Қазақ әдебиеті
Шарпуы ар атының, жан отының,
Əкемдей құдіретті ана тілім.
Келесің от пен судан аман сақтап,
Астына алып мені қанатыңның.
Ана тіл – анамыздың ар-намысы,
Ана тіл – бабамыздың толғанысы.
Ана тіл – құлын-тайы шұрқыраған,
Даңғайыр даламыздың жан дауысы.
Жаңғырып қиыр шетке шыққан үні,
Ана тіл – Абай жыры, Мұхтар үні.
Ананың қасиетті сүтін емген,
Ана тіл – бал-бөбектің құт-дарыны.
Ана тіл – ақ əженің омырауы,
Ана тіл – Алтынсарин қоңырауы.
Өз тілін білген жанның мүмкін емес,
Өгейсіп, өзге тілді танымауы.
Ана тіл – туған елдің тұзы-дəмі,
Шуағы, жауыны мен мұзы, қары,
Ана тіл – наз-қылығы ерке қыздың,
Өмірде басылмаған қызығы əлі.
Ана тіл – ақсақалдың пəк ғұмыры,
Ана тіл – ардагердің ақтық үні.
«Жаным!» – деп елжіреген сүйген жардың
Тілінен білінбей ме тəттілігі.
Ана тіл – бар қызығым, азап-мұңым,
Ана тіл – ар-ожданым, азаттығым.
Өмірдің таңғажайып бесігінде
Келесің тербеп мені, қазақ тілім!
Естілсе төңірекке шат дауысым,
Тілімнің тірлік етіп жатқаны шын.
Ана тіл – жан айнасы, абыройым,
Мəңгілік жырлап өтер мақтанышым.
Шабыттың шалдықпаса кер дөнені,
Ешқашан бөле алмайсың елден мені,
Тоқтамай бір қалыпты соғып тұрған,
Ана тіл – бала-жүрек кеудемдегі.
//
Ақылбек Шаяхмет - Ана тілім
Болмаған сірә, кімде арман,
Қызық қой шіркін сұм жалған;
Арыны асау жүйрікті
Қыл шылбырмен ұстайды
Өз қылынан ширалған!!
Болмаған сірә, кімде арман,
Қызық қой шіркін сұм жалған;
Самғаған көкте қырандар
Шығарда жаны ақырғы
Yзіліп көкте сыналған !!
Болмаған сірә, кімде арман,
Қызық қой шіркін сұм жалған;
Ақылман жанға алыстан
Жаулары түк те істемей,
Жақыннан құртқан сырды алған!!!
Болмаған сірә, кімде арман,
Қызық қой шіркін сұм жалған;
Өзіне-өзі жасайды
Қайсы бір адам дұшпандық,
Сырлардың бірі біз қанған.
Болмаған сірә, кімде арман,
Қызық қой шіркін сұм жалған;
Бірі елді бір ел құлдықта
Ұстайды өзін үстем ғып,
Бұлтартып көрші бұл заңнан!!!
//
Сейфолла Оспан
Алатау!
Күн бұлттанып жиі мына,
Сырқырап екі иығың ұйыды ма?
Еңселі ағасына қызыққандай,
Мен сенің қарап өстім иығыңа.
Бала кез түседі еске сені көрсем,
Тұратын күлкі ұялап миығыма.
Майтөбе елестетіп арғы атамды,
Қараушы едім қайта-қайта тауға қарлы.
Тек қана тау саламын сурет салсам,
Түсімде теуіп жүрем тауда шаңғы.
...Жазды күн. Тарту үшін тауда шалғы,
Бір күні әкем мені тауға апарды.
Қызықтап құзды биік тауда жүрдік,
Аң-құсқа қақпан құрдық, ау да құрдық.
Көрініп құзар шыңда әрең-әрең,
Бір арқар бара жатты қарда жылжып.
Құз кесіп, тасты айналып, қия жалдап,
Қиялап барады арқар қиралаңдап.
Тұяғы таймаса деп тұғыл тастан,
Тұрады шыбын жаным шыға жаздап.
Ақыры арқар шықты-ау тау басына
Ақырын жүз амалдап, мың амалдап.
Әкемнің қарс жабылып қасы, көзі,
Сондағы айтқан сөзі тосын еді.
– Шығатын биігіне мың амалдап,
Пенденің өмірі де осы,-деді.
Жастықта әке сөзін елесін кім,
Тауға тік шығамын деп сенетінмін.
Әкемнің айтқан сөзін баяғыда,
Түсініп жаңа-жаңа мен отырмын.
