AGRO LABORATORIYA|XOLDOROV_SH

Yog‘ingarchilik sharoitida tuproqni asrash - Tuproq eroziyasi va mulcha himoyasi
Yer degradatsiyasining asosiy sabablardan biri tuproq eroziyasidir. Tuproq eroziyasi natijasida 1 gektar maydonda bir yilda 150–200 tonna unumdor qatlam yo‘qolishi mumkin. Ushbu videodagi tajribada, ya’ni yog‘ingarchilik ta’sirida tuproq eroziyasining yuzaga kelishi modellashtirilgan. Kuchli yog‘ingarchilik sharoitida tuproq eroziyasidan himoya qiluvchi asosiy omil — bu o‘simlik qoldiqlari bilan tuproq yuzasini yopishdir. Bu ko‘pincha “mulcha” deb yuritiladi. Videoga diqqat bilan qaralsa, ushbu jarayonni aniq tushunish mumkin. Qoplamasiz yerlarda esa eroziya kuchli kuzatiladi.
Bu orqali demoqchimizki yurtimizda bug‘doy o‘rimi boshlandi. O‘rimdan so‘ng ozgina o‘simlik qoldiqlarini yerda qoldiring (yoqib yoki chorva haydamang). Jahon meteorologiya tashkiloti
ma’lumotiga ko‘ra
, bu yil El-Nino hodisasi ta’sirida Markaziy Osiyoda yoz faslida yog‘ingarchilik ko‘proq bo‘lishi bashorat qilinmoqda.
Bu esa unumdor tuproq qatlamlarini yo'qotilishi mumkinligiga bir signal.
AGROLABORATORIYA-ILM BILAN
©️
Shovkat_Xoldorov
Bizni
ijtimoiy tarmoqlarda kuzating
👇
✅
Telegram|
✅
Facebook|
✅
Instagram|
✅
Youtobe|

Qora sho‘r tuproq nima va uni qanday yaxshilash mumkin?
“Qora sho‘r” — bu tuproq tarkibida zararli natriy (Na⁺) ko‘payib ketgan sho‘rtob tuproq turi. Bunday tuproqda yer zichlashadi, suv yaxshi singmaydi, nam paytda loydek yopishadi, quriganda esa qattiq qotib qoladi. Shu sabab xalq orasida “qora sho‘r” deb ataladi.
ESP (Exchangeable Sodium Percentage) — tuproqdagi almashinuvchi natriyning foiz miqdorini ko‘rsatadi. ESP qancha yuqori bo‘lsa, qora sho‘rlanish shunchalik kuchli bo‘ladi.
Qora sho‘r darajalari:
• ESP 15% gacha → qora sho‘r yo‘q yoki juda kuchsiz
• ESP 15–30% → yengil qora sho‘r
• ESP 30–50% → o‘rtacha qora sho‘r
• ESP 50–70% → kuchli qora sho‘r
• ESP 70% dan yuqori → juda kuchli qora sho‘r
Qora sho‘rni qanday yaxshilash mumkin?
Eng ko‘p qo‘llanadigan usullardan biri — gips (CaSO₄·2H₂O) solishdir. Gips tarkibidagi kaltsiy natriyni siqib chiqaradi va tuproqni asta-sekin yumshatadi. Natriy esa keyinchalik suv bilan yuvilib ketadi.
Tavsiyaviy gips me’yorlari:
• Juda kuchsiz → odatda gips talab qilinmaydi
• Yengil qora sho‘r → 3–5 t/ga
• O‘rtacha qora sho‘r → 8–12 t/ga
• Kuchli qora sho‘r → 15–20 t/ga
• Juda kuchli qora sho‘r → 20–30 t/ga
AGROLABORATORIYA-ILM BILAN
©️
Shovkat_Xoldorov
Bizni
ijtimoiy tarmoqlarda kuzating
👇
✅
Telegram|
✅
Facebook|
✅
Instagram|
✅
Youtobe|

