақтарым!
Ұлттың ары — осылар,
Намысыңды тұтат Ардың отымен.
Ақтап алар келеді ұрпақ есі бар,
Оттай берсін қазіргі көп көкіген…»
…Төрт ақынды жібергендей түзеп сын,
Алты сағат мазалаған Атасын.
«Ар мен Намыс болғай, — деп, — қос күзетшің», —
Берді батыр бізге сонда батасын.
Қоштасарда: «Затыңда емес, атыңда
Кінәрәт бар… —
маған қарап оқталды, —
Жараспай тұр қазаққа да, ақынға,
«Жарқынғали» атанарсың!» — деп қалды…

Сүймей пендені, сүйіп теңгені,
Көтерген жұрттан биік кеудені.
Біздің өңірдің барлық әкімі,
Ертегілердің кейіпкерлері.
Айтайын енді күш алып менде,
Отыра бермей тұсалып төрде.
Үш жүзді тонап желаяқ әкім,
Жеткізбей кетті үш әріптерге.
Көлтаусар әкім көлді ішіп кетті,
Сарқытты ішіп, он күшік кетті.
Орнына қаңбақ шал келіп еді,
Ұзақ отырмай желге ұшып кетті.
Маңдайым тауға, тасқа да тиді,
Айтайын деп ем Астана тыйды.
Анталап келген толағай әкім,
Арқалап кетті бес қабат үйді.
Байлық пен билік жалған десе де,
Оданда қиын қалған көшеде.
Әкімшіліктен зейнетке шықты,
Мыстан кемпір де, Алдар көсе де.
Сеніп келеміз ертегісіне,
Көніп келеміз жер тебісіне.
Уәдеде тұрмау, кедейден ұрлау,
Сай келмейді ғой еркек ісіне.
Біздің ауданды көркем ететін,
Біздің шалдарды еркелететін.
Ертегі айтпайтын әкім келсе екен,
Өмірімізді ертегі ететін.
//
Қайнар Алагөзов - Ертегі кейіпкерлері
t.me/adebiett

Мен екеумін: екіге жарылғамын,
«Бүтінмін!» - деп келмейді дарылдағым.
Біріншісі өмірге өле ғашық,
Екіншісі жүреді неге қашық?!
Біріншісі сүйеді сүлдені де,
Екіншісі мәз аман жүргеніне.
Біріншіге көрініп бәрі ғажап,
Екіншісін жүреді ары қажап.
Біріншісі: «Болмас, - дер, - бұлай, бала!»
Сенбегенде сыңары құдайға да.
Біріншісі – періште.
Сырым, шыным...
Екіншісі - өлігі біріншінің.
...Менде осылай күн сайын ұрыс-керіс.
Құрбандығы болады кіріспек іс...
//
Гүлнәр Салықбай
t.me/adebiett

Бесігіңе бөледім сені, балам,
Ұйқың қансын, қайтадан қолыма алам.
Әлдиіме қосайын жан-күйімді,
Ертеңіңе болғасын сенің алаң.
Бесігіңе жатқыздым тілекпенен,
Балаң үшін бұлқынар жүрек деген.
Өзің үшін көмейден ән түлесе,
Өзің үшін кеудемде дір етсе өлең.
Бесігіңде әлдиім шалқығасын,
Тыныш ұйықта, төгілмей тамшы жасың.
Әлди-әлди заманың тыныш болсын,
Әлди-әлди ғаламды от шарпымасын.
Бесігіңде тербелсін тегіс денең,
Өзіңменен өлеңім өрістеген.
Әлди-әлди жер жүзі жауласпасын,
Әлди-әлди болмасын соғыс деген.
Бесігіңді аластап жамандықтан,
Мейіріммен өзіңді анаң құшқан.
Әлди-әлди бір-бірін бауыр дескен,
Атанбасын адамға адам дұшпан.
Әнім тіктеп, қашаған жыр ағашын,
Тал бесігің бойыңды тураласын.
Әлди-әлди там-үйлер құламасын,
Әлди-әлди сәбилер жыламасын.
Арнау үшін алда әлі елге күшін,
Бесігінде дін-аман ер жетілсін.
Әлди-әлди әлдидің әуенімен,
Тыныштығы әлемнің тербетілсін.
//
Жұлдызай Ысқақ
t.me/adebiett

