Hikoyalar (G&M)
Ҳали ўзимизнинг қулупнай чиқмаган, тўғрими? Худо билсин Хитойдан олиб келганми, Эронданми? Сувда маза бор, унда маза йўқ. Сиз ўзингизни уринтириб юрманг-да, гилос билан шафтоли олинг! Бангладешданми, Малайзияданми, бир тоғора шафтоли, бир тоғора гилос келтирсангиз, олам жаҳон бўп кетади.
— Эркин ака, — дедим йиғламсираб, — меҳмонлар тарқаётганда, елкасига тўн ҳам ёпайми?
— Ана шуниси шартмас. Ҳечам шартмас! Бу одатни ким ўйлаб топган ўзи? Қаёққа борсанг тўн беради. Ҳамманинг уйида сандиқ-сандиқ тўн! Сиз бундай қилинг! Меҳмонларнинг ўлчовини сўраб олинг-да, биттадан костюм-шим олиб қўяқолинг. Биласиз, “Версач” деган машҳур фирма бор. Ўшанинг костюми ҳам чиройли, ҳам модний бўлади. “Оптовой”дан олсангиз, 400 доллардан беради.
— Бир нарса сўрасам майлими? — дедим ўпкам тўлиб. — Мабодо биттагина вертолёт олиб меҳмонларни уй-уйларига вертолётда обориб қўйсам нима дейсиз?
— Керакмас! — деди Эркин ака бош чайқаб. — Биринчидан, вертолёт ҳайдашга учувчи керак, иккинчидан, ҳеч кимнинг уйида вертолёт қўнадиган майдон йўқ. Биттагина “Дамас” олсангиз бўлди. Сиқилишиброқ ўтирса ҳамма сиғади. Шўпирликни ўз зиммамга оламан. Меҳмонларни уй-уйларига обориб қўяман-да, машина меникида қолаверади. Сиз қийналманг, дейман-да!
— Мабодо, — дедим ҳиқиллаб. — Мабодо зиёфатдан беш-ўн сўм ортиб қолса, ўшанга арқон берармикин?
— Беради! Албатта беради. Нима кўп — хўжалик дўкони кўп. Арқоннинг пишиғидан олинг. Ингичка бўлсину, пишиқ бўлсин. Ундан кейин жудаям узун бўлиши шарт эмас. Бўлмаса одамнинг оёғи ерга тегиб қолиши мумкин. Сиз қийналманг, дейман-а! Аммо бу ишни жиндак кечиктириб турасиз. Асарингиз чиққанини яна беш-ўн марта нишонласангиз, арқонни меҳмонларнинг ўзи олиб боради....
Шундай бўлди. Ҳаётимдаги “тарихий воқеа”ни зўр “тантана” билан нишонладик. “Чархпалак” ошхонасида. Эркин Воҳидов, Иброҳим Ғафуров, мен — учовлашиб бир косадан лағмон едик. Ёлғон бўлмасин, бир шишадан пиво ҳам ичдик. Ўзимизнинг “Қибрай” пивоси.
“ЗИЁФАТ” ОПЕРАЦИЯСИ
Арзимаган баҳонада зиёфат қиламан демасам, шу масалада Эркин Воҳидовга маслаҳат солмасам, олам-гулистон эди. Ўйлаб қарасам, биринчи ҳикоям чиққанига қирқ йил бўпти. Шуни дўст-биродарлар билан нишонлагим келди.
— Ие, бу тарихий воқеа-ку! — деди Эркин ака қувониб. — Бунақа байрамни нишонламаса гуноҳ бўлади! Банкетни қайси ресторанда қилмоқчисиз?
— Ҳайронман, — дедим иккиланиб. — Уйда йиғилиб қўя қолсакмикин...
