Bobil Kutubxonasi
Yozmoq hatto o’zimizga ham noma’lum o’sha haqiqatni topmoqdir. Faqat yozishgina ichimizdagi bilimni o’zimizga o’rgatishi mumkin. Shaxsan men uchun, yozish o’rganishdan ko’ra o’zim bilishni istamagan mash’um voqelik bilan yuzlashishdir. Bu yuzlashuv ishtiyoqiga aniq bir nom qo’yib bo’lmaydi, lekin baribir, uni inkor ham qilolmaysiz.
James Baldwin
Masalan, men ham Bobilga deb nimadir boshlaymanu nimalar yozayotganimni sezib, yo’q, oilam O’zbekistonda, deb o’chiraman. Kim biladi, balki hammaning ichida qandaydir radikallik bordiru lekin Baldwin aytganidek, yozmagani uchun hali unga duch kelmagandir.
Xullas, bolalikda yotoq ostida berkingan mahluq vaqt o’tishi bilan ruhga in qursa kerak…
Mirzohid
@bobil_kutubxonasi
Epistemik adolatsizlik haqida gaplashaylik.
Avvalo, epistemaning nimaligini bilib olsak. Epistema aslida bilim yoki ma'lumot degani, lekin bilimning o'zi ham Aflotun falsafasiga murojaat qiladigan bo'lsak, epistema va doksa nomli ikki toifaga bo'linadi.
Doksa bu ko'pchilik tomonidan qabul qilingan, to'g'ri yo noto'g'riligi aniq bo'lmagan stereotipik bilimdir. Ya'ni, uning zamirida hech qanday mantiq, tajriba yoxud ma'no bo'lmasligi mumkin, lekin baribir uni bilmaslik muayyan jamoatlar tomonidan jaholat bilan ayblanishingizga sabab bo'lishi mumkin. Masalan, to'ydan avval osh tarqatish kerak, degan gap doksadir. Lekin doksani faqat xalq orasidagi hurofot yo an'ana ham deyolmaymiz. Masalan, nazariy fizika, sotsiologiya kabi ilmiy sohalarda ham haqiqat bo'lmasada haqiqatga eng yaqin, boshqa muqobili bo'lmagani uchun hamon qo'llaniladigan mantiqsiz mantiqlar bor. Masalan, iqtisodda ham aholi soniga tushadigan daromadni har bir kishining mablag'i orqali hisoblash imkonsiz. Shu bois statistik hisobda har bir fuqaroning o'rtacha daromadi shuncha, deb ko'rsatish mumkin. Holbuki, o'rtada ikki ming so'm pul bor, kimdadir bir ming sakkiz yuz, kimdadir ikki yuz so'm. Va, statistika qo'pol qilib aytganda har ikki kishi ham ming so'mdan pul topadi, deyishi mumkin.
Epistema esa hatto hech kim tan olmagan taqdirda ham o'z mantig'i va to'g'riligini yo'qotmaydigan muqim haqiqat ma'nosini bildiradi. Ya'ni, kimdir juft tanlashda chiroy muhimmas deyishi mumkin, lekin biologiya butkul boshqa narsani o'rtaga tashlaydi va hokazo...
Endi, epistemik adolatsizlikka kelsak. Buni qisqacha shunday tushuntirish mumkin:
Sizga katta olim kelib bu yoz katta qurg'oqchilik bo'ladi, deydi. Unga ishonasiz. Ammo, mahalladagi Eshmat aka xuddi o'sha gapni aytgan payt uni jiddiy qabul qilmaysiz.
Bu holatni jamiyatning har jabhasida ko'rishimiz mumkin. Men uni avvalo feministik tadqiqotlarda kuzatdim. Bir ayol kashf qilgan kashfiyot erkakning ayni dolzarblikdagi kashfiyotidan nisbatan kam e'tibor jalb qilishi bor gap. Buni har qanday o'zbek yaxshi tushunishi aniq. Natijada, sochi uzun aqli kalta yo xotin kishidan payg'ambar chiqibdimi, qabilidagi gaplar jonajon padarshohiy jamiyatimizda asrlardir aytib kelinadi.