Адам Жаратқан Иенің Жер бетіндегі ең күрделі де басты жобасы. Оған үңілер болсаңыз, тереңіне көз жетпес шыңырауды көресіз, ұшан-теңіз құпияны сезесіз.
Ана құрсағынан ажыраған сәтте бізді үрей билеп, бақырып-шақырып дүниеге келеміз...
Сен үшін қоршаған ортаның бәрі түсініксіз. Бойыңды үрей билейді. Анаңыз аттап алыстаса болды шар етесің. Бәрінен қорқасың. Бәрінен үркесің. Сондай шарасыз, панасызсың. Түк түсінбейсің. Алайда, Ұлы Жаратушы сенің халыңның осылай мүшкіл боларын алдын ала біліп, алдын-ала шара қолданыпты. Яғни, панасыз шақалақтың қауіпсіздік шараларын қарастырған. Біріншіден, сені аяласын, асырасын деп ана жүрегін телегей-теңіз риясыз махаббатқа толтырған. Екіншіден – қызылшақа шақалақ сенің бойыңа Жаратқан Ие Жер бетінде жоқ жәннат исін дарытқан. Сенің бойыңдағы сол тәтті жұпардан тыныс алған адам танауы талмаурап, ләззат табады. Саған құштар болады. Саған сөйтіп жүрекпен байланады. Сүйеді. Саған барын салып қызмет етеді. Сөйтіп, Сенің қауіпсіздігіңді Алла Тағала алдын ала ескерген. Өз қамқорлығына алған. Сен қашан бой көтергенше ересектер қамқор болсын деп қылығыңды, түріңді, тіліңді балдай тәтті еткен. Раббыңыз сәбилерді осылай қамқорлығына алған. Осыдан келіп тағы бір сұрақ туады – «Сонда, өмірге келген нәрестенің шын қамқоршысы, шын ата-анасы кім?» деген.
//
Смағұл Елубай. "Қиямет-қайым ғасыры" кітабынан үзінді
t.me/adebiett

Қайран біздің шешелер!
Арды ойлаған,
Шілік шауып, ши орып, бау байлаған.
Жігіттерден айырылып, қалмай қараң,
Қырман басып, егін сап, арба айдаған.
Шалбарланып көйлегін,
Шарт буынып,
Шаруаның қостарын тартты буып.
Қауіп төнсе,
Қызғаншақ жолбарыстай,
Атылатын жауына жалт бұрылып.
Ұйықтамайтын,
Тек қана көз ілетін,
Көзін ілсе, ерімен кезігетін.
Әйелдігін ұмытып күні бойы,
Түнде ғана,
Жатарда сезінетін.
Қайран біздің жеңгейлер!
Өскен ерен,
Егін орып, бау байлап, дестелеген.
Алақандай ақ шытқа мұңын шағып,
Хат жазатын кешкісін кестеменен.
Қарайып кешегі аппақ маңдайлары,
Аңызақта қаңситын таңдайлары.
Көздерінде тұратын Күндерімнің,
Көктегені, даланың сарғайғаны.
Қайран біздің өмірдің балқаймағы!
Бір бұйымы бір үйге мұра болар,
Қайран біздің Атайлар – Ғұламалар.
Алғыс айтып, тәңірге қарғыс айтып,
Айдалада, аулақта жылап алар.
Жылап алып,
Қайтадан қуаттанып,
Егінжайға келетін бұлақты алып.
Тоқтап қалған тірліктің машинасын,
Жүргізетін бір жерін бұрап қалып.
Қайран жандар,
Қайран жандар!
//
Мұқағали Мақатаев

Ақ бесікті тербеп, біздің, сен!
Ақ сүт беріп ержеткіздің, сен!
Ғибратты ғұмырыңның жартысын,
Жаутаң қағып жолда өткіздің, сен!
Жібін үзбей ізгі үміттің, сен!
Жылы жүзбен бізді күттің, сен!
Мейірімге мұқтаж мынау ғаламда,
Үлгісі едің ізгіліктің, сен!
"Балам!" - дедің, балқып сүйдің, сен!
Өз жаныңнан артық сүйдің, сен!
Омырауыңнан өмір беріп, жұпарлы
Жұмақ болып аңқып сүйдің, сен!
Шат көңілмен шалқып сүйдің, сен!
От деміңмен шарпып сүйдің, сен!
Кірпік ілмей, ұйқы білмей талай түн,
Тауқыметті тартып сүйдің, сен!
Құшағыңды ашып сүйдің, сен!
Бауырыңа басып сүйдің, сен!
Еркелетіп, еміреніп, шаттанып,
Шуағыңды шашып сүйдің, сен!
Ұлың үшін ұлылықсың, сен!
Таусылмайтын жылылықсың, сен!
Жүрегіне ұялатқан ұятты,
Ең бір ғажап сұлулықсың, сен!
Естен кетпес əлди үнім, сен!
Аласармас ар - биігім, сен!
Жалғыз ауыз "ботам" деген сөзіңмен
Жазушы едің жан күйігін, сен!
Тəңір берген нығыметсің, сен!
Қасиетсің, құдіретсің, сен!
Атыңды естіп, лүпіл қағып кететін
Кеудемдегі жұмыр етсің, сен!
Анашым!..
//
Қалқаман Сарин

Кім сендерді, балалар, сүйетұғын,
Қуанышыңа қуанып, қайғыңа - күйетұғын?
Түн ұйқысын төрт бөліп, кірпік қақпай,
Шешең байғұс дамылсыз жүретұғын.
Кім сендерді, балалар тербететін,
Еркелетіп, ойнатып, сергітетін?
Жалқау болсаң, балалар, жаман болсаң,
Қамқор анаң көз жасын көлдететін.
Кім сендерді сағынар шетке кетсең,
Ғылым іздеп, тез қайтпай, көпке кетсең.
Ұмытпа, ең кемінде жұлдыз сайын,
Хат жазып тұр, төбесі көкке жетсін.
Кім сағынар сендерді келгеніңше,
Құлындарын көзімен көргенінше?
Сендер қайтып келгенде адам болып,
Еш арманым болмас дер өле-өлгенше.
//
Міржақып Дулатұлы - Шешенің балаларын сүюі
t.me/adebiett

Біз қандай едік?
Арымас аттар мінетін,
Тозбас тондар киетін;
Қара тастарды қақ жарып,
Қарағайлардай қаптап өсетін;
Қара нарлары
Шудалары желкілдеп,
Қара бұлттардай көшетін;
Айғырлары
Күнге қарап кісінеп,
Биелері айға қарап құлындаған;
Кетіссе –
Бұрылмаған;
Сөздерін
Тасқа қашаған;
Алыпсоқтарының итаяғын
Оюлап жезден жасаған;
Алтайды жастанып жатса,
Аяғы Үрімге жеткен;
Керілсе,
Үрімнен де өткен;
Кермелеріне
Тайбурыл мен
Керқұла байланған;
Алты айшылық жолды
Алты күнде айналған;
Қамалдары
Құлжалар шыға алмас
Ақар-шақар құз болған;
Қағандары
Күн астындағы
Күнікей қызды алған;
Тәңірден басқа
Қайтпаған ешкімнен;
Ібіліс, жындарға
Қара тастарды түттіріп,
Дию мен періге
Құмнан арқан естірген;
Күн жағы күміс діңгекті,
Ай жағы алтын діңгекті
Ордада отырған;
Сол жақтан келгенді
Жапырған;
Оң жақтан келгенді
Опыраған;
Желдей аңқылдап,
Сұңқардай саңқылдап сөйлейтін;
Даладай кең,
Таудай биік халық едік, –
Алып едік!
Сол елді
Алқымынан сыға-сыға
Шымшық торғайдай
Шиқылдап сөйлейтін
Төменшік етті.
Төбесінен ұра-ұра
Таудай денесін шөктіріп,
Төбешік етті...
Шүкір!
Қайтадан көтеріліп келем!
Баяғы Айым
Қайта туардай.
Баяғы Күнім
Қайта шығардай.
//
Темірхан Медетбек