Hikoyalar (G&M)
МУСИЧА
Бу ҳикояни синглим Дилнора айтиб берди. "Чақимчи" ҳикоямнинг қаҳрамонларини иккаламиз ҳам шахсан таниганимиз учун муҳокама қилар эдик.
---Дарвозахонмизда, шундоққина дарвоза темири туташган жойда мусича ин қурди--ҳикоя қилади синглим.--Эсласангиз болалигимизда бибижоним, дадам, онам бизга қушларга, жониворларга озор берманглар деб уқтирардилар. Айниқса мусичани "Мусичайи бегуноҳ" деб айтганларини эслайман.
---Нега бегуноҳ дейишади бибижон?--сўрардим қизиқиб.
--Мусича беозор ва ишонувчан қуш. Инини омонатгина қуради. Ва яна тўғри келган ерга қураверади. Шох-шаба, ток сўри, ҳатто тарновлар устига ҳам. Шу сабаб ҳам илонлар, одамлар, мушук ва калламушлардан кўп азият кўради. Шунинг учун ҳам бегуноҳ жабр кўргани учун ҳам бегуноҳ дейишса керак қизжоним--тушунтиргандилар бибижоним.
Хуллас ўша дарвозамиз устига ин қурган мусича тухум қўйиб полапон очди. Биринчи тухум очиши эканми учта жиш боласидан бири қолди бир ҳафта ичида. Шу биттагина полопони темир қанот бўлиб ҳам қолди. Бир куни ошхонадан чиқсам жий-жий товуш келаяптию, она мусича пастлаб у ёқ-бу ёққа безовта учяпти. Қарасам ерда, рангли тош терилган дарвозахонанинг бир бурчагида ҳали учишни эплолмайдиган мусича боласи қанотларини қоқиб учишга ҳаракат қилар, лекин учолмай ерда судраларди.
---Дилшод! Дилшод, бу ёққа келинг тез!--турмуш ўртоғимни чақирдим.--Мусича боласи тушиб кетибти инидан. Жойига қўйиб қўйинг шуни. Онаси безовта учяпти.
---Э жонивореее.... Эҳтиётсизлик қилибтида! Ҳозир нарвонни олиб келаман.--шундай деб хўжайним ҳовлига чиқдилар. Шу пайт ердан чиқдими, осмондан тушдими қоп-қора дайди мушук югуриб кириб мусича боласини олмоқчи бўлган эди она мусича мушукка ўзини отди. Мен ҳам жон ҳолатда шиппагимни мушукка отдим. Шиппак деворга тегди ва мусича ҳимоя инстикти сабаб шекиллм четроққа учди. Югуриб бориб полапонни олмоқчи эдим.... Улгурмадим.... Мушук тишида тишлаганча олиб қочди. Унинг ортидан она мусича шўрлик учди. Кайфиятим бузилиб кўнглимга чироқ ёқса ёришмай қолдим тўғриси. Ошхонага кириб корвалол ичиб чиқсам она мусича дарвозахона бурчагида, ўша боласи тушган ерда ўтирарди. Хиёл ҳурпайиб бошини ичига тортган, қанотлари осилиб ерга тегиб турибти... Бошчаси эгилган... Ишонасизми қушнинг кўзида ҳам мунг бўларкан. Мен ўша мунгни кўрдим. Аста ёнига бордим. Қуш ҳатто қимирламади ҳам. Шу алпозда тураверди. Кўзимдан тирқираб ёш чиқиб кетди. Бир тил-забонсиз, онгсиз қушгаки шунчалик таъсир қилса боласининг ўлими одамзот қандай чидар экан бу мусибатга.
---Кечир...Шошилиб қолдим...--пичирлади лабларим. Олдига тақсимчада нон ушоқ, сув қўйдим. Ажабки мусича на қарайди, на учиб қочади. Бир ҳолатда турибти. Хўжайнимнинг ҳам, менинг ҳам кўзимиз тўла ёш шўрлик қушга қараб. Кириб чиқиб ишларимни қилганча қараб турибман, қарийб икки соат вақт ўтди. Тушликни дарвозахонада қилдик мушук она мусичани ҳам емаслиги учун.Бир пайт хўжайним "Э!"деганча қотиб қолдилар.Ортимга ўгирилиб қарадим. Бир муддат чалғибмиз шекилли, қачон бу ҳол юз берганини сезмапман. Она мусича ўлиб ётар эди...
Муаллиф: Зейл Лейла Мустафасайяр
📝
ШАФТОЛИ
- Болам , чида ҳомиладорлик дард эмас ,- Она гўшакга гапирар экан , чуқур уф тортди .
- Нима қилай , ойижон . Турсам ҳам , юрсам ҳам кўз ўнгимдан кетмаяпти . Бутун хаёлим фақат шунда бўлиб қолди.
- Болам , биз ҳам ха деса эшигингни тақиллатиб, салом бериб кириб бораверолмаймиз- ку. Айб бўлади , ахир. Ўзи борганимизга уч кун бўлмади.
Эрингга айт дардингни. Эр дегани шунақа вақтда хотинига яхшироқ эътибор бериши керак.
Нодира опа шундай деди- ю , барибир қизига юраги ачиди. Қизи Шоира ҳомиладор. Ҳомиладорлиги жуда оғир кечяпти. Умуман қозон овқат ея олмаяпти. Унда, бунда кўнгли хўл мева тусайди халос . Уч кун олдин ҳар хил мевалардан икки яшик қилиб олиб бориб ташлашган эди. Ўшанда қизини кўриб Нодира опанинг юраги эзилиб кетди. Бояқиш Шоиранинг рангини кесакдан фарқи қолмабти. Жилмайса , милклари оппоқ бўлиб кўринади . Қудаси Ҳанифахон эса ...
Тавба шу аёл ҳам хомиладор бўлган- ку?! Нега тушунмас экан- а ?! Келиннинг уйидагилари бекорга олиб келмагандир шунча нарсани деса бўлади- ю ?! Унинг ўрнига "Вой яхши бўлди , синглим туғилган кунининг таванига нима қиламан деб турувдим" дея меваларнинг бир яшигини олиб жўнабди. Қолганини "Қуда холангларни дуо қилинглар" деб ўртада едириб юборибди. "Хой келин , манави тўртта олма , тўрт бош узумни уйингизга обкириб қўйинг, кўнглингиз тусаса ерсиз" дейишга шунчалик кўп фаросат керакмикан- а ?!...