— Жуда тўғри! — деди Эркин ака маъқуллаб. — Аммо бир нарсани олдиндан айтиб қўяй. Сиз ўзингизни ортиқча уринтирманг, хўпми? Бир хилларга ўхшаб иккита қўй сўйиш зарилми? Битта бўлса етади! Жудаям катта қўчқор бўлишиям шартмас. Ҳа, боринг ана эллик килоли бўлақолсин. Тоғ кўкатларини еган қора қўчқорнинг кабоби бошқача бўлади. Зомин тоғими, Нуротами, майли-да...
Қўй сўйиш деган гап хаёлимдаям йўқ эди. Шуни айтай деб, энди оғиз жуфтлаган эдим, Эркин ака янаям меҳрибонроқ оҳангда давом этди.
— Сиз қийналманг, дейман-да! Баъзиларга ҳайронман. Закуска — яъни газакка қази-қарта, курка гўшти, каклик гўшти, тандир кабоб, қоқланган қизил балиқ, немис пишлоқи, Гуржистон бринзаси, лик-лик холодец, мариновка қилинган қўзиқорин, криветка — булар-ку майли, дастурхоннинг кўрки...
Устига-устак икки хил икра олишга бало борми? Ҳам қора, ҳам қизил икра! Сиз биттасини олинг, тамом. Узоқ Шарқнинг қизил икраси бор. Осетрина балиғиники. Ҳар биттаси анор донасидек келади. Ўшандан биттагина банкасини оласиз. Чиройли тунука банка. Беш килолиги бор, уч килолиги бор. Сиз ўзингизни қийнаманг, уч килолигидан олаверинг!
Ичимдан узундан-узоқ хўрсиниқ келди. Гапирай десам овозим чиқмайди. Эркин ака шавқ-завқ билан давом этяпти:
— Хў-ўш, таом масаласи, яъни меню. Баъзан қуда чақириққа борасиз, банкетга, юбилейга борасиз... Исрофгарчиликни кўриб, ҳайрон қоласиз. Бир эмас, ўн беш хил овқат тортади-ей! Сиз ўн икки хил овқат қилсангиз кифоя. Биринчисига бедана шўрва, Қўқоннинг “кўза шўрваси”. Кейин ҳўл норин, иссиққина ҳасип, сомса...
Айтмоқчи, сомса масаласи...
Одамлар аллақандай алмойи-алжойи рекламалар ўйлаб топади. Бир куни кўчада кетаётсак, “Сомсанинг додаси” деб ёзиб қўйибди. Буниси “сомсанинг додаси” бўлса, “онаси” қаёқда деб сўрайдиган одам йўқ. Ўзимизнинг пармуда сомсадан буюраверинг. Сиз қийналманг, дейман-да! Шашлик, яъни кабоб икки хил бўлса етади. Жазли кабоб билан қийма кабоб. Жа, кўнглингиз бўлмаса, думба-жигар ҳам тортиб қўя қоларсиз. Ундан кейин янгича таом удум бўлган. Арабча қовурдоқ дегани. Беш ойлик тўқли-қўзичоқнинг миён қовурғасидан қилинади. Устига қаймоқ солинган француз котлети ҳам лаззатли таом...
Табака масаласи. “Буш оёғи” деган гапни эшитганмисиз? Ҳозирги Буш эмас, унинг отаси президент бўлган замонда америкаликлар дори билан боқилган товуқ еявериб, семириб кетган. Борганингизда ўзингиз ҳам кўрган бўлишингиз керак. Шунинг учун табакани товуқдан қилманг. Ўрмончи Мансурхўжага айтсангиз, ўн-ўн бешта қирқовул оттириб қўяди. Қирқовулнинг табакаси бошқача бўлади...
Охирида ош тортасиз. Асаканинг Чўнтагидаги чойхоначидан илтимос қилсангиз, девзирадан қулинг ўргилсин, ош дамлайди.
Оғзим машинаси ўғирлаб кетилган гаражнинг дарвозасидек ланг очилиб қолган бўлса керак, Эркин ака кўзимга хавотирланиброқ тикилди.