Tuproq ostidagi yashirin krizis
2026-yilda “
Global extinction risk assessment of soil-dependent species: recent progress and recommendations
” nomli xalqaro ilmiy maqola chop etildi. Ushbu tadqiqot tuproq biologik xilma-xilligi va tuproq organizmlarining global holatini baholashga qaratilgan eng muhim ishlardan biri hisoblanadi.
Maqolada qayd etilishicha, Yer yuzidagi barcha biologik turlarning taxminan 59 foizi tuproq bilan uzviy bog‘liq. Tadqiqotchilar IUCN Red List ma’lumotlari asosida 8653 ta soil-dependent species, ya’ni tuproqqa bog‘liq organizmlarni tahlil qilgan. Ular tarkibiga chuvalchanglar, zamburug‘lar, qo‘ng‘izlar, mites, ants va boshqa tuproq organizmlari kiradi.
Tahlillar natijasida 1758 ta tur global yo‘qolib ketish xavfi ostida ekani aniqlangan. Bu esa baholangan tuproq organizmlarining taxminan har beshtadan bittasi xavf ostida ekanini anglatadi. Bundan tashqari, 1722 ta tur bo‘yicha ma’lumot yetarli emasligi qayd etilgan. Olimlarning fikricha, bu real xavf darajasi bundan ham yuqori bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Maqolada tuproq biologik xilma-xilligiga asosiy tahdidlar sifatida intensiv qishloq xo‘jaligi, o‘rmonlarning kesilishi, urbanizatsiya, invaziv turlar, iqlim o‘zgarishi hamda yong‘inlar ko‘rsatib o‘tilgan. Ayniqsa tuproqning biologik faolligi pasayishi oziqa elementlari aylanishi, gumus hosil bo‘lishi, agregatlar barqarorligi, suv infiltratsiyasi va karbon saqlanishiga bevosita salbiy ta’sir qilishi ta’kidlangan.
Tadqiqotning eng muhim xulosalaridan biri shuki, tuproq faqat mineral qatlam emas, balki murakkab va tirik ekotizim hisoblanadi. Tuproqdagi biologik xilma-xillikning kamayishi uzoq muddatda tuproq unumdorligi, o‘g‘it samaradorligi va qishloq xo‘jaligi barqarorligiga jiddiy xavf tug‘diradi.
Bugungi kunda qishloq xo‘jaligida asosiy vazifa faqat hosildorlikni oshirish emas, balki hosilning biologik asosini yaratib beradigan tuproq hayotini saqlab qolish hamdir.
AGROLABORATORIYA-ILM BILAN
©️
Shovkat_Xoldorov
Bizni
ijtimoiy tarmoqlarda kuzating
👇
✅
Telegram|
✅
Facebook|
✅
Instagram|
✅
Youtobe|

Hosil va tuproq o‘rtasidagi muvozanat — kelajak dehqonchiligining eng katta vazifasi
Bugun dunyo qishloq xo‘jaligida ikki qarash mavjud, biri yuqori hosildor intensiv dehqonchilik, ikkinchisi esa tuproq va tabiiy resurslarni asrashga qaratilgan regenerativ yondashuv.
Aslida insoniyatga ikkalasi ham kerak. O‘sib borayotgan aholini oziq-ovqat bilan ta’minlash uchun hosildorlik zarur, ammo kelajak avlod uchun tuproq unumdorligi, suv va ekotizimlarni saqlab qolish undan ham muhim.
O‘tgan kunlarda Qashqadaryo viloyati Qamashi tumanida FOLUR loyihasi doirasida tuproqni muhofaza qiluvchi qishloq xo‘jaligi (Conservation agriculture) bo‘yicha workshop tashkil etdik. 5 yildan buyon no-till, almashlab ekish va o‘simlik qoldiqlarini saqlash amaliyoti qo‘llanilgan maydonda tuproq zichligi kamayib, ildizlarning chuqur kirib borishi uchun qulay sharoit shakllangani, chirindi qatlamining esa yildan-yilga ortib borayotganini amalda fermer va soha vakillariga namoyish etildi.
Ushbu kuzatishlarimdan shuni xulosa qildimki,
Kelajak dehqonchiligi — hosil va tabiat o‘rtasidagi muvozanatni topa olgan tizim bo‘ladi.
AGROLABORATORIYA-ILM BILAN
©️
Shovkat_Xoldorov
Bizni
ijtimoiy tarmoqlarda kuzating
👇
✅
Telegram|
✅
Facebook|
✅
Instagram|
✅
Youtobe|

Yapon olimlaridan o‘rganadigan jihatlar juda ko‘p, ayniqsa resurs, vaqt va mehnatni tejagan holda monitoring va tadqiqot olib borish borasida.
O‘tgan hafta Tottori University olimlari bilan Namangan viloyati Mingbuloq tumanida dala tadqiqotlarida ishtirok etdim. Maqsadi sho‘rlanishni kamaytirish va suvni tejashda gidromodellardan foydalanishni o‘rganish.
Meni eng ko‘p qiziqtirgan jihat suv infiltratsiyasini aniqlash usuli bo‘ldi. Biz amaliyotda ko‘pincha og‘ir metalldan yasalgan “Dolgov xalqasi” foydalanamiz. Bu usulda katta jismoniy kuch, ko‘p vaqt va ayrim tuproqlarda 100 litrgacha suv talab qiladi. Ayniqsa suv tanqis cho‘l, adir va tog‘oldi hududlarida bu qiyinchilik tug‘dirgan.
Yapon olimlari esa shu natijani diametri 15 sm, uzunligi 30 sm bo‘lgan oddiy plastik truba yordamida, atigi 3–4 litr suv sarflab olishmoqda. Bu yondashuv suvni, vaqtni va mehnatni sezilarli darajada tejaydi.
Yaponiyada 3 yil yashab, ta’lim olgan bo‘lsam ham, ulardan hali o‘rganadigan jihatlarimiz juda ko‘p.
AGROLABORATORIYA-ILM BILAN
©️
Shovkat_Xoldorov
Bizni
ijtimoiy tarmoqlarda kuzating
👇
✅
Telegram|
✅
Facebook|
✅
Instagram|
✅
Youtobe|

Zira yetishtirishda imkoniyatlar va muammolar
Zira
(Cuminum cyminum)
qadimiy ziravor va dorivor o‘simlik bo‘lib, kelib chiqishi Misr hududi bilan bog‘lanadi. Hozirgi kunda u asosan Hindiston, Xitoy, Eron, Suriya, Turkiya, Birlashgan Arab Amirliklari va Misrda yetishtiriladi.
Hindiston global bozorda qariyb 70 % ulush bilan yetakchi ishlab chiqaruvchi va eksportchi hisoblanadi.
Zira
issiq va quruq iqlimni talab qiladigan ekin
bo‘lib, optimal harorat
10–30°C
oralig‘ida bo‘ladi.
Past namlik muhim
, ayniqsa gullash va urug‘ bog‘lash davrida yuqori namlik kasalliklarning tez rivojlanishiga olib keladi. Tuproq jihatidan u
yengil, qumloq mexanik tarkibli tuproqlarda yaxshi o‘sadi
. Ushbu sharoitlarni hisobga olganda,
O‘zbekistonning iqlim va tuproq sharoiti zira yetishtirish uchun mos
.
Zira ekinining vegetatsiya davri
65–70, 100-120 kun
bo‘lib, ilmiy asoslangan agrotexnika qo‘llanilganda
8–12 sentner/ga hosil olish mumkin
.
Xitoyning Shinjon hududida zira
paxta bilan aralash ekish tizimida (intercropping)
keng yetishtiriladi. Ushbu model
yer resurslaridan samarali foydalanish va yiliga ikki hosil olish imkonini beradi
. Hozirda bu tajriba
O‘zbekistonda ham sinov tariqasida joriy etilmoqda
. Biroq ushbu tizimdagi asosiy muammo —
yig‘im-terim jarayonining past mexanizatsiyasi
. Hozirda zira asosan qo‘lda yig‘iladi, bu esa:
-
yuqori mehnat sarfi (1 sotixga ~4 ishchi)
-
past samaradorlik
-
yuqori hosil yo‘qotilishi
ga olib keladi.
Mavjud don yig‘ish texnikalari zira uchun mos emas, chunki u
past bo‘yli, poyasi nozik va urug‘i oson to‘kiladigan ekin
. Shu sababli
maxsus, kam yo‘qotishli yig‘ish texnologiyalarini ishlab chiqish zarur
.
O‘z vaqtida yig‘ib olinmagan zira hosili to‘kilib ketadi va sifati pasayadi.
Shunga qaramay paxta qator oralariga kichik maydonlarda zira yetishtirishni yo‘lga qo‘yib, uni mahalliy mehnat resurslari orqali yig‘ib olish orqali
ichki ehtiyojni qisman qondirish imkoniyati mavjud
. Hozirgi kunda O‘zbekiston ziraning asosiy qismini import qiladi, shuning uchun
mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirish strategik ahamiyatga ega
.
AGROLABORATORIYA-ILM BILAN
©️
Shovkat_Xoldorov
Bizni
ijtimoiy tarmoqlarda kuzating
👇
✅
Telegram|
✅
Facebook|
✅
Instagram|
✅
Youtobe|

🍇
Uzumda shingilni siyraklashtirish nima va nima uchun kerak?
Uzum yetishtirishda hosilni sifatli qilish uchun oddiy, lekin juda muhim usul bor — bu
shingilni siyraklashtirish
. Ya’ni, shingildagi ortiqcha donalar olib tashlanadi.
Qachon qilinadi?
Gullashdan keyin, donalar endi shakllana boshlagan paytda (odatda 10–20 kun ichida).
Qanday qilinadi?
• Juda zich joylashgan donalar olib tashlanadi
• Shingilning pastki qismi (uzun “dum” qismi) qisqartiriladi
• Shingil chiroyli va tartibli shaklga keltiriladi
Foydasi nima?
• Donalar yirikroq bo‘ladi
• Hammasi bir xil kattalikda yetiladi
• Shirinligi oshadi
• Kasallik kamroq bo‘ladi
• Bozorga chiroyli va sifatli mahsulot chiqadi
⚠️
E’tibor bering:
Hosil soni biroz kamayadi, lekin sifat oshgani uchun foyda ko‘proq bo‘ladi.
AGROLABORATORIYA-ILM BILAN
©️
Shovkat_Xoldorov
Bizni
ijtimoiy tarmoqlarda kuzating
👇
✅
Telegram|
✅
Facebook|
✅
Instagram|
✅
Youtobe|

Yer — bu shunchaki iqtisodiy aktiv emas, balki tuproq degan tabiiy resurs! Kun.uz tahririyati tomonidan 19-yanvar kuni e’lon qilingan “Yerlar xorijliklarga sotilyapti. Kelajakda buning oqibatlari qanday bo‘ladi?” mavzusidagi studiyada iqtisodchi Otabek Bakirov…

Dunyo mamlakatlarining oziq-ovqat mustaqilligi darajasi (tahlil)
Mazkur infografikada mamlakatlarning oziq-ovqat bilan o‘zini ta’minlash darajasi
7 ta asosiy oziq-ovqat guruhi
(go‘sht, sut, baliq, don mahsulotlari, dukkaklilar, meva va sabzavotlar) bo‘yicha baholangan.
🌍
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki:
- Janubiy Amerika va Okeaniya davlatlarida oziq-ovqat mustaqilligi yuqori
- AQSh, Kanada, Rossiya va Markaziy Osiyoda o‘rta daraja kuzatiladi
- Afrika va Yaqin Sharq hududlarida past daraja qayd etilgan bo‘lib, bu asosan suv resurslari tanqisligi bilan bog‘liq
🇺🇿
O‘zbekiston uchun ahamiyati:
Mamlakat oziq-ovqat mustaqilligi bo‘yicha o‘rta pozitsiyada bo‘lib, quyidagi yo‘nalishlarda ishlarni kuchaytirish muhim:
- suv resurslaridan samarali foydalanish
- iqlim o‘zgarishiga moslashuv choralarini kengaytirish
- innovatsion agrotexnologiyalarni joriy etish
📌
Xulosa:
Oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash — resurslardan oqilona foydalanish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va barqaror qishloq xo‘jaligi tizimini rivojlantirishni talab etadi.
AGROLABORATORIYA-ILM BILAN
©️
Shovkat_Xoldorov
Bizni
ijtimoiy tarmoqlarda kuzating
👇
✅
Telegram|
✅
Facebook|
✅
Instagram|
✅
Youtobe|

Urug‘siz tarvuz yetishtirish texnologiyasi haqida
Urug‘siz tarvuzlar zamonaviy seleksiya yutuqlari asosida olinadigan, yuqori talabga ega qishloq xo‘jaligi mahsulotlaridan biridir. Ushbu turdagi tarvuzlarning asosiy xususiyati – ularning urug‘ hosil qilmasligidir.
Genetik asos
. Urug‘siz tarvuzlar diploid (2n) va tetraploid (4n) o‘simliklarni chatishtirish orqali olinadi. Natijada hosil bo‘lgan o‘simlik triploid (3n) bo‘lib, xromosomalar sonining nomutanosibligi sababli urug‘ hosil qila olmaydi. Shu bois mevada faqat rivojlanmagan, yumshoq urug‘ qoldiqlari kuzatiladi.
Changlanish talabi
. Triploid o‘simliklar steril bo‘lgani sababli o‘zidan chang bera olmaydi. Biroq, meva hosil bo‘lishi uchun tashqi changlanish zarur. Shu maqsadda dalada urug‘li (diploid) tarvuz navlari pollinator/changlatuvchi sifatida ekiladi.
Ekish sxemasi
. Amaliyotda quyidagi sxemalar keng qo‘llaniladi:
- 3 qator urug‘siz tarvuz + 1 qator pollinator
- har 3 ta urug‘siz o‘simlikka 1 ta pollinator
Changlatuvchi polinatorlar navlar odatda urug‘siz tarvuzlarga nisbatan 7 kun kechikib ekiladi. Ularning gullash davrini uzaytirish uchun bosqichma-bosqich ekish usuli ham qo‘llaniladi.
Changlatuvchilar roli
. Changlanish jarayonida asalarilar muhim rol o‘ynaydi. Ular changni pollinator o‘simliklardan urug‘siz tarvuz gullariga ko‘chirish orqali meva hosil bo‘lishini ta’minlaydi. Amaliy kuzatuvlarga ko‘ra, asalari faoliyati hosildorlikni sezilarli darajada oshiradi.
Xulosa
. Urug‘siz tarvuz yetishtirish genetik seleksiya, to‘g‘ri ekish sxemasi va samarali changlanish jarayoniga asoslangan murakkab agrotexnologik tizimdir. Ushbu texnologiyaning to‘g‘ri qo‘llanilishi yuqori sifatli va bozorbop mahsulot olish imkonini beradi.
AGROLABORATORIYA-ILM BILAN
©️
Shovkat_Xoldorov
Bizni
ijtimoiy tarmoqlarda kuzating
👇
✅
Telegram|
✅
Facebook|
✅
Instagram|
✅
Youtobe|