Eng og'riqlisi, epistemik adolatsizlik faqat jinsiyat emas, balki etnik kimlik va mustamlaka tarixi bilan ham chambarchas bog'liq. Biz bugun eng ko'p taniydigan turk olimi Aziz Sanjar bo'lsa kerak. Nega? Chunki, Aziz Sanjar Nobel olgan, ya'ni G'arb tomonidan tan olingan. Aynan shu, G'arbning tahsiniga sazovor bo'lmagan sharqlik hatto Sharqda ham qadr topmasligi mumkin. Bugun biz qaysidir ilmiy kashfiyot muallifi Jeyms yo Matilda bo'lganidagina unga chinakamiga ishonadigan bo'lib qolganmiz. Uni Anvar yo Malika amalga oshirsa, darrov shubhalanamiz. Chunki, mustamlaka shunchalik ongimizga singib ketganki, bilim, Aflotun qarashlariga ko'ra haqiqiy, muqim bilim Sharqda yaratila olmaydigandek tuyuladi...
Xo'p, bu muammoni qanday yechamiz? Sharqda shuncha poraxo'rlik, sansalorlik, beburdlik va haroblik achib yotgan payt undagi bilimning to'g'riligini qay yo'l bilan aniqlaymiz? Buni, rosti o'ylashning o'ziyoq odamni charchatib yuboradi. Lekin, men epistemik adolatsizlikni filologiyaga tatbiq qilmoqchiman. Kim biladi, balki yaqin kunlarda roman janri haqida nimadir chiqib qolar?
Ayni dunyoning eng yaxshi romanlari bo'yicha e'lon qilingan reytinglardan jig'ibiyronim chiqib yurgandi o'zi))
Mirzohid
@bobil_kutubxonasi
Pov: fakultetda dissertatsiyangni bitirishga shunchalik berilib ketdingki, oxiri sendan boshqa hamma ketganini sezmay qolding. :)
Kecha qahramonim, qahramonimiz Ibrohim G'afurov olamdan o'tibdi... O'zimni atrofdan shunchalik berkitibmanki, bu xabarni, har rasmini ko'rgan paytim ishqilib umrlari uzoq bo'lsin, degan odamimning vafot xabarini daf'atan ko'rib qoldim.
O'lim shunday, daf'atan keladi doim. Ustimizdagi kiyim boshni tortib oladi-yu jismimizni izg'irinning qoq o'rtasiga itqitib yuboradi. Diydirashdan boshqa choramiz qolmaydi... O'lim, xususan Ibrohim G'afurovning o'limi bir his uyg'otdi ichimda. Bobomni esladim.Bobomni suv tubida havoni sog'ingan g'avvosdek sog'indim negadir.
Hammamiz g'avvosdirmiz balki. Tashqaridagi havoni qo'msab suv tubidan chiqolmay yurgan g'avvoslar. Faqat, ora-chora bu dunyoga Ibrohim G'afurovdek haloskorlar keladi. Hovuchida bir siqim havo olib keladi ular. Keyin esa... ketishadi.
O'zbek madaniy muhitining vijdoni ketdi. Davra kimga qoldi, deb so'rardimu lekin shu kunlarda davraning o'zi qolganmikan, deb so'rash kerakdek nazarimda. Faqat, baribir o'zbek tarjimas maktabi yetim qoldi.
Joyi jannatda bo'lsin...
Mirzohid
@bobil_kutubxonasi
Til degani qiziq narsa.
Masalan, o'zbekchadagi pul so'zi forschadan olingan bo'lib, bir vaqtning o'zida ko'prik degani. Aslida mantiqli emasmi? Natijada, pul ikki taraf orasidagi iqtisodiy ko'prik.
Hatto ustoz Odil Ikromning hikoya qilishicha, qaysidir tarjimon tojikchadan bir asar tarjima qila turib, 'Daryoning ko'prigi yo'q edi' deyish o'rniga 'Daryoning puli yo'q edi' deb o'girgan ekan.
Ruschadagi деньги so'zi bo'yicha esa ikki xil tahmin bor.
Birinchisi, ushbu so'z turkiy tillardagi tanga so'zidan olingan. Katta ehtimol bilan u tatar va boshqa qipchoq qabilalarining Rossiyadagi hukmronlik davrida ruschaga kirib kelgandi. Qarang: qozoq pul birligi - tenge.
Ikkinchisi, bu so'z yana turkiy tillardagi teng so'zidan olingan. Ya'ni, biz bir maxsulot ola turib unga teng haq to'laymiz. Turkiy tillarda t harfining d ga aylanishi mumkinligini hisobga olsak, deng yo denk ning деньги ga aylanib ketgani ham katta ehtimol.