— Ёзиб олаяпсизми? Эсингиздан чиқмайдими?
— Чиқмайди, — дедим йиғламоқдан бери бўлиб. — Бунақа гапларни унутиб бўларканми? Минг раҳмат сизга! Мунча меҳрибонсиз?!
— Сиз қийналманг дейман-да! Меҳмонлар неча киши ўзи? Ўнтами? Биласиз, мен ичмайман. Аммо дастурхонда анави сабил турмасаям бўлмайди. Бир яшик тоза ароқ. Франциянинг бир яшик коньяги бемалол етади. Ҳа, айтмоқчи, Голландиянинг “Хайникен” деган пивоси бор. Ўшандан бир қутигина олсангиз, бошқа нарса керакмас Мева-чева бемалол! Хандон писта, бодом, нўхат, майиз...
Оқ кишмиш сал камёброқ. Космонавтлар ейди. Эски жўвадаги Мирваққос баққолга менинг номимдан илтимос қилсангиз уч-тўрт кило топиб беради. Олма, анор, нок, узум ўзимизнинг мевалар. Бозорда нима кўп, банан кўп. Ортиқча уриниб юрманг-да, жон бошига бир шодадан банан, икки кишига биттадан ананас олсангиз, етмоқ тугул етади. Қайси куни бир зиёфатга борсак, дастурхонга қулупнай тортибди.
НОГИРОН ҚАЛБ ЙИҒИСИ
ҚАРИНДОШГА ҚИЗ БЕРМАНГ
Тонг саҳар фарзандининг чинкираб йиғлаган овозидан уйғониб кетган Матлуба боласини бешикдан ечиб олди. Қизалоғи Нигинани бағрига босиб, кўкрак тутди. Аммо бола тинчимас, шунчалик йиғлардики, буни эшитган қайнонаси эшик ортидан томоқ қириб овоз берди.
— Матлуба болам, олиб чиқ болангни.
Рустам уйғониб, хотинига бир қаради-да, ёстиқни бошига буркаганча: — Бор, онамнинг ёнига чиқ. Балки бирон жойи оғриётгандир,
Боласини кўтариб Матлуба қайнонасининг олдига чиқди.
— Онажон, тинмай йиғлаяпти-ку. Кўкрак олмаяпти…
— Кел, ўзимга бер-чи, — дея Нигинани қўлига олган Шарофат хола ўз хонаси томон йўл олди.
Ортидан Матлуба ҳам кирди.
— Ҳа, болажоним, не бўлди сенга? Ёки кўз текдимикан, а? Оқила холангга олиб бораман, болам. Бўлдигина, йиғлама, — дея Шарофат хола уч бўлак нонни олиб, неварасининг қорнию бошини силади.
Сўнг Матлубага бир қараб: — Матлуба қизим, сен бор ухлайвер. Ўзим қарайман неварамга, — деди.
— Онажон, сиз чарчаб қоласиз… — деди Матлуба хавотир билан.
Қайнонаси жавоб бермади. Эшикни ёпди. Матлуба хонасига қайтиб ётди, аммо кўзига уйқу келмади.
Тонг отди. Шарофат хола Нигинани йўргаклаб, Оқила холанинг уйи томон йўл олди. Матлуба ортидан жимгина қараб қолди.
Қайнонаси қайтиб келгач, Матлуба сўз бошлади: — Онажон, Нигинани докторга олиб бориш керакдир балки. Оқила холадан фойда йўқ-ку…
— Ҳа, сен ҳамма нарсага ақлинг етади-да, яяя! Менга ақл ўргатасан! Мен ҳам уч бола туғдим, барчаси йиғлаб-йиғлаб катта бўлган. Нигина соғлом. Сенинг кўзинг теккан. Ўзинг суқланиб, болангга тикилаверибсан! — деди қайнонаси қошини чимириб.