- Айтдим , ойижон. Айтдим. - ҳиқиллади Шоира, -улар ҳам сўраганимни олиб келадилар- у, ойижонга берадилар . Ойижон бўлса ...
Куёвингиз "Биз ўғри томоқ бўлиб ўсмаганмиз , ана ҳамма билан е "- дейдилар у, бу нарса десам ...
- Шоира , шу айтган шафтолингни олиб борганим билан қўлингга тегмаганидан кейин ...
Нодира опа бўғилди. Деразадан келини Дилдорага кўзи тушиб овозини пасайтирди :
- Бўпти , бир иложи топилар...
Нодира опа Шоира билан ҳайрлашгач , анча ўзига келолмади. Нима қилишни билмай боши қотди . Қизига "уйга кел" деса , келиш - кетиш график асосида . Йигирма кундан бир кун олдин хам жавоб йўқ . Бу ёқда ёз . Қизи таътилда . У институтидаги ўқишида бўлгандаям бошқа гап эди .
Нодира опа нима қилишни билмай оғир ўйга чўмганди ...
Шаҳло гўшакни қўйгач, беихтиёр ёдига бундан уч йиллар аввал қизлик уйида бўлиб ўтган бир воқеа тушди. Ўшанда эрта баҳор эди. Ошхонада ҳандалакдек турган қовунни кўриб энди қўлига олиб кесаман деганда ойиси келиб қолиб "тегма" деб койиган эди. "Буни аканг келинойингга олиб келган , сен ейишинг шарт эмас , аммо Дилдора келин ойинг емаса бўлмайди" деганини эслади . Ўша куни Шоиранинг асаби бузилиб турган эди , аламини беайб келинойисидан олиб, онаси кетиши билан қовунни бир ўзи тинчитиб қўйганди .
Аммо оила аъзоларидан ҳеч ким ўша қовунни сўроқламаганини бугун эсласа, келинойисининг сабр- у тоқатига тан беради .
Шоиранинг хаёли яна шафтолига кетди. Қип- қизил бўлса , муздек бўлса ... Тўйгунича еса. Нечтасига тўяркин... Ким билсин ...
Ич- ичидан йиғи кела бошлади : " Лоақал бир дона бўлсайди ..."
Шоира ўзини у ёққа ташлади , бу ёққа ташлади. Кир ювганда ҳам , уй тозалаганда ҳам , овқат пиширганда ҳам... Фақат шафтоли ... Шафтоли...
Шоира маставага гуруч солмоқчи бўлиб турганда, эшик қўнғироғи жиринглади .
Ташқаридан қайнонасининг овози эшитилди :
- Ваалейкум ассалом , кираверинг , қудамгилар яхшими ?
Шоира ошхонадан чиқиб, қўлида тўртта патир кўтариб олган келинойиси Дилдорага кўзи тушди .
- Ҳаммалари яхши. Аммо мени бу ерга келганимни билишмайди. Мен малака оширишда эдим . Бирровга киргандим. Шоирахонда бир китобим бор эди . Зарур бўлиб қолди- а ...
Шоира ҳеч нарсага тушунмай анграйиб турарди. Дилдора илдам келиб Шоира билан кўришди ва уни келинлик уйига етаклади:
- Илтимос, Шоирахон, жуда шошиляптувдим, китобни олиб беринг.
Ичкарига киргач, эшикни ёпган Дилдора елкасидан сумкасини олди ва қора халтага ўралган ниманидир чиқариб камод тортмасига шошилинч жойлади.
Хонани шафтолининг хушбўй иси тутиб кетди.
Хазонрезги
Жигарбанд(бўлган воқеа)
Тўрт йил аввал. Тошкент. Бир фирмада ишлайман, аммо топаётганим кундалик рўзғордан ортмайди. Келажак ҳақидаги ўйлар эканман, охири мени бир қарорга келишга мажбур қилди:Чет элда ишлаб келиш керак
Кечқурун аёлим билан Россияга бориб ишлаш ҳақида маслаҳатлашиб ўтиргандик.
— Сиз билан бирга мен ҳам бораман, — деди аёлим қайғуриб. — Бир кишининг топгани нима ҳам бўларди?
Шу пайт гапимизни 11 ёшга ҳам тўлмаган ўғлим эшитиб қолди. Унинг нигоҳида тўсатдан пайдо бўлган хавотир юрагимни тирнаб ўтди.
— Дада, Россияга кетасизларми? — сўради у овози титраб.
— Ҳа, болам, бориб ишлаб келмасак бўлмаяпти, — дедим кўзларига тик боқиб.
— Биз-чи? Биз нима қиламиз? — у «биз» деганда тўрт ёшли синглисини ҳам назарда тутаётган эди.
— Энди ўғлим катта бўлиб қолдинг. Икковингиз шу ерда қоласизлар. Эрталаб синглингни боғчага олиб борасан, кейин мактабингга ўтасан. Кечқурун уни яна боғчадан олиб қайтасан, — дедим вазиятнинг жиддийлигини тушунтиришга ҳаракат қилиб.
— Овқат-чи? Ким бизга овқат қилиб беради? — Ўғлим йиғидан ўзини аранг тутиб турарди.
— Қўшнига айтамиз, кунига бир маҳал иссиқ овқат қилиб беради. Қолган егуликларни музлатгичга олиб қўяясан, иситиб еяверасизлар.
Аёлим гапга қўшилмоқчи бўлди, лекин мен «жим» ишорасини қилдим. Ўғлим бир муддат бизга тикилиб турди-да, индамай нариги хонага чиқиб кетди. Кўп ўтмай, у ердан боланинг аччиқ йиғиси эшитила бошлади. Онасининг юраги чидамай, уни юпатишга чоғланди. Мен яна тўхтатдим. Аёлимнинг ҳам кўзлари ёшга тўлди.