Har ikki holatda ham ruslarga pulni biznikilar tanishtirgan bO'lib chiqadi.))
O'zbekchada avval pul bilan birga aqcha so'zi ham ishlatilgan, ammo keyinchalik deyarli unutilgan. Faqat, uning o'zagida yaratilgan ba'zi so'zlar badiiy tilda hamon saqlanib qolgan. Bu so'zlardan biri esa aqchadon. Ha, biz ichiga tanga solib saqlaydigan va xalq tilida kapilka yo inglizchada piggy bank deb ataladigan ashyo o'zbekchada aqchadon deb yuritiladi. )
Xullas, o'zbekchani qancha qaziyversak, xazinasi chiqib kelaveradi.
@bobil_kutubxonasi
Yaqin yillargacha natijasi mavhum bir ishga qo’l ura turib xotira va hikoya, derdim.
Balki o’xshamas, balki menga zarar berar, lekin bu dunyoda hech narsa hikoyadan ustun bo’lolmaydigandek tuyulardi. Bir nima qila turib, uni kelajakda qiziq xotira sifatida eslashimni o’ylardim. Ehtimol, shu bois haligacha hozirni, hozirgi lahzani tuzukroq yasholmasman?
Faqat, bir necha yildan beri bu ishtiyoq yo’qolgandek. Yo’llar serob, ammo manzilga yetib borishni istaymanmi o’zi, degan savol har safar tarsakidek urilaveradi. Ot tayyor bo’lsayu chavandozda qunt bo’lmasa, safarning qadri qolarmikan? Balki shu bois men uchun ham hikoya va xotira olislashgandir.
Umuman, buni safar deyish ham hato. Men doim labirintga kirgan Tesey yo’lini yo’qotib qo’ymaslik uchun yo’llarga kalava tashlaganidek bir kun o’zimga qaytsam, deb xotira yaratardim. O’zimni boy berganimdan beri qaytish yo’lining ham qiymati qolmadi.
Yangi hikoyami? Men emas, u meni topsin. Men, ko’rinib turibdiki, qabrtoshdek anchadan beri joyimdan jilganim yo’q. Aytgancha, bu qabrtos ostida yotgan kim ekan?
Mirzohid
@bobil_kutubxonasi
Modomiki bugun tarixni tiriltirmoqchi va shuurimizni mustamlaka kishanidan ozod qilmoqchi ekanmiz, ba'zi qarashlarni o'zgartirishimiz kerak.
Ba'zan qaysidir buyugimizni G'arb maqtagandek bo'ladi va biz ham bu maqtov bilan uni ulug'layapmiz, deb o'ylaymiz. Ammo, G'arb bu orqali aynan tariximizni istehzoli ravishda yerga urayotgan, kamsitayotgan bo'ladi.
Masalan, qarang:
Kamoliddin Behzod - Sharq Rafaeli
Kamoliddin Behzodning Sharq miniatyura san'atiga qo'shgan hissasi Rafael Sanzioning Renessans estetikasidagi ta'siridan ko'ra ancha keng va radikal edi. Behzod san'atda insonni chizish ta'qiqini chetlab, butkul yangi uslub yaratadi. Rafael esa faqat o'zigacha bo'lgan italyan rassomlik san'atini muayyan nazariy va texnik qoliplarga solib chiqadi. Qisqasi, Rafael faqat qolip va standart yaratgan bo'lsa, Behzod qoliplarni yakson qilgandi. Renessans sa'atida Rafael uncha katta rol o'ynamaydi. Ammo Behzod yakka o'zi butun boshli Temuriylar estetikasida inqilob yaratadi.
Tarixiy taraflama ham bu ikki daho deyarli bir davrda yashashgan.
Beruniy — Sharq Galileyi
Bu bizda ko'p aytilmasa ham G'arbda ancha mashhur ta'bir. Lekin u ham noto'gri. Dastavval, Beruniy Galileodan besh asr avval yashab o'tgan. Galileo endi falakiyot bilan qiziqayotganida Yevropa universitetlari allaqachon Beruniy kitoblarini darslik sifatida ishlatayotgandi.
Samarqand - Sharqdagi Parij
Samarqand Parijdan ancha qadimiy. Va, Parij faqat O'rta Asrlarga kelibgina madaniy markaz maqomini oladi. Samarqand esa aynan madaniy va siyosiy markaz bo'lish uchun bunyod qilingan. Bu borada dunyoda Samarqandga faqat Rim yo Konstantinopol ya'ni hozirgi Istanbul teng kelishi mumkin.
Uchinchi Rennesans
Eng og'riqli va fojealisi shu. Temuriylar madaniyati G'arbdagi italyan Rennesansidan avval sodir bo'lgan, hatto unga ilhom bergandi. Fotih Sulton Mehmet 1453-yili Istanbulni fath qilgach, O'rta Asrlar rasman tugaydi va G'arb Renessansga kiradi. Bunga sabab, fath bilan birga Rim Papasi va cherkov Yevropada mutloq quvvatini yo'qotadi. Sxolastik tushuncha qulab, o'rniga insonparvarlik keladi.
Temuriylar madaniyatini qisqacha Turkiston Uyg'onishi deb atash mumkin, ammo Renessans atamasi tamaddunga ziddir.
Yuqoridagi gaplar bilan balandparvoz vatanparvarlik qilmoqchi emasman. Quruq qoshiq og'iz yirtar. Biroq G'arbning paxtaga o'ralgan tahqiriga uchishni tashlagan kunimiz mustamlakadan qutulamiz. O'z ismini bilmagan odamshaxsiyat yaratolmaydi. O'z ismimizni bilaylik, shaxsiyat ana o'shanda paydo bo'ladi.
Mirzohid
@bobil_kutubxonasi
Salkam o'n kundan beri 'Qilichlar Bo’roni' dagi Arya bo'limlaridan birini tarjima qilolmay qiynalayotgandim. Balki o'zim dangasalik qilayotgandirman, deb o'yladim avval. Hatto bo'limdan shunchalik bezib ketgandimki, boshqa bo'limlarga o'tib, uni oxirida o'girsammi, dedim.
Asosiy muammo grammatika edi.
Balki o'qiganlar bilar, men bitta gapning ichida nafaqat bir xil so'z, balki bir xil kelishik, qo'shimcha, fe'l tuslanishini ham ishlatishni yoqtirmayman. Ba'zan shu sabab bitta butun gap ikkiga bo'linadi, yangi grammatik yechim yaratish uchun so'z o'yinlari qilinadi va hokazo. Aryaning bo'limida esa har bir gapda bir xil fe'l, so'z va manzara takrorlanib kelaverardi. Gap tuzilishi chala, taxtadek quruq. Sal she'riylashtiray, tomoqdan biroz osonroq o'tsin, desam ostmatin buziladi. O'zbekcham buzildimi, dedim. Amir Muhammad Solihning 'Shayboniynoma', Eshqobil Shukurning 'Ko'z Yumib Ko'rganlarim' va O'lmas Umarbekovning turkum qissalarini o'qib, yangicha grammatik uslublarni o'rganishga harakat qildim. Baribir o'xshamadi. Gap o'zbekchada emas, matnning meni qabul qilmayotganida edi.
Keyin Amerikada bu asarning ishqibozi bo'lgan bir maktub do'stim borligini esladim.
Jeremi bilan o'tgan yili, Oregondan bizga mehmon ma'ruzachi bo'lib kelganida tanishgandik. Doktorlik ishini aynan 'Muz va Olov Qo'shig'i' bo'yicha qilayotgandi. O'shandan beri u bilan ora-chora e-mail orqali asar, umuman adabiyot haqida gaplashib turardik. Unga vaziyatni tushuntirgan paytim original matnni jo'nat, deb qoldi. İkki kun o'tib javob keldi.
Jorj Martin bu uslubni atay qo'llagan ekan. Tozi bilan ketayotgan Aryani tasavvur qiling. Qayoqqa ketayotganini bilmaydi, boshidan o'tgan savdolar sabab travma olgan. U uchun hamma narsa mavhum. Boshqa taraflama, u o'tayotgan yo'llar, nohiya va ovullar vayron. Martin mana shu mavhumot hissi va vayronalik tasvirini turli tuman she'riy sifatlar bilan emas, balki aynan uslub bilan bermoqchi bo'lgan. Buni amerikan adabiyotida dirty realism yoki beshafqat realizm deb atash mumkin. Ya'ni, muallif matnda so'z emas, aynan ifoda shakli orqali voqelikdagi qorong'u muhitni ochib beradi.
Yakrang takror, dedim Jeremiga jo'natgan maktubimda. Topdim. Masalan, og'ir xronik depressiyaga tushgan odam ham hech narsani his qilmay qo'yadi. Kunlari bir xil, unumsiz va quruq o'tadi. Hech kim bilan gaplasholmaydi, gapiraman desa tomog'idagi quruqlik... bo'rttirmayapman, jismoniy, tibbiy, patologik quruqlik gapirishga qo'ymaydi. Faqat uxlasa, dunyodan qochsa. Miyasidagi serotonin retseptorlarining ishdan chiqishi uni shunday toshdek hissiz qilib qo'yadi. Jorj Martin ham xuddi shu, Riverranning muhoraba sabab tushgan depressiyasi, ruhiy, ma'naviy bo'hroniga ishora qiladi.
Maktubni bitirgach tarjimaga tushdim. Butun bo'limni qayta, aynan Martinning uslubidagidek takrorlar, mavhum kayfiyat, quruqlik va chala, pala-partish ta'riflar bilan tarjima qildim. Menimcha, biroz o'xshagandek bo'ldi.
Sayr-u safar davom etgay...
Mirzohid
@bobil_kutubxonasi
O'zbek mumtoz qo'shiqlarida oshiqning ma'shuqni maqtay turib imi jimida qarg'ab o'tib ketishi qiziq emasmi?
Masalan, xalq hofizi Murodjon Ahmedovning 'Bo'ylaringa' qo'shig'ini olaylik.
Avval oshiq shunday deydi:
Yursang yorim, quvonaman,
Sog'a-salomat bo'ylaringa.
Guldan libos yarashibdur,
Sarviqomat bo'ylaringa.
Keyin oshiq asta noliy boshlaydi:
Man bulbulga aylab ozor,
Shirin jonim olding nisor.
Qiz qurg'ur shundayam qaramagan bo'lsa kerakki, oshiq endi qarg'ashga tushadi:
Zulayhodan qolgan zunnor
Bo'lsin hojat bo'ylaringa.
Zunnor tarixda musulmon mamlakatda yashaydigan g'ayridinlar bog'lab yuradigan belbog' edi. Buyoqda o'zimcha oshiq o'z sevgilisiga 'iymonsizsan, chunki iymoning bo'lganidaydi, shuncha ohu vohimga qiyo boqqan bo'larding' deb tahlil qilgandim. Yanayam chuqurlashadigan bo'lsak, iloyo menga Zulayho Yusuf alayhissalomga oshiq bo'lgandek oshiq bo'lu men seni zor qilay, degan ma'no ham yotgan bo'lishi mumkin. Lekin, albatta mumtozchilar aro buning ancha tabdillari serobdir.
Endi, Sultonposhsha O'dayeva ijrosidagi 'Oq ilon, oppoq ilon' qo'shig'iga qaraylik.
Qo'shiq boshdan oxir nolish, aslida.
Boshlanishi:
Hoy, oq ilon, oppoq ilon,
Oydinda yotganing qani?
Sen-ku meni yomon deding,
Yaxshini topganing qani?
Nolish bilan birga ta'na ham kuchayib boradi va qo'shiq bo'ylab achchiq kesatiq yuksaladi-yu o'rtada butun parda ochilib, lirik qahramon oxiri portlaydi:
Eshiklarni yig'lab yopdim,
Eshigingni yopgin, yor.
Men-ku seni sevib topdim,
SEN XUDODAN TOPGIN, YOR.
Ayol mag'lub bo'lgan va erkakda qasdi bor. Ammo erkakni hamon sevadi, faqat baribir erkakning ham mag'lubiyatga uchrashini istaydi. Erkak mag'lub, hech yo'q ayol o'z tasavvurida uni parchalaydi, biroq yanayam ko'ngli to'lmay, uni Xudoga soladi.
Bunday qarg'ab ketishlar turkiy folklorda ko'p kuzatiladi. Masalan, turk xalq qo'shig'i 'Sarı Gelin/Sariq Kelin' da shunday misralar bor:
Arzirum chorsu, bozor,
Ichinda bir qiz kezar,
Oh, momong o'lsin...
Qizga o'l desa, hali yosh, lekin oshiq o'ziga qaramagan go'zalning boshiga qandaydir balo dard tushsin, deydi. Shu bois qari bo'lgani uchun momosiga o'lim tilab qo'yaqoladi.
Xalq qo'shiqlaridagi bunday nyuanslar doim e'tiborimni tortib yuradi. Buni ham bir o'rganish kerak. Mumtozchi va folklorshunos do'stlar ishga tushib biz ahli johilni oydinlatishsin.)
Mirzohid
@bobil_kutubxonasi