Матлуба индамади. Боласини бағрига босганича хонасига кириб кетди.
Орадан беш ой ўтди. Матлуба боласини олиб, онасининг уйига йўл олди. Қизалоғи бир ёшга тўлган, аммо оёқчаларини яхши босмасди. Матлубани ҳеч ким эшитмасди. Балки онаси тушинар…
Автобусга чиқиб, иккинчи қаторга ўтирди. Ёнидан таниш овоз эшитилди: — Яхшимисан, Матлуба?
Бу дугонаси Машхура эди.
— Дугонажоним, учрашган жойимизга қара…
— Эрга тегиб йўқ бўлиб кетдинг-а?
Матлуба юрагидаги барча дардини дугонасига тўкиб солди: — Қизим ҳар кеча йиғлаб чиқяпти. Докторга олиб боринглар десам, ҳеч ким қулоқ солмайди. Ўзим улардан сўроқсиз чиқолмайман. Шунинг учун ҳозир онамникига кетяпман. Ахир у ўз опаси-ку, гапи ўтар. Эрим онасининг чизган чизиғидан чиқмайди. Эрта ишга кетиб, кеч қайтиб келади. Топганини онасига беради. Ўз холам шунчалик боламга тошбағир . Билгани Оқила бахши дам солдириш, куф-суф…
Бу сўзларни айтар экан, Матлубанинг кўзларига ёш келди.
— Э, дугонам, сиқилма. Балки меникига меҳмонга келарсан. Шу баҳонада ишлаётган шифохонамда текширтирамиз. Вақтни чўзма, — деди Машхура. — Мен шу ерда тушаман. Аллоҳ насиб этса, бафуржа гаплашамиз.
Матлуба онасининг уйига етиб келди. Бор гапни айтди. Онаси эса хушламай жавоб берди: — Энди бир камми ўз опамга ақл ўргатаман? Опам билиб иш қилётгандир.
Бола ҳали кичик, йиғлаб-йиғлаб катта бўлади.
Мана, келдинг, мени кўрдинг, мен соппа-соғман. Кеч бўлмаси уйингга етиб ол. Яна холанг мендан аразлаб қолмасин…
— Аяжон, бугун уйингизда қолай. Эртага қизни шифохонага кўрсатиб ўтаман…
— Кимдан рухсат олдинг? Қайнонанг ё эринг рухсат бердими?
— Йўқ… улар барибир олиб боришмайди…
— Ундай бўлса, уйингга кет. Менинг ҳам ишим кўп, — дея совуқ қараш билан кетмонни олиб, экин томон кетди онаси.
Гапи оғзида қолган Матлуба қизини кўтариб, яна уйига қайтди…
Автобусда кетар экан, Матлуба қиз даврини эслади.
Сочлари узун, жуда чиройли қиз эди. Мактабдоши Жасур Матлубага совчи қўйди, қизни отаси армияга бормаса қизимни сўраб келмасин деб рад жавобини берди. Жасур Матлубани севарди. Жасур армияга кетди. Анча вақт хат ёзиб турди. Матлубага уйланишини ёзар. Матлуба буни ҳаммадан сир тутарди. У ҳам Жасурга бефарқ эмасди.
Холасининг қизи йўқ. Онаси Матлубани тез-тез холасининг уйига иш қилишга юборарди. Қўли гул, чаққон Матлубани холаси ўғли Рустамга олиб беришни режа қилган эди.
Кунларнинг бирида тоғора кўтариб, холаси ва икки аёл билан уйларига совчи бўлиб келди. Матлубанинг зор-зор йиғлаганини на отаси, на онаси эшитди. Опа-сингил қуда бўлишди. Тўй бўлди. Шундай қилиб, Матлуба ўз хоҳишисиз турмушга чиқди.
Қизи Нигина дунёга келди.