Бироздан сўнг ўғлим хонага қайтиб кирди. Кўзлари йиғидан шишиб кетган бўлса-да, ўзини вазмин ва хотиржам тутишга ҳаракат қиларди.
— Мен розиман, — деди у кутилмаганда.
— Нимага розисан? — сўрадим ичимдан нимадир узилиб.
— Россияга бораверинглар. Синглимга ўзим қарайман. Фақат битта шартим бор: ҳар куни кечқурун бизга телефон қилиб турасизлар, — деди у қатъият билан.
Аёлим иккимиз ўзимизни зўрға тутиб турардик. Ўғлимни маҳкам бағримга босдим:
— Раҳмат, ўғлим...
Ўша куни бир ҳақиқатни англадим: ўғил болалар баъзан бир кунда, керак бўлса, бир соатда ҳақиқий эркакка айланар экан. Масъулият ҳисси болаликнинг беғубор оламини катталарнинг матонат майдонига айлантириб юборган эди.
Шавкат Ўймовутли
йўлга солишга ҳам ҳаракат қилдим, лекин эрим кундан-кунга мендан совиб борарди. Аслида ўзига қарамай юрадиган аёллардан эмасдим, аммо барибир эримга ёқмай қолгандим. Рўзғордаги жанжаллар билан бўлиб, қайнсинглимдан хабар олиш ҳам ёдимдан кўтарилганди. Уни муддатидан олдин туғруқхонага олиб кетишганини эшитиб, қайнонам иккаламиз ўша ёққа югурдик. Аҳволи оғирлашиб қолган қайнсинглимни тезда жарроҳлик столига ётқизишди, лекин кўп қон йўқотгани сабаб аҳволи жуда оғир эди. Шифокорлар жарроҳлик йўли билан болани олиб «Қизалоқ, ҳолва» дейишдию, қувонишга ҳам улгурмай онанинг ҳаётини сақлаб қолиш учун киришишди. Қиз деган сўзни эшитган куёв қутириб кетгандек бақириб-сўкиниб дарахтларни тепа бошлади, «қизингиз ҳам, қизи ҳам керакмас, олиб кетинг», деб қайнонамга удағайлаётган маҳалда ичкаридан ёмон хабар чиқди… Ўзини ҳолсиз курсига ташлаган қайнонам, «кетди...» дея олди, холос. Бунақа бўлишини кутмаган куёв нима қилишни билмай довдираганча қолаверди…
Қизининг ҳасратида соғлигидан ҳам айрилган қайнонамнинг умри укол-дори билан ўтарди. Қайнсинглимнинг чақалоғига қараб қийналаётганимни кўрган қайнонам бироз ўзини қўлга олди, қизининг уч қизини ҳам олиб келди. Қудасига: «Сизникида қизим рўшнолик кўрмаганди, қизлари кўрармиди. Ўлмасам ўзим қарайман, ўлсам келинимга топшириб кетаман», дебди жаҳл билан. Қудаси ҳам қўйинг, олиб кетманг демади. Шундай қилиб энди еттита бола бўлгандик. Синглисининг ўлимдан кейин бироз ақлини йиққандек бўлган эрим, кўп ўтмай яна эски ҳунарини бошлади. Энди янги баҳона топганди: «Бу уй эмас, бозор» деб тўнғиллаб чиқиб кетарди.
Аслида булар шунчаки баҳона бўлиб, эрим ўша хонандага аллақачон уйланиб олганди. Бир куни ишга кетгани бўйича қайтиб келмади… Биз бир уй одам хавотир олиб ярим кечаси барча таниш-билишларга қўнғироқ қилиб, қидирсак, у эса жазманининг уйида туғилган кунини нишонлаётган экан…
Эримни ўша хонандага бой бердим. Уйга қайтариш учун кўп ҳаракат қилдим. Ҳозир улар ҳақида гапиргим, ўзимни ерга урганларимни, ҳақоратларга, мазахларга чидаганларимни эсга олгим келмаяпти… Хуллас, эрим барибир кетди. Шундан кейин қайнонам билан қайнотам ўзгариб қолишди. Улар кўзимга қараёлмай мунғайиб ўтиришар, қайнсинглимнинг қизлари менга ортиқчалк қилмаяптимикан, деб хавотирланишаётганини сезардим. Эримнинг номардлигидан йиғлаб адо бўлмаслигимга ишим ёрдам берди. Энди бутун оиланинг ташвиши бир ўзимнинг зиммамда эди.
Бир куни қайнонам: «Келин, бизга ва қизимнинг болаларига қараш мажбуриятини олмагансиз, истасангиз ота-онангизникига кетишингиз ёки алоҳида яшашингиз мумкин. Бу нодон бола сизнинг қадрингизни билмади, қўшнилар ўғли ташлаб кетганига бир йилдан ошган бўлса-да, келинининг бахтини боғлаб, хизматкорликка олиб ўтирибди дейишяпти…» — деди йиғламсираб. Менинг ҳам кўнглим бузилди кейин озиб-тузиб бир бурда бўлиб қолган қайнонамни бағримга босдим. «Кўчанинг гапига эътибор берманг, ойижон. Юринг, овқатга уннайлик ҳозир болалар мактабдан, боғчадан келишади…» — дедим.
Шундай қилиб, қайнонамникида умрбод қолдим. Болаларимни оёққа қўйишга ёрдам берган, оғир кунимда суянчиқ бўлган одамни ёрдамим керак бўлганда ташлаб кетармидим. Унда қайнонамнинг: «Фаросатли келин танлаганман», деб мақтанишлари қаерга кетади…
Эрим бизни ташлаб кетганига беш йил бўлди, оғир кунларимиз ҳам ортда қолди. Қайнонам иккаламиз етти болани оёққа қўйиб, катта қилдик. Яқинда биринчи қизимни узатяпмиз. Қайнонам: «Дадасини ҳам тўйга чақирайлик», деяптилар. Орқаворотдан эшитиб юрибман, эрим қилган ишидан қаттиқ пушаймон эмишу, аммо қайтиб келишга юзи чидамаётган экан. Балки қизининг тўйи баҳона келар…
Хуллас, мен шундай яшадим. Кимдир эри бўлмаса-да, умрини қайнона-қайнотасига бағишлаган аҳмоқ, деди яна бошқа биров тўғри қилибсан, меҳнатингнинг самарасини болаларингдан топасан, деди… Кейин нима бўлишини эса фақат Худо билади, асосийси, кўнглимга қарши иш қилмадим, сизларга етказмоқчи бўлган ҳақиқатим шу эди…
Тамом...