//
Есенқұл Жақыпбек - Пенде ғұмыр
Бір байдың «Төрткөз», «Мойнақ» төбеттері,
Өздері, ит болса да, әдепті еді.
Түнде үріп, күндіз үрмей, жай жатататын
Болады әдепті иттің әдеттері.
Түс мезгіл екі төбет тойып жатып,
Кемпір наз-өкпелерін қойып жатып,
Ас үйдің алдындағы күн шуақта
Сөйлесті әр нәрсенің басын шатып.
Сөз қылды жақсылықты, жамандықты,
Жомарттық, мырзалық пен сараңдықты.
Достықтың, дұшпандықтың жайын сөйлеп,
Қолға алды татулық пен араздықты.
Тілмарсып сол уақытта айтты «Мойнақ»:
«Менсіз-ақ қара, «Төрткөз», өзің ойлап.
Дүниеде одан артық не нәрсе бар
Тұрғаннан татулықпен күліп-ойнап?!
Дос болсаң құшақтасып, жанға балап,
Сөз айтсаң бір-біріңе «шырақ, қарақ»,
Алты күн ашаршылық көрсең дағы,
Жемесең бірің жоқта бірің тамақ;
Достың дос жұлдырмаса жауға түгін,
Еш нәрсе айырмаса ара-жігін
Бірінің қабағына бірі қарап,
Білмесе күннің қалай өткендігін!
Не бар деп дүниеде мұнан артық,
Мен қалып бір қиялға тұрмын бүгін.
«Жолдыаяқ», ақсақ «Құтпан», жаман «Сарқұс»,
Солар да тату боп жүр, біздер түгіл».
Сөйледі маңызданып енді «Төрткөз»:
«Мойнеке», мұның әбден айтарлық сөз.
«Тұрмайтын бір күн тату неміз бар?» – деп,
Мен дағы ойлаушы едім осыны әр кез.
Не келіп, тірі жүрсең, не кетпейді,
Араз боп, екеуімізге не жетпейді?
Тамақ тоқ, өркені өссін иеміздің!
Тыюсыз сөгіп-соқпай, құрметтейді.
Расын рас демей, танамыз ба?
Бір тәулік татулық жоқ арамызда;
Тұрмайтын ренішке сәл нәрсеге
Екеуіміз таласамыз, барамыз да.
Мұндай іс арасында болған емес,
Көз салсақ бұрынғы өткен бабамызға.
Атаның жолын қумай, лаққанда,
Тура жол сонан артық табамыз ба?».
Бұл сөзге көңілденіп, «Мойнақ» тасты,
Ол үлкен, онан гөрі «Төрткөз» жас-ты;
«Төрткөзім!», «Мойнекем!» –деп, бірін-бірі,
Дос болып, серт айтысып, құшақтасты.
Екеуі бірін-бірі сүйді, құшты,
Қызығы басылмаған достық күшті.
Ас үйден лақтырылған бір омыртқа
Солардың нақ жанына келіп түсті.
Көрген соң майлы сүйек, ит тұрар ма?
Құшағын жазып ала жүгірісті.
Достықты, айтқан сертті былай қойып,
Екеуі бір-біріне салды тісті:
Досты дос мұнан артық қалай сыйлар
Жүндері бұрқыраған аспанға ұшты.
Су құйып үстеріне, жиылған жұрт
Екеуін зордан ғана айырысты.
...
Иттерге таласса да жарасады,
Әйтпесе ит әдетінен адасады.
Дос болған адамдарға қарап тұрсақ,
Биікпен тең деп болмас аласаны.
Сүйектей арасына дүние түссе,
Иттерден олар артық таласады.
//
Ахмет Байтұрсынұлы - Иттің достығы
Білімді болуға оқу керек. Бай болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек. Осы керектердің жолында жұмыс істеу керек.
//
Ахмет Байтұрсынұлы
t.me/adebiett
Құдайым, жолдас қылма жамандарға,
Көзі тар, көңілі соқыр надандарға!
Жақсылық етсең де бір, етпесең де,
Жақпайсың кей ақымақ адамдарға.
//
Ахмет Байтұрсынұлы
Ахмет Байтұрсынұлы 1872 жылы 5 қыркүйектe қазіргі Қостанай облысы, Жангелді ауданы Сарытүбек ауылында дәулетті отбасында дүниеге келген.
Тұлғаның туған мерзімін «5 қыркүйек 1872, мешін жылы» деп, нақты айтуымызға негіз болып отырған, ғұламаның 1929 жылы өз қолымен орыс тілінде жазған «Өмірдерегі» (Жизнеописание) және әр жылдары мемлекеттік мекемелердегі ресми сауалнамаларға берген нақты жауаптары. Атап айтсақ, Орынбор Мұғалімдер мектебін бітіргені туралы куәлікте, оның туылған мерзімі «5 қыркүйек 1872» деп көрсетілген. Сондай-ақ, «Анама хат» атты өлеңі де Ахметтің «1872 жылы» дүниеге келгеніне дәлел бола алады. Енді осы айғақтарға тоқталып, талдап таратсақ. Мәселен, Семей түрмесінен анасына жолдаған өлеңіндегі: «…Оқ тиіп он үшімде, ой түсіріп, Бітпеген жүрегімде бар бір жарам» деген жолдар, әулет басына түскен «1885 жылғы оқиғаны» меңзеп отыр. Мұрағат деректеріне сүйенсек, бұл Ахметтің әкесі Байтұрсын, үлкен әкесі Ақтастың бiрнеше ағайын-туғандарымен қоса, «25 жылға итжеккенге жер аударылатын тұсы». Демек, осы «1885-тен» бала Ахметтің «13 жасын» шегерсек, туған жылы – 1872 жыл болып шығады.
Бүгін қазақ халқының рухани көсемі
Ахмет Байтұрсынұлы
ның дүниеге келгеніне 154 жыл толып отыр.
Ол – қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы ғалым, қазақтың ақыны, түркітанушы, публицист, педагог, аудармашы, қоғам қайраткері. Ол – қазақ ғылымы тарихында ұлттық әліпби жасап, жаңа емле, төте жазу, араб графикасы сынды жаңа үлгі ұсынған реформатор. Ол – қазақтың жүз жылда бір туатын ірі тұлғасы Ахмет Байтұрсынұлы.
Қалталыға қор қылмашы, Құдайым,
Несібемді бір Өзіңнен сұрайын,
Ақша бітсе ақылсызға алшаңдап,
Əкеледі қалың жұртқа уайым.
Дүние буы мастандырып, марқайтып,
Бүкірді де қоятыны-ай шалқайтып,
Қуыс кеуде толып кетсе күнəға,
Қонақтасын лас жерде Ар қайтіп?
Алқымдардан ала түсіп арпылдап,
Алаяқ тұр танауынан таңқылдап,
Пасықты да патшадай ғып паңдантып,
Қойғаның-ай, жарық дүние, аңқылдақ.
Қадірсіз боп қара пұлдың жоғынан,
Ибалы жүр еріп көштің соңынан,
Күн бар ма екен адал жанға туатын,
Жылпостардың құтылатын торынан?
Таптап кетті-ау бір опасыз намысты,
(Ақ көңілге кесір қайдан жабысты),
Қолы қысқа қор боп қалды егіліп,
Өкпесін кеп бір өкшелі жанышты.
Бар ізгіні пұлға теңеп, желпініп,
Əлсіз жанның алдына кеп ерсініп,
Кесепаты кеңістікті керіп тұр,
Аспанды да тұрған жоқ ол менсініп.
Мен сенемін киелі деп көз жасы,
Көңіл, шіркін, күні бұрын тозбашы,
Өмір болса, көрерміз-ау əлі біз,
Белгілі ғой күннен түннің озбасы.
Санасызға сабыр берші, Жаратқан,
Жапырмасын қара күшпен ант атқан,
Саяңа алшы самал жүрек жандарды,
Қырықпашы ұшпай жатып қанаттан!
//
Жадыра Дәрібаева
Құлайын деп бара жатам құлдырап,
Көңілім жүдеп, көзім алды бұлдырап,
Сол кезде бір ән естимін жақыннан,
Аққан бұлақ секілденген сылдырап.
Есім жиып, өз бойымды тік ұстап,
Тіршіліктің әуенімен тыныстап,
Сергимін де, сезім гүлін құлпыртам,
Кел дегендей болады бір күміс бақ.
Сөндім-ау деп, өлдім-ау деп ышқынып,
Қалған кезде бойымдағы күш бұғып,
Сөнбейсің деп дауыстайды анашым,
Мен орнымнан жығыламын үш тұрып.
Ойнап шығам содан кейін құрақтай,
Жарқылдаймын жүрегімді жылатпай,
Мүмкін, мүмкін ана махаббаты шығар бұл,
Мені сүйеп келе жатқан құлатпай.
//
Тұманбай Молдағалиев - Ана