Эри Рустам ёмон инсон эмасди, фақат Матлубага бефарқ эди. Унинг ҳам севган қизи бор эди. Онасининг райини қайтара олмай, Матлубага уйланганди.
Жасур армиядан келибоқ бу воқеаларни эшитди. Ўзига келолмади. Тошкентга кетди. Университетга ўқишга кирди. Қишлоққа қайтиб келмади.
Рустам бирон марта Матлуба билан дилдан суҳбат қурмасди. Қизининг бирон жойи оғриётганини фақат Матлуба ҳис этарди. Онада ахир…
Матлуба шуларни эслар экан, ўз ҳаётидан норози бўлиб, кўз ёш тўкарди.
Қизи ёшидан ошди. Аста секин деворларни ушлаб юрарди.
Орадан тўрт ой ўтди. Қариндош-уруғ йиғилди.
Анвар тоғаси Нигинани кўриб, қўлига кўтарди: — Э, жиян, ҳали ҳам юрмадингми?
Нигина индамай мултираб қараб турди.
— Матлуба, нега Нигина бундай юряпти? Оёқларини яхши босмаяпти-ку. Докторга олиб бормадиларингми? Мен ҳозир машина билан келганман. Тез тайёрлан, шаҳарга кетамиз, — деди тоғаси.
— Онам кўнмайди…
— Менга қизиғи йўқ, опам кўнадими-йўқми. Тез бўл! — деди Анвар тоғаси Нигинани кўтарганча машина томон юриб.
Буни кўрган опа-сингиллар “ҳай-ҳай”лашди. Шарофат хола қўлини белига қўйганча чиқди: — Ҳа, йўл бўлсин, укам…
— Опа, бу нимаси? Нигина ногирон-ку ахир! Вақтида гапимни олмадинглар. Бир ёшдан ошган бола юра олмаяпти-ку! Кўзларингиз қаерда? Менга хўжайинлик қилманглар! Матлуба, тез чиқ, кетдик! — деди Анвар тоғаси машинани ўт олдириб.
Самарқанд травматология ва ортопедия шифохонасига етиб келишди. Нигинани текширишди. Оёқларида нуқсон бор экан.
— Вақтида олиб келмабсизлар.
Матлуба йиғлаб юборди. Онасининг йиғлаганини кўрган Нигина кичик қўлчалари билан онасининг юзидан ёшларини артди.
Матлуба қизини бағрига босди.
Нигинани шифокорлар кўригидан ўтқазишди.
Қизингиз сариқ касал, билмасдан юравергансизлар. Яна чап қулоғида кучли шамоллаши бор. Даволаниши керак.
Нигина анча вақт шифохонада ётди.
Матлуба шунча ташвишлар билан хомладорлигини сезмай қолди. Эгиз фарзандларини бағрига босди.
Болажонлар соғлом дунёга келди. Исмларини Хасан Захро қўйишди.
Нигина даволанишлардан сўнг анча ўзига келди.
Кам қонлиги боис жаррохлик ўтказиш кечикди.
Хасан Захро хам ёшидан ошди. Афсуски Хасан яхши юролмасди. Захро тез пилдираб юриб кетди. Хасанни шифокорга кўрсатишди. Туғма ногиронлик, Афсуски оёқларини даволасада 50.50 дейишди. Унинг устига қони кам нимжон эди.
Нигина Беш ёшида операцияга тайёрлашди.
Операция оғир ўтди. Нигина узоқ вақт гипсда ётди. Шифохона деворлари орасида Матлуба учун кунлар ҳам, тунлар ҳам бир хил эди. Боласининг ҳар бир инқироқ овози юрагини тилиб ўтарди. Она боласининг оғриғини ўз жонидан ўтказмоқчи бўларди.
Рустам бир-икки марта келиб кетди, холос. Унинг кўзларида на алам, на қўрқув, на жавобгарлик бор эди.