Қайнонам
📝
Ўқишни тугатишим билан ишга жойлашгани ҳам қўймай дадамнинг танишига узатишди. Куёв бўлмиш мусиқа билим юртини тугатган, дунёқараши кенг, хушмуомала йигит бўлиб биринчи учрашувдаёқ кўнглимга ўтиришди. Тўйдан олдин одамларнинг «қайноналар ёмон бўлади, минг қилсанг ҳам келинни ўз фарзандидек кўрмайди» деган ваҳималарини кўп эшитганим учун бегона уйда бироз чўчиб юрдим
Лекин қайнонам на муомаласи, на муносабати билан ёмонлик қиладиганга ўхшамасди Аксинча, кундан-кунга у кишини ўз онамдек яхши кўриб борардим. Айниқса, биринчи фарзандимга ҳомиладор бўлганимда қайнонамни янада яқиндан билганман Маҳалладаги бошқа келинлар инқиллаб каллаи саҳарлаб кўчага сув сепиб, супуриб юрса, қайнонам «оғироёқ ҳолингизда ҳар куни челак-челак сув кўтаришингиз шартмас
тонг-саҳардан турманг бироздан кейин қайнсинглингиз ёки ўзим супириб оламан», деб қўймасди. Уйдаги оғир ишларни ўғлига айтиб қилдирар, «хотининг ҳомиладорлигида яхши қарасанг, болаларинг соғлом бўлади, аксинча қилсанг, эртага умринг болаларингни дўхтирма-дўхтир олиб юриш билан ўтади. Кун бўйи тик оёқда иш қилиб, асаблари чарчаган аёлнинг боласи ҳам инжиқ йиғлоқи бўлади», деб тушунтирарди. Турмуш ўртоғим баъзида «Ойи, келинингизни жуда эркалатиб юборяпсиз эртага дангасаликка ўрганиб қолса, ўзингизга малол келади», деб кулиб қўйса, қайнонам: «Ишинг бўлмасин, келинимнинг фаросати жойида», деб қўярди.
Қўшни келинларнинг менга роса ҳаваси келарди. Улар ҳомиладор ҳолида ҳам иссиқ ошхонада тоғора-тоғора пишириқ пишириш, хамир қилиш, ҳовлию кўчаларни супириш, қучоқ-қучоқ кирларни ювиш каби юмушларни бажаришарди. Бизнинг уйда ҳам бу юмушлар бажариларди, фақат уни қайнонам, мен ва қайнсинглим бараварига қилардик. Бир куни қўшни келинлардан бири: «Сизга маза-да, қайнонангизнинг бурнидан ип ўтказиб олгансиз, ҳамма ишни ўзи қилади. Бунга қандай эришгансиз, бизга ҳам ўргатинг. Мен у ёғим оғрияпти, бу ёғим оғрияпти, деб ёлғондан инқилласам ҳам қайнонамнинг сира жони ачимайди. «Артистликни қўйиб, ишингизни қилинг, биз ҳам ҳомиладор бўлганмиз», дейди. Лекин сиз жуда шум экансиз», деб қолди. Уятдан ерга кириб кетай дедим. Ҳеч қанақа шум эмасман, дедим-у, қайнона-келин муносабатимиз ташқаридан қандай кўринишини тасаввур этиб, хижолат чекдим. Бу гапларни ичимга сиғдиролмай қайнонамга айтдим. Улар индамай тингладилар-да, кейин: «Кўчани гапига эътибор берманг, туринг, кечки овқатга уннайлик ҳозир дадангиз билан эрингиз ишдан келади», деб яна ишга киришиб кетдилар.
Шу тарзда аҳил-иноқ яшаб, кетма-кет фарзандлар кўрдим. Бу орада қайнсинглимни узатдик. Эрим мусиқа ўқитувчиси эди, шаҳар маданият бўлими бошлиғи лавозимигача кўтарилди. Қайнонам гоҳ койиб, гоҳ яхши гапириб рўзғор ишларини ўргатди. Барча ишларни ўз зиммамга олиб, болаларни биргаликда катта қилдик. Мактабда бошланғич синфларга дарс берардим. Ишдалигимда қайнонам болаларимга қарар, уларни ўқитиш, мусиқа мактабига олиб бориш, майда-чуйда ишларни ўргатиш — барча-барчаси қайнонам ўз зиммасига олганди. Уларга ўзингизни кўп уринтирманг, десак «бекордан Худо безор» деб қўярдилар.
Лекин ҳаёт ҳаммавақт ҳам бир текис кечмас экан. Эрим кундан-кунга инжиқ, қўрс бўлиб бораётгани етмагандек бу ёқдан қайнсинглимнинг ҳам оиласи нотинч эди. У кетма-кет уч қиз фарзанд кўргани учун ўғил ниятида яна ҳомиладор бўлганди. Лекин эри «эри яна қиз туғадиган бўлсанг, туғруқхонада тўғри онангникига жўнайсан», деб таҳдид қилишини қўймасди. Оиласи тинч бўлмаганга яраша соғлигини ҳам йўқотган қайнсинглимга шифокорлар туғишни тақиқлашди. Қайнонам гоҳ қизига, гоҳ ўғлига қараб, нима қилишни билмасди.
Ҳар куни базму жамшидлардан ярим кеча маст ҳолда келадиган эрим бир куни менга: «Учта болангни олу, уйимдан йўқол», деди. Мастликда нима деяётганини билмаяпти-да, деб индамай қўя қолдим. Лекин у жиддий гапирарди...
Қўл остида ишлайдиган аллақандай хонандага ўралашиб қолган эрим энди кунда жанжал қилар, менга «хотин сифатида ўлгудек зерикарлисан, нуқул уй-жойни қиртишлаганинг қиртишлаган, эрни кутиб олишларни, ноз-карашмаларни билмайсан!» деб таъна қиларди.Оилам бузилиб кетишидан қўрқиб кўрмаган чорам қолмади: эримга яхши гапириб ҳам кўрдим, ўша хонандага одам жўнатиб
- "битта проблема чиқиб қолди, сизга яқин бир қариндошингиз 5 минг "кўкидан" олиб сурворди, шепимга сизни яқин қариндошингиз эканини айтгандим, шеф сизни сўраяпти, бориб келайлик" деди.
- "ким экан ўша қарз олиб "сурворган" қариндошим? " дедим хайрон бўлиб.
- "Обидхонда, ахир у сизга қариндошку, тўғрими?"
Фарходни менга менсимай қилаётган муомаласи асабимга тега бошлади ва:
- "ҳой менга қара жипириқ, ўша шепингни телефон рақамини бер ўзим гаплашаман, санга умуман гапим йўқ, бор нарроғда ўйна" дедим ғазабланиб.
- "ээ, манга бақирманг, шепларим ўзлари сизни топволишади, бормасангиз ўзингизга қийин бўлади" дедида мошинасига ўтириб кетворди.
Эртасига нотаниш рақамдан қўнғироқ бўлди:
- ало, это ты Икром?
- да, а ты кто?
- меня зовут Виталий, надо встретиться, приезжай в офис на крылова 38.
- "я тебя незнаю, какой Виталий, какой офис? Если я тебя нужен, сам приезжай комне, на крапоткина 20, жду" дедимда гапни тугатдим.
Бир соатга қолмасдан Фарход икки ўрис болаларни бошлаб келди, бири бақувватгина спортчилардек, иккинчиси эса қорин қўйган бақалоқ семиз ўрис бола экан.
Бақалоқ олдимга келиб саломлашиб ўзини Виталик деб таништирди ва:
- "дяда, сен яхши одамга ўхшайсан, телефонда овозинг ёшга ўхшади, узр, бир муаммо бор эди шуни сен билан маслаҳатлашмоқчи эдим" деди.
"Бўларкану одамга ўхшаб муомала қилса" дедимда уйга таклиф қилдим.
Квартирага кирдик, ўғлим Зиёвуддин меҳмонларга кофе таёрлаб берди.
Кофе ичиб ўтириб сухбат бошланди.
Виталик келишдан мақсадини гапира бошлади:
- дядя Икром, қариндошинг Абид (Обид демоқчи) биздан кўп миқдорда қарз олиб қочиб кетди, фоизи эса "туғиб" кўпайиб бормоқда, Абидни топишда ёрдаминг керак, акс холда манави Фархад братишкага қийин бўлади, ахир Фархад ҳам сени землягингку, тўғрими?
- қарзни сен бергансан, Фарход ўртада гарант бўлган, Обид эса қарз олган, тўғри тушундимми?
- аҳа, жуда тўғри.
- хўш, тўғри тушунган бўлсанг, бу темада бошида мен бўлганманми ёки...?
- йўўқ, сан бу ерда не причём.
- мен не причём бўлсам, унда мени олдимга нега келдинг? Агар мени нимададир айбламоқчи бўлсанг, мархамат, бу ишни "хилок"да Лёхани олдига бориб ўша ерда гаплашамиз.
" хилок" ва "Лёха" сўзини эшитиб бирданига хушёр тортган Виталик ипакдай мулойимлаша бошлади.
- нет - нет, сен бу ерда не причёмсан деяпманку, просто сени ёрдаминг керак холос, Абидни топишда ёрдам бер деб илтимос билан келдим.
- яхши, унда гап бундай, пул берган сан, пулни олган Обид, ўртада гарант турган манави засранец Фарход, по идеии сан ҳозир Обидга притензия қилолмайсан, чунки ўртада Фарходни гарантлиги учун пул бергансан, агар Обид ўзи сени олдинга бориб қарз сўраганда бермаган бўлардинг, тўғрими?
- тўғри.
- демак сан қийналиб Обидни қидириб юрма, пулни Фарходдан талаб қилавер, бу Фарходни муаммоси.
- сен тўғри айтаяпсан, аммо Фарход менга "Обидни Икром деган қариндоши бор, мен шу одам орқали ҳал қиламан" деб олдингга келган экан, сен эса Фарходни "динайқуй" деб послат қиворибсан, шунга ўзим сен билан гаплашиб муаммони ҳал қилиб беришингни илтимос қилиб келдим холос. Менда Обидни тилхати бор.
- узр Виталик, мен бундай волокиталарга аралашмайман, ўрталарингдаги проблемани ўзларинг ҳал қилаверларинг, тилхатни Обид ёзган, ўзи жавобини бераверади, сенга досвидание, Фарходга эса яна бир бор "динайқуй" дейишга тўғри келади.
Виталий Фарходга "хап сени энди "ёпиштираман" дегандай олайиб қаради, Фарход эса сийиб қўйган ёш боладай мўлтираб бир менга қарар ва бир Виталикка қарарди:
- "майли дядя Икром, кофе учун рахмат, айтганингдай Фархад ўзи бу муаммони ўзи ечади " дея хайрлашиб чиқиб кетишди.
Кейинроқ маълум бўлишича Фарход Ўзбекистонга келиб Обидни уйига бориб қарзни беришини сўраган, Обид эса энди Новосибирда юрган мигрант Обид эмас, балки ўз шаҳрида юрган гапдон устамон йигитга айланиб нексия миниб олган Обидхон эди)))
Фарходга қараб:
- "ўў, манга қара, лббойинг билан гаплашаман, сан процентчидан бир тийин ҳам қарзим йўқ, бор қаёққа бориб айтсанг айтавер" деб "динайқуйиб" берибди.
Қўлидан ҳеч нарса келмаган Фарходбой "тарвузлари қўлтиқларидан тушиб" Нососибирга қайтиб келиб, тақдирга тан бериб Обидни қарзини ўзлари узишга бошлабдилар.
Бу ўша сутхўрга посредниклик қилиб ўртада гарант бўлишни оқибатини бошланиши эди.
Новосибирга қайтиб келиб яшаш даврларида, оилалари билан яшаётган уй ёниб кетди, ўзи ва оила аъзоларни ёнғиндан аранг омон қолишди.
Қарз кун, хафта ва ой ўтган сари "туғишда" давом этиб кўпайиб борар, Виталий ҳам Фарходни эзиб ишлатишда давом этарди.
Фарход миниб юрган тойотани ҳам Виталий олиб қўйди, ўрнига битта эски жигули берди, Фарходни аёли ҳам эрини қарзини узишлик учун ўзбеклар очган ошхонада идиш ювувчи бўлиб ишлай бошлади.
Фарходни бошига тушган ишдан хабар топган қайнонаси набираларига қараб туриш учун Ўзбекистондан Новосибирга етиб келди, чунки эр - хотин ишда бўлишса болалар қаровсиз қоларди.
Яна "ўлганни устига тепгандек" ёнган уйни зарарини ҳам "отни калласидай" нархлаб Фарходни бўйнига "илиб" қўйишди.
Бир йил ит азобида эр - хотин ишлашдиямки қарз қурғур узилмас, ишлаб топганлари фақатгина қарзни фоизигагина етарди холос.
Фарход бу ишларни уйидагилардан яшириб юрган экан.
Охири Фарход бошига тушган кулфатни уйидагиларга айтишга мажбур бўлди, воқеадан хабар топган онаси сиқилиб қолиб касал бўлиб ётиб қолибди.
Фарходни отаси ҳам дарровда Новосибирскка етиб келди, маслаҳат сўрайдиган кишиси йўқ соддагина одам экан, рахмим келиб ёнига бордим.
- ака, ўғлингизга бошида насихат қилгандим, гапимга кирмади, мана, оқибатда яра олган муаммо йиринглаб ёрилди, энди нима қилмоқчисиз?
Ота ерга қараганича:
- "ука, ўғлим бизни адо қилди, қариндошлар ва қудаларимни олдида энди нима деган одам бўлдим, тинчгина қишлоғимда ишласа, қаттиқ нон есак ҳам халол еган бўлардик, мен келин билан набираларимни олиб кетсам бўлди, ўғлим нима пўх еган бўлса энди ўзи тозалайверсин, маслаҳат беринг, келин ва набираларни қандай олиб кетсам бўлади, хужжатлари анави сутхўр ўрисда экан? " деди.
Отанинг кўзлари тўла ёш эди, рахмим келди, чора топишни йўлини ўйлай бошладим.
Паспортсиз кетишни хечам имкони йўқ, келин бечора қулдай ишласа ҳам қарз узилмаслиги аниқ, анави хўкиз Фарход эса тирик мурдадан фарқи қолмаган, аммо итдай ишлаяпти, кунлик ишлагани билан барака йўқ бўлса қийин экан.
Мигрантларга илтимос қилиб пул йиғишни ўйладим, йўқ, бу йигитлар ҳам кун бўйи меҳнат қилиб тийинлаб топади, беморларга ёрдам беришлари мумкин, бирор мигрант вафот этса пул йиғишиб майитни уйига жўнатишда ёрдам беришади, аммо сутхўрликдан қарздор бўлганга ёрдам бермасликлари аниқ.
Икки йўл бор, у ҳам бўлса "депорт" ташкил қилиш ёки консулхонадан паспорти йўқолган деб ватанга қайтиш сертификати олиб жўнатиб юбориш.
Фарходни чақиртирдим, бир зумда етиб келди:
- ассалому алайкум акажон, чақиртирган экансиз?
- ҳозиргача тўлаган фоизларингни суммаси асл қарздорлик суммасига тўғри келадими?
- ошиб ҳам кетади ака. Виталикдан 17 минг доллор қарзим бор, Обиддаги беш минг билан бирга, Виталикдан пул олиб уйимга ҳам 10 мингча жўнатганман, ўзим оилам билан еб ичганларим ҳаммаси 17 минг доллор бўлади.
- тушунарли, майли кетавер, ишлаб тураверчи, бир иложини топамиз.
Бир хафта ичида керакли хужжатларни йиғиб ҳаммаларини "паспорти йўқолган" деб консулхонага ариза киритдик.
Уч кунда Фарход, аёли ва уч нафар фарзандига "ватанга қайтиш" сертификати тайёр бўлди.
Отаси барча харажатлар учун ёнида олиб келган пулни сарф қилди, энди уларни бир кечада Новосибирскдан чиқариб юбориш қолганди холос, аммо йўлкирага пуллари йўқ.
Шу муаммони қандай қилиб ҳал қилишни ўйлаб тургандик, ўғлим Абдурахмон:
- "дада, самалёт қимматлик қилади, автобусда ёш болалар қийналади, эртага поезд бор, провадниклар таниш, Тошкетга етиб боришганда йўлкирани тўлайдиган одамлари бўлса мен проводниклар билан гаплашиб беришим мумкин" деб таклиф билдириб қолди.
Фарходни дадасини олдига ўтиб ўғлимни таклифини айтдим.
- "Жиянларим Тошкентда бозорда савдо қилади, ҳозир гаплашайчи" дедиларда, жиянлари билан гаплашдилар.
#ПОСРЕДНИК
😁
2013 - йиллар эди, Новосирскда ўғилларим Зиёвуддин, Абдурахмон ва Оятуллоҳлар таксичилик қилишар, мен эса фирма ишлари билан машғул эдим.
Бир ҳамюртимиз (қаерлик эканини ёзмайман) ҳам 07 жигулида такси хайдаб юрарди. Тез орада янгигина тойота мошинасини хайдаб бизникига меҳмонга келди.
- "мошиналар муборак бўлсин, зўрку, яхшиликларга миниб юринг" деб табрикладим.
У йигит бир ой аввал кўрган фалончи эмасди, туришлари киборларга тақлид қилгандай, қарашлари жиддий, ўзидан крутой ясаб олганди:
- "қуллуғ, ҳа энди ҳозирча шуни хайдаб турай, кейинроқ "прадо" олишни мўлжаллаб турибман, таксичиликниям тўхтатдим ака" деди киборларча.
- "ия, зўрку, таксичилик қилмай яна қанақа иш қилмоқчисиз? " дедим ажабланиб.
- ҳа, энди омад кулиб боқди, "кўча" палажениясига ответда бўлган бир братан билан танишиб бизнес қилаяпман.
Битта ҳовлисини текинга яшашга берди, бола - чақамниям Ўзбекистондан олиб келиб шу ерда яшайман.
Фарходнинг (исм ўзгартирилган!) гапиришлари киборлардеклиги қолиб ўзини тутиши ҳам ўзгача бўлганини мени рўпарамда ўтирган холда сигаретни лабига қистириб тутата бошлаши ғашимга тегишга бошлади.
- "ҳай - ҳай, ўзингизни босинг, газдан сал оёқни олинг укажон, сигаретни кейинроқ чекарсиз, " дедимда қўлидаги сигаретни олиб четга ташлаб юбордим.
Укаммиз бу танбеҳимдан "қанотларини" сал йиғиштириб ўзларига келдиб яна гап бошладилар.
- хуллас, ака, мен энди любой ўзбек мигрантларга "соққа" тарафдан ёрдам бера оламан ва таксида ишлаётганларга "кришоват" қиламан, пул зарур болалар бўлишса озгина фоиз эвазига 10 доллоргача қарз олиб бера оламан, Виталий ака (ўша палаженесни исми экан) билан бирга шу бизнесни йўлга қўйдим, мободо сизгаям ёрдам керак бўлса бемалол айтаверинг дейиш учун олдизга келувдим"
- "ҳмм, тушунарли, ўзи Новосибирскга келганизга қанча бўлди укажон? " сўрадим босиқлик билан.
- "бир йилча бўлай деди, нимага сўраяпсиз?
- "яхши, бир нарсани сизга айтиб қўяй, биринчидан сиз " кўча" ҳақида тушунчага эга эмассиз, иккинчидан ўрисларда процентга пул бериш гуноҳ ҳисобланмайди, бу ишни улар бизнес деб билишади, учинчидан улар сизни ўртада гарант бўлишингиздан мохирона фойдаланиб мигрант болаларни бўйниларига каттагина қарзни "илиб" қўйишади ва оқибатда сиз чиқиб бўлмас "ботқоққа" ботасиз.
Оилангизни олиб келишингиз учун шароит қилиб беришлари эса, мободо сиз ўртада гарант бўлиб ботган қарз ботқоғидан қочишга имконингиз бўлмайди, чунки улар оилангизни залог ҳисобида ушлаб туришади.
Ҳозиргача рибога аралашиб барака топган одамни кўрмадим, маслаҳатим, улар билан дарҳол алоқани узинг, имкон борича улардан узоқроқ юринг.
Агар, "йўқ ака, мен ўзим биламан" деб ўз билганиздан қолмасангиз, унда ўғилларим ва мен таниган мигрант йигитлардан узоқроқ юриб билганизни қилаверинг, мендан сизга ҳам маслаҳат ва ҳам насихат шу, саломат бўлинг" дедимда уйимга кириб кетдим.
Фарходдан узоқроқ юришни ўғилларимга ва таниган билган йигитларга айтиб қўйдим.
Орадан хафта ва ойлар ўтди, Фарход ўз билганидан қолмай сутхўрликни бошлаб юборганини, аёли ва уч нафар фарзандини Ўзбекистондан Навосибирскка кўчириб олиб келганини эшитдим.
Фарходнинг қармоғига илинган соддалар сони ошиб борар эди, аммо илинганларини ҳис қилмай кимдир 3 минг, кимдир 5 минг доллор ва яна кимлардир унданда кўпроқ қарз олиб уйига жўнатиб, қарзни эса ишлаб узишга ҳаракат қилар эди.
Вақтида қарзни бир ойлик қисмини тўлай олмаганларни эса Фарход ўрис оғасига рўбарў қилиб жазолатарди.
Кунлардан бир куни фарход яна олдимга , кўринишлари янада киборлашган, ўзи ориқдан келган қорача бўлса ҳам худди ўрислардай ўзига ярашмаган шортикда, бокс қўлқопи расми туширилган енги йўқ майкада, бўйнига эса қалин кумуш занжир осиб олган, қора кўзойнак таққан холатда келиб:
- "братан қалайсиз" деб менсимайгина саломлашди.
"пфф" дегандай энсамни қотириб "нега яна келдинг?" дегандай қараб туравердим.
Жиянлари рози бўлди, эртасига поезд Тошкетдан кириб келишига Абдурахмон проводникларга холатни тушинтириб гаплашди, фақатгина поездга Новосибирск вокзалидан эмас, балки Барнаулдан кейинги станциядан ўтиришсагина олиб кетишга рози бўлди.
Новосибирскдан ҳаммаларини Зиёвуддин ва Абдурахмонларни мошинасига юклаб Барнаул томонга йўл олдик.
Мен ўтирган мошинага Фарход ва Фарходни дадаси ўтиришди, Абдурахмонни мошинасига эса Фарходни қайнонаси, аёли ва уч нафар фарзандлари ўтириб поезд келадиган станцияга етиб бордик.
Йўлда ҳеч ким бир бири билан гаплашмас, фақатгина Фарходни дадалари мени ва ўғилларимни дуо қилиб ташаккур билдирарди холос.
- ука , энди бўлар иш бўлди, бундан буёғига енгил пул топиш учун харом - хариш ишларга ўзингни урмагин, кўрдинг, харомда хайр бўлмайди, уйингга бориб ота - онангни дуоларини олибхалол меҳнат билан шуғуллан.
Мен сен учун эмас, балки ота - онанг ва болаларинга рахмим келгани учун ёрдам қилдим.
Аллоҳ сафарингларни бехатар қилсин.
Шу сўзлар билан Фарходга насихат қилиб мусофирларни поездга миндириб юбордик.
Уч кундан сўнг Фарходнинг дадалари қўнғироқ қилиб, эсон - омон қишлоқларига етиб олишганларини, проводникларни етиб боришлари билан жиянлари рози қилганини айтиб бизни дуо қилдилар.
Фарходни кетиб қолганини Виталик билдими ёки билмадими, қидирдими йўқми, бундан хабарим бўлмади.
Тугади.
Facebookdan olindi.
