Асанов формати
Тил эволюциясига яхши мисол.
Поливановнинг "Краткая грамматика узбекского языка"
китобининг II жилди (феълларга бағишланган). Роппа-роса 100 йил олдин — 1926 йилда чоп этилган.
Ундан биламизки,
Тошкент
шевасида 1-шахс кўпликда
-к
қўшимчаси ўрнига кўп ҳолларда
-миз
ишлатилган:
бордимиз=бордик
;
келдимиз=келдик
.
Бу — жуда қадимий шахс-сон кўрсаткичи,
қадимги туркий тилда
айнан шу кўрсаткич учрайди:
bartımız
,
kältimiz
.
Поливановнинг ёзишича, тошкентликлар шундай гапирган, китоб ўқиганда
-дук/-тук
,
-дик/-тик
шаклларини қўллаган. Бир аср ичида -дук/-тук шакли
-димиз/-тимиз
шаклини сиқиб чиқариб, шевада ўрнашиб, ўзи ҳам қисқариб кетишга улгурган (
-дук/-тук>-ду/-ту
).
Лекин нариги қўшимча ҳам ҳали тўлиқ йўқолиб кетгани йўқ — эски авлод тилида
-дууз/-тууз
шаклида учраб туради.
@AsanovEldar
"
Ислом маърифати" стипендияси ташкил этилади
Президент
Шавкат Мирзиёев
Ислом цивилизацияси марказининг
фаолияти натижалари ва келгуси режалари юзасидан ўтказилган тақдимот билан танишди.
Тақдимотда мажмуа расман "Дунёнинг энг йирик ислом цивилизацияси музейи" сифатида Гиннесснинг жаҳон рекордлари китобига киритилгани қайд этилди.
Ушбу лойиҳа қисқа вақт ичида сайёҳлар ва маҳаллий ташрифчилар диққат марказидаги масканга айланди. 17 мартдан 1 июнгача марказга ярим миллион киши ташриф буюрди. Айни пайтда кунига ўртача 6 минг киши мажмуани келиб кўрмоқда.
Тақдимот натижаларига кўра 20 минг нафар ёшлар ва диний-маърифий соҳа вакилларини марказ фаолиятига жалб этиш, магистр ва докторантлар учун махсус
"Ислом маърифати"
стипендиясини жорий қилиш режалари маъқулланди.
2019 йилда
Қозоғистонда
"Тўмарис"
номли фильм чиққан эди. Пиари яхши бўлганига қарамай, фильмнинг ўзи жуда катта шовшувга сабаб бўлмади, кўп танқидчиларга ёқмади ва бугунга келиб унутилиб кетди.
Ўшанда мен ҳам фильмни кўриб, ёқтирмагандим. Лекин хато-камчиликларини батафсил ёзмагандим, нимадир бўлиб қўл тегмаганди.
Бугун йўлимдан
мана бу видео
чиқиб қолди.
Клим Жуков
исмли рус тарихий-ҳарбий блогери фильмни деконструкция қилибди. Ҳарбий томондан деконструкция яхши — қурол-яроғ, либос, уруш тактикалари фильмда умуман нотўғри ва нореал кўрсатилганини айтибди, лекин бошқа масалаларда хатолар қилган; масалан, баъзи номларнинг этимологиясида, баъзи манбаларда келган фактларда, эски халқларнинг географиясида ва ҳ.к. Ҳарбий деконструкция қисмини кўрса бўлади.
Бунга қўшимча яна баъзи нарсаларни айтиб ўтиб кетай, фурсатдан фойдаланиб. Фильм муаллифлари ўтмишдаги қабилавий иттифоқларнинг миқёсини, кўчманчиликнинг ўзи нима эканини тасаввур қила олмаган.
Массагетлар
ҳужумга учрайди, қирилиб кетади,
Тўмарис
даҳлар
ҳузурига қочиб кетади. Худди қўшни қишлоққа кўчиб ўтгандай.