Қайнонаси эса: — Ўзи шунақа бўлиб туғилган. Бизга айб қўйманг. Ҳамманинг боласи ҳам соғ бўлавермайди, — дея гапни ёпиб қўярди.
Матлуба ич-ичидан ёнар, лекин оғзидан сўз чиқаролмасди.
Операциядан кейин Нигинага узоқ муддатли даволаниш, машқлар, массажлар тайинланди. Матлуба ҳар куни қизининг оёқларини силаб, қўлидан келганча машқ қилдирди. Қизининг ҳар бир майда қадами она учун бир умрлик умид эди.
— Аяжон, қаранг, озгина босдим, — дерди Нигина қувонч билан.
— Ҳа, қизим, бўлди! Яна озгина сабр қил, — дерди Матлуба кўз ёшларини яшириб.
Икки оёғи олтти маротаба жаррохлик ўтказилди. Нигина энди юра бошлади, озгина оқсарди.
Нигина мактаб ёшига етди. Биринчи синфга бориш куни Матлуба қизини қўлидан етаклаб мактабга олиб борди. Болалар унинг юришини кўриб, пичирлашар, баъзилари эса очиқдан-очиқ кулардилар.
— Она, нега улар менга қараб кулди? — деди Нигина кўзлари ёшга тўлиб.
Матлуба қизни бағрига босди: — Улар ҳали тушунмайди, қизим. Сен ақллисан, яхши ўқийсан. Одамнинг қадри оёқда эмас, қалбида, — деди.
Лекин ҳар бир шундай кун Матлубанинг юрагини яна бир бор яраларди.
Ўқитувчиси Саодат опа Нигинага алоҳида эътибор берди. Уни олдинги парталарга ўтқазди, болаларга: — Ҳеч ким ҳеч кимдан устун эмас. Ҳамманинг қалби бор, — деб қайта-қайта тушунтирди.
Нигина ўқишда илғор бўлди. Китобни яхши кўрар, шеър ёдлар, иншоларни чиройли ёзарди.
Захро эса соғлом, шўх қиз бўлиб улғайди. Мактабдан келиб: — Опажон, юриб чарчадингми? Кел, мен сумкангни кўтариб бераман, — дерди.
Нигина синглисига қараб: — Сен бор экансан, мен ҳеч қачон ёлғиз эмасман, — деб қўярди.
Матлуба эса икки қизига қараб, тақдирига шукр қилишни ўргана бошлади.
Бир куни мактабда Нигина шеър танловида қатнашди. Саҳнага чиқиб, қўли титраса-да, овози қатъий эди. У она ҳақида шеър ўқиди. Залда ўтирганлардан кўпининг кўзига ёш келди.
Матлуба эса орқа қаторда ўтириб, қўллари қалтираб дуо қилди: — Эй Худо, шу қизимни камситма. Қалбини кучли қил…
Шу куни Матлуба биринчи марта ҳис қилди: қизининг юришида эмас, руҳида ғалаба бор эди.
Ўғли хам мактабга борар лекин хеч ким уни уйинга қўшмасди. Хасан аламзада юрар ўқишни ёқтирмасди. Матлуба ўғлини бошини силаб йиғлаб оларди.
Агар деган савол
⁉️
қийнарди. Холамни ўғлига турмушга чиқмаганида фарзандларим ногирон туғилмасди.
Дилбар Ахмедова..
“ШПАНА”
Университетни янги битирган кезларим эди. “Одамлар нима деркин” деган қиссам китоб бўлиб чиқди...
Озод Шарафиддинов, Субутой Долимов, Умарали Норматов, наманганлик қадрдонимиз, шоир ва олим Нуриддин Бобохўжаев, бир-икки мезбонлар билан Саричелек қўриқхонасига бордик. Тоғ устидаги кўл бўйида ётиб дам олдик. Кун бўйи чўмиламиз, ош-овқатни ўзимиз қиламиз. Бутун оламдан ажралиб, бир ҳафта радио эшитмасликка, соқол олмасликка, хуллас “ёввойи” бўлиб юришга қарор қилганмиз...