«ТЎЯНА» ОПЕРАЦИЯСИ
Ўзим ҳам бир эмас, бир неча марта «шумлик» «қурбони» бўлганман.
Эркин Воҳидов қизини узатаётганда эрталаб юртга ош берди. Борсам, дарвоза ёнидаги ўрик тагида Саид Аҳмад ака, Озод Шарафиддинов, Носир Фозилов, Неъмат Аминов, Умарали Норматов, яна аллақанча одам келди-кетдига қўл қовуштириб туришибди. Эркин ака билан қучоқлашиб кўришдик. Табрикладим. Киссасига тўёна солиб, мен ҳам бояги қаторга бориб турдим. Кечқурунги зиёфатга борсам, Эркин ака совуқроқ қарши олди.
– Эрталаб кўринмадингизми? – деди гинахонлик қилиб.
– Келдим-ку! – дедим ҳайрон бўлиб.
– Келсангиз кўрардим. Биламан, сиз вақтли туришни ёқтирмайсиз. – Эркин ака ҳовлига имо қилди. – Кираверинг, ҳаммалари ўтиришибди.
Чиндан ҳам эрталабки ошда қўл қовуштириб турганлар давра қуриб ўтирган экан. Ҳатто Саид Аҳмад ака менга жой ҳам олиб қўйибди.
– Ҳа, хомуш кўринасан? – деди оқсоқол афтимга тикилиб.
– Йўқ, ўзим... – деб минғирлашим билан ёнимизга Эркин ака келди.
– Эрталаб Ўткиржоннинг ўрни жуда билинди-да,– деди бош чайқаб.
– Келдим-ку, ахир! – дедим баттар ҳайратланиб. – Ўрик тагида кўришдик-ку!
– Қанақа ўрик? – Эркин ака елкасини қисиб қўйди-да, нари кетди.
– Ростдан ҳам келувдингми? – деди Саид Аҳмад ака.
– Ие, ўзингиз билан кўришдик-ку! – нажот кутгандек Неъмат Аминовга қарадим. – Неъмат ака ҳам бор эди.
Неъмат Аминов гапимни эшитмадими, чой қуйди.
– Қани дастурхонга қаранг, жигарим!
– Сиз билан анча гаплашиб турдик, – дедим Саид Аҳмад акага.
– Менда галава қоптими! Келган бўлсанг келгандирсан, келмаган бўлсанг келмагандирсан. – Саид Аҳмад ака ҳам дастурхонга ундади. – Ол, манови гўшт яхши пишибди.
Томоқдан овқат ўтса қани!
Саид Аҳмад ака кўнглимдагини сезгандек, насиҳат қилди:
– Эркин билан қил ўтмас дўстсан. Кўп мухлислар Эркин Ҳошимов билан Ўткир Воҳидовни адаштириб юради. Эрта-индин сен ҳам қиз чиқарасан, ўғил уйлантирасан. Тўяна-пўяна бердингми?
– Бердим! – дедим жонланиб. – Ўрик тагида...
– Қанақа қилиб берувдинг?
Хунобим ошди.
– Қанақа бўларди, чўнтагига солиб қўйдим.
– Калланг гавдангдан катта-ю, бир отим носча ақлинг йўқ! – деди Саид Аҳмад ака койиб. – Биринчидан, тўяна дегани чўнтакка солинмайди, кафтга босилади! Иккинчидан, гувоҳ олдида берилади. Пулни конвертга солиб, устига «фалончидан пистончига», деб ёзиб қўйилади... Эркин сенинг тўянангга зормас-ку, барибир кўнглига келган-да! Минг йиллик қадрдон бўлсаларинг! – Бирпас ўйлаб турди-да, жўяли маслаҳат берди. – Энди... Битта йўли бор... Бошқатдан тўяна берасан. Пулинг борми?
Ноилож чўнтагимни кавлаб, беш сўмлик, ўн сўмликларни санай бошладим.
– Э, ямоқчига ўхшамай ҳар нима бўл! – деди оқсоқол жеркиб. – Йирикроқ пулинг борми, Носир?
Носир Фозилов қовоғини солиб тўнғиллади:
– Нима, мен кассирманми?
– Сенда-чи, Неъмат, йирик пул борми?
– Майдасиям йўқ! – деди Неъмат Аминов кескин бош чайқаб.
– Сенларнинг ғамингни доим мен ейишим керак! – Саид Аҳмад ака киссасидан иккита юз сўмлик чиқарди. – Эшитиб қўй, – деди писанда қилиб. – Эртага эрталаб ровна соат саккизда боққа обориб берасан. Ҳам қарз бериб, ҳам кетидан югуриб юрмайман!
Бундан чиқди эрталаб Қибрайга ғириллашим керак.
Саид Аҳмад ака аллақаердан бир варақ қоғоз топди. Пулни қоғозга ўраб, устига «Эркин акага Ўткирдан 200 сўм», деб ёзди. «200 сўм» деган сўзнинг тагига йўғон қилиб чизди. (У пайтда бу – анча катта пул эди.)
– Ма, ушла! – деди ўрнидан туриб. – Тўяна беришнинг қоидасини ўрганиб қўй, окангинанг айлансин! Биз тўяна беравериб-беравериб шилиниб кетганмиз! Юр, бирга борамиз.
Ноилож оқсоқолнинг кетидан эргашдим. Йўлакда турган Эркин аканинг олдига бордик.
– Қучоқлашиб кўриш! – деди оқсоқол елкамга нуқиб. Одамларни ҳайрон қолдириб, Эркин ака билан қайтадан қучоқлашдик. Қоғозга ўроғлиқ тўянани кафтига босдим. Эркин ака «қўйинг, шарт эмас», деди-ю пулни киссасига солиб қўйди.
Машинадан хабар олиш баҳонасида кўчага чиқдим. Қай кўз билан кўрайки, эрталаб келганимга, тўянага «гувоҳ бўлган» ўрик йўқ! Йўқ, вассалом! Тўғриси, ўзимдан ўзим шубҳаланиб қолдим. Барвақт туришни ёқтирмаслигим рост! Эрталаб Эркин аканикига келдимми ўзи? Ё уйқусираб бошқа жойга бордимми?