Биринчидан, бу қабилавий иттифоқлар бир қишлоқдан иборат бўлмаган, жудаям катта ҳудудларни, кўп одамларни эгаллаган; уларни қириб ташлаш деярли имконсиз бўлган (айниқса битта қишлоққа ҳужум қилиш йўли билан). Иккинчидан, у иттифоқ ҳудудидан унисининг ҳудудига бунақа осон бориб бўлмаган: неччи ҳафталаб, балки ойлаб йўл юриш керак бўлган.
Яна бир камчилик — халқлар ва минтақалар ўртасидаги муносабатлар умуман нотўғри кўрсатилган. Даҳлар ўзи бир қишлоқ фильмда, яна бориб
Хоразмга
ҳужум қилиб келишади. Чегарада аскар йўқ, шаҳарда қоровул йўқ, бориб можаро қилиб, қайтиб келишади. Биринчидан, бир қишлоқ бўлиб ундай ҳужумга борганлар одатда ўз қишлоғига қайтолмаган — ўтроқларам ўта қудратли мудофаа тизимларига ва яхши тайёрланган аскарларга эга бўлмаган. Уларни ожиз қурбонлар қилиб кўрсатиш аҳмоқлик. Иккинчидан, муносабат фақат урушдан иборат бўлмаган. Одатда 99 фоиз муносабат савдо-сотиқдан иборат бўлган, урушлар камдан-кам келиб чиққан — томонлардан бири оч қолса, ресурс талашуви ёки сиёсий келишмовчиликлар юзага келса.
Хуллас, фильм ўхшамаган ва минтақа тарихини нотўғри кўрсатган.
@AsanovEldar
Kutilgan kun yaqin! “O‘zlik” saboqlarini birga boshlaymiz!
Biz siz bilan yangi bir yo‘l boshidamiz. Va bu yo‘lchilik ildizlarimiz tomon bo‘ladi. Sizni
12-iyun kuni soat 19:00 da
"Renessans" kino uyida o‘tkaziladigan
“O‘zlik”
loyihasi taqdimoti va birinchi jonli munozaramizga chorlaymiz!
Ilk darsimizda taniqli etnograf, tarixchi olim, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori
Eldor Asanov
bilan moziyga safar qilamiz. Mavzu:
O‘tmish va bugunni anglash – Tarix nega kerak?
Agar sizda tarix qanday o‘rgatilishiga qiziqish yoki savollar, fikr-munosabatlar bo‘lsa, keling, birgalikda muhokama qilamiz.
Kirish erkin.
Telegram
|
Instagram
|
Facebook
|
X
|
YouTube
Бекорчи эринчоқларга зўр янгилик олиб келдим.
Антропология ва жамиятшуносликда узоқ йиллар давомида бир қараш ҳукм сурган: қадимда одамлар тинимсиз ишлаб, ўлиб меҳнат қилиб, тирикчиликка етарли неъматларга аранг эришган, топгани ўлмай қолишга етган; кунлар меҳнатда ўтган, замон ривожланиши билан, Янги даврда иш вақти қисқариб, дам олишга, ўзига қарашга кўпроқ вақт қолган, деган қараш.
1968 йилда
америкалик
антрополог
Маршал Салинс
Клод Леви-Стросснинг
Париждаги
лабораториясида тадқиқот ўтказиш таклифини қабул қилган. У бир йил ўша ерда ишлаган.
Парижда ишчилар ҳуқуқи, жинсий эркинлик, ёшлар эркинлиги учун сўл ҳаракатлар авж олган даврлар эди. Қолаверса, Салинс ҳар куни
Пьер Кластр
билан бирга тушлик қилар, у билан кўп муҳокамалар ўтказар эди.
Ана шундай шароитда Салинс олдинроқ бошлаган бир тадқиқотини давом эттириб, ривожлантирган. У бутун фанни тескари қилиб юборган китобини ёзди. Унинг
Stone Age Economics
номли китоби 1972 йилда чоп этилди.
Китобда баён этилган фараз қуйидагича:
қадимда одамлар жуда кам ишлаган
,
одамлар қашшоқ бўлмаган, нисбатан фаровон яшаган.
Айтайлик, ибтидоий жамоа даврида (бу ном ҳам тўғри эмас аслида) эркаклар йиғилиб, овга чиқиб кетган. Бир-икки ҳафта ўлжа пойлаб, орада дам олиб, гурунглашиб, отамлашиб, амаллаб битта ҳайвонни йиқитишган. Гўштнинг энг зўр қисмларини ўзлари ўша ерда еб юборишган. Қолганини ажратиб, ғорга ёки манзилгоҳга олиб келишган.
Бу жамоада жуда катта тантанага сабаб бўлган, ана эркакларимиз овқат олиб келди деб, байрам қилишган, зиёфат уюштиришган, гўштга тўйволишган. Эркаклар овдалигида тирикчилик аёллар бўйнида бўлган — ҳар куни нимадир териб келиб, жамоани боқишган. Гўшт бир зумда ейилиб кетган. Кейин тирикчилик яна аёллар зиммасига тушган. Эркаклар эса овдан чарчаб, бир ой дам олган. Аёл келиб, эркакка "Туринг, гўшт қолмади, овга чиқинг" деса, эркак "Хотин, шошмай тур, руҳларим келмаяпти, ов барокатли бўлмайди" деб, дам олаверган.
Деҳқончилик ва чорвачилик замонларидаям меҳнат кунига 10-15 соат давом этмаган. Деҳқонлар асосан мавсумида ишлаган, қаттиқ ишлай деса, жа катта ери ҳам бўлмаган; чорвадорлар шунчаки чорвани қўйвориб, бир кўзи билан пойлаб, бир кўзи билан мудраб ётган.
Феодализм давридаям феодал ўзига қарашли аҳолидан кунига саккиз соат ишлашни талаб қилмаган. Солиғини, улушини берса бўлди. Пешонасида туриб, қани неччи соат ишладинг, дейдиган одам бўлмаган.
Албатта, ўтмишни ҳозир сал соддалаштиряпман, ҳар ишнинг, ҳар даврнинг ўзига яраша қийинчиликлари бор. Ҳазил қўшаман, содда тушунтираман деб, ўтмишнинг оғир меҳнатини ва қийинчилигини юмшатиш ёки қадрсизлантиришга ҳаракат қилгандай бўлиб қолмай. Асосий ғоя шундан иборатки, қадимда одамлар ухламай, тинимсиз ишлаган деган қараш ўзини оқламайди.
Саноатлашув давридагина мунтазам, ҳар кунлик иш пайдо бўлган. Одамлар 12-14 соат ишлай бошлаган. Сўл ҳаракатлар авж олишига сабаб ҳам шу. Сўл ҳаракатлар босими остида бугун иш вақти саккиз соатга тушди.
Салинс ана шундай қарашни ҳимоя қилган. Бундан ташқари, қадимда одамлар ўзини қашшоқ ҳисобламаганини, етарлича емиши, неъмати бўлганини, шунчаки эҳтиёж ҳозиргидай кўп бўлмаганини айтган. Буни Салинс
бирламчи фаровонлик жамияти
деб атаган.
Салинс ўша пайти нисбатан яхши ўрганилган
сан
жамоаси ҳақидаги маълумотлардан келиб чиқиб, ўз давридаги воқеаларга қиёслаб, шундай хулосага келган. Ростдан, европаликлар
Америкаларда
,
Африкада
,
Океанияда
дуч келган халқлар билан мулоқот қилганда, улар нега ҳар куни соатлаб меҳнат қилиш кераклигини, табиат неъматга тўла бўлса, нега деҳқончилик қилиш кераклигини тушунмаган ҳолатлар кўп бўлган. Бугунгача баъзи туристлар, тревел-блогерлар ана шундай жамиятларга бориб қолса, "булар жуда эринчоқ, ишламайди" деб келади. Негаки эринчоқлик — табиий ҳолатимиз. Меҳнат қилишни эса секинлик билан ўрганиб борганмиз. Эҳтиёж туфайли, зарурат туфайли.
Шунга, ҳурматли эринчоқлар, сиқилманг. Сиз аномалия эмас, меъёрсиз.
@AsanovEldar
Кайфиятни кўтарувчи контент. Ҳозирги кунда телеграм каналлар кўп, аммо сифатлиси кам.
Ўзи енгил, юки оғир канални топиб олдим. Йўқ деманг, бир кўринг, албатта сизга ёқиб қолади. Кўриш бепул, обуна бўлиш ҳам.
Каналга уланиш
👇
:
https://t.me/yengilkanalcha
Дэвид Грэбер
ва
Дэвид Уэнгроунинг
The Dawn of Everything
.
A New History of Humanity
китобини ниҳоят ўқиб тугатишга вақт топдим (ўзи ғирт бекор бўлсамам, ҳеч нарсага вақтим етмайди, ҳайронман).
2021 йилда чоп этилган бу китоб ўз вақтида кўп муҳокамаларга сабаб бўлганди. Унинг қисқача моҳияти қуйидагича: биз инсоният ибтидоийликдан маданиятга ўтган, бу йўлда маълум босқичларни (овчилик ва термачилик, деҳқончилик ва чорвачилик, қулдорлик, феодализм, капитализм) босиб ўтган, деган тартибли тарих нарративига ўрганиб қолганмиз. Аслида тарих бу қадар текис кечмаган: деҳқончилик революцион кашфиёт бўлмаган, одамлар асрлар давомида унинг сирларини билган, лекин деҳқончиликка ўтиб кетмаган; овчилар ибтидоий бўлмаган, юқори маданиятга эга бўлган; турли жамиятлар ҳар хил сиёсий экспериментлар қилиб кўрган, эгалитаризм, элитаризм тез-тез пайдо бўлиб, йўқолиб, жой алмашиб турган.
Китобнинг асосий камчилиги шундаки, у
Руссони
,
Гоббсни
,
Марксни
,
эволюционистларни
кескин танқид қилади, лекин қандайдир муқобил англаш қуролини, ўз картинасини бермайди. "Хўш, улар адашган экан, кишилик жамиятлари бир текис йўлдан ўтмаган экан, деҳқончилик давлатчиликни келтириб чиқармаган экан, унда нима бўлган аслида?" деган саволга жавоб тополмайсиз. Жавоб: "Ҳар бир жамиятда хил бўлган, аниғини билмаймиз". Илмий жиҳатдан бу жавоб тўғрироқдир, лекин одамнинг кўнгли таскин топмайди барибир.
@AsanovEldar
Ислом цивилизацияси марказида Ўзбекистондаги илк Болалар музейи очилди
1 июнь —
Халқаро болаларни ҳимоя қилиш куни
Ислом цивилизацияси марказида
Ўзбекистонда
биринчи марта ташкил этилган
Интерактив болалар музей
экспозициясининг расмий очилиш маросими бўлиб ўтди.
Айтилишича, бБу шунчаки дам олиш маскани эмас, балки миллий тарих ва замонавий
STEM
йўналишларини ўзида бирлаштирган мегалойиҳадир.
Музей халқаро болаларни ҳимоя қилиш сиёсати талабларига мос равишда, 7 ёшдан 12 ёшгача бўлган болалар учун мўлжалланган тўрт инновацион павильондан иборат:
Кириш қисми:
сеҳрли анимациялар ва саккизта сенсорли экран.
Алломалар галереяси:
буюк аждодларнинг мум ҳайкаллари ва рақамли аватарлари билан жонли мулоқот.
Кинотеатр:
сунъий интеллект ёрдамида яратилган махсус анимацион фильм.
Ижод ва фан лабораторияси: Хоразмий
,
Фарғоний
,
Улуғбек
ва
Ибн Сино
меросига бағишланган 15 дан ортиқ юқори технологияли станция (сув гирдоби, рақамли телескоп,
ICAROS
виртуал борлиқ қурилмаси).
Буюк Британиянинг
"1001 кашфиёт"
(
1001 Inventions
) ташкилоти билан ҳамкорликда яратилган ушбу мажмуадаги бутун контент
ўзбек
,
рус
ва
инглиз
тилларида тақдим этилган.
Совет даври илмий давраларида айтиб юрилган бир машҳур латифанамо воқеа бор. Ҳозир ҳам уни интернетда учратиб қоламан, лекин унинг контекстини тушунмаганлар у эволюцион таълимотга қарши айтилган деб ўйлаб, тарқатиб юради.
Хуллас, академик
Трофим Лисенко
маъруза қилаётган экан. Орттирилган белгилар авлоддан-авлодга ўтиши ҳақида. Аудиториянинг охирги қаторларида профессор
Лев Ландау
ўтирган экан. Маъруза тугагач, қўл кўтариб, савол берибди:
- Демак, сизнинг фикрингизча, молнинг қулоғи кесился, у туққан бузоқчанинг қулоғи кесился, унинг ҳам авлодининг қулоғи кесилса, 20-30 авлоддан сўнг моллар қулоқсиз туғилади, шундайми?
- Худди шундай, — жавоб берибди Лисенко.
- Қизлар бокира бўлиб туғилишини қандай тушунтирасиз? — сўраган экан Ландау.
Бу латифанинг контексти қуйидагича.
Эволюцион таълимотнинг муаллифи
Чарльз Дарвин
эмас. Эволюция масаласи ундан олдин ҳам ўрганилган, у ўзининг
"Турларнинг танланиши"
китобида эволюция механизми моделини таклиф қилган. Дарвиннинг бу китоби чиқишидан 50 йил олдин, 1809 йилда франциялик натуралист
Жан-Батист Ламарк
"Зоология фалсафаси"
номли китоб чиқарган. Бу китобда Ламарк эволюция учун таклиф қилган механизм, жуда содда тушунтирса, қуйидагича:
жирафа
энг юқоридаги шох-шаббаларга етиш учун бўйнини чўзаверади, бунинг натижасида бўйни секин узаяди, кейинги авлод бўйни узунроқ бўлиб туғилади. Яъни Ламарк орттирилган белгилар мерос бўлиб ўтади, деб ҳисоблаган. Бу қарашлар умумийлаштириб
ламаркизм
деб аталади.
XIX аср иккинчи ярмида ва XX аср бошида
дарвинизм
ва ламаркизм тарафдорлари ўртасида жиддий баҳслар бўлиб, дарвинизм устун келган. Лекин 1930-йилларда ламаркизмнинг бир кўриниши кутилмаганда
СССРда
устун мавқега эга бўлган.
Академик Трофим Лисенко
Мичурин агробиологияси
номли қарашни илгари сурган. Лисенко
неоламаркизмга
асосланган қарашларини шундай номлаб, мумтоз
генетикани
вейсманизм-морганизм-менделизм
деб атаб, унга қарши курашган. Лекин бу кураш академия доирасидан чиқиб, сиёсатга айланиб кетган. Генетикларга сиёсий айбловлар қўйилган, қоралаш кампаниялари ўтказилган. 1940—1965 йилларда Лисенко
Генетика институти
директори бўлган, бу даврда генетика бўйича ҳеч қандай тадқиқотлар ўтказилмаган, СССРда генетика амалда тақиқланган.
Лисенко ва Ландаунинг суҳбатидан иборат юқоридаги латифа ана шу йилларда академияда ҳукм сурган вазиятни акс эттиради.
@AsanovEldar
Китоб тақдимоти деганда кўпинча расмий чиқишлар кўз олдимизга келарди.
“Янги китоб”
лойиҳаси бошқачароқ тасаввур ҳосил қилди.
Мингдан ортиқ китобхон, тадбиркор ва зиёлиларни жамлаган ушбу лойиҳада
Ўзбекистон халқ ёзувчиси
Хайриддин Султоннинг “Ялдо кечаси”
романи,
Саъдулло Қуроновнинг “Галактикада бир кун”
туркуми,
Жонатан Ҳайдтнинг “Беҳаловат авлод”
китоби,
Harvard Business Review
туркумидаги
“Етакчилик”
,
“Кадрларни бошқариш”
,
“Стратегия”
асарлари,
Эрик Риснинг “Тежамкор стартап”
китоби ҳамда
Френк Ҳербертнинг
машҳур
“Дюна”
романи кенг жамоатчиликка тақдим этилди.
Эътиборлиси тақдимотнинг ўзидаёқ китобларга минглаб буюртма берилгани бўлди. Бу жамиятда китобга қизиқиш пасаймаганини, аксинча, унга замонавий ва кучли ёндашув етишмаганини кўрсатди.
@AsanovEldar