Ўн кунлардан кейин юк машинасида тоғдан қайтиб тушдик. Соч-соқоллар ўсган, кийимлар афтодаҳол. Янгиқўрқон марказида тўхтаб тамадди қиладиган бўлдик. Йўл-йўлакай аллақандай магазинга кирдик. Чиройли қиз пештахта ортида китоб ўқиб ўтирган экан. Озод ака одатдаги “қитмирлик” билан сўради:
— Синглим, нима китоб ўқияпсиз?
Қиз ғаши келиброқ бошини кўтарди. Индамай китобнинг муқовасини кўрсатди. Бу — менинг китобим эди. Ёш ёзувчи бунақа пайтда қандай аҳволга тушишини биласиз. Хурсандман. Нуқул илжаяман!
— Бунақа бемаъни китобларни ўқиманг, — деди Озод ака “шумлик” қилиб.
Қизнинг жаҳли чиқиб кетди.
— Ўзингиз бемаъни! Китобни тушунмасангиз гапириб нима қиласиз!
Бизнинг оғиз — қулоқда.Озод ака менга қараб кулди.
— Кўрдингми, мухлисларинг кўпайиб қопти. — Кейин қизга тушунтирди. — Қўлингиздаги китобни мана шу бола ёзган. Беринг, дастхат ёзиб беради.
Қиз менга бошдан-оёқ қараб чиқди-да, жаҳл билан ғичирлади:
— Э, йўқол, шпана!
Довдираб қолдим. Қийқириқ, кулги...
Айниқса, кекса Субутой домла тиззасига уриб-уриб кулади. Йўқ, Озод ака амаллаб, қизни ишонтирди. Қўлидан китобни олиб, “Ҳурматли фалончихонга...” деб энди дастхат ёза бошлаганимда ичкаридан башанг кийинган, тилла тишли киши чиқди. (Магазин мудири бўлса керак.)
— Хўш, нима шовқин? — деди қовоғини солиб.Озод ака нима гаплигини тушунтирди. Мудир ҳаммамизга бир-бир қараб чиқди-да мендан сўради:
— Ҳужжатинг борми?
— Обке паспортингни! — деди Озод ака жаҳли чиққан бўлиб.Машина кабинасида қолган паспортимни олиб келишга мажбур бўлдим. Мудир аввал паспортга, кейин менга, ундан кейин китоб муқовасига қаради. Узоқ ўйланиб қолди.
— Фамилияси ўхшайди, — деди салмоқланиб, — сурати ҳам ўзига ўхшайди, аммо кўриниши ёзувчига ўхшамайди.
— Ана! — Субутой домла тантана билан кўрсаткич бармоғини осмонга бигиз қилди. — Ана! Одам танишни биларкансан-ку, ўғлим. Ёзган дастхатини кўргин! Ёзувчиям шунақа хунук ёзадими? Афтини қара, афтини! Тошканнинг хулигани-ку бу! Ҳа, қизим-а, содда қизим-а! Шунинг гапига ишондингми?!
Сотувчи қиз жаҳл билан мен дастхат ёзган варақни йиртти-да, ғижимлаб ерга улоқтирди...
Ўткир Хошимов
Қўчқор НОРҚОБИЛ
ОВҚАТИНГ ЕТМАЙ ҚОЛСИН...
Дўстим Бахтиёрга бағишлайман
ҳикоя
Қисм ошхонасида кечки овқатга хафсаласиз қўл урдик. Иштаҳага ит теккан. Сабаби, тонг саҳар жангга кетишимиз ҳақида буйруқ бор. Қаерга боришимиз номаълум; сир тутишмоқда. Бундай ими - жим тайёргарликдан сезиш мумкинки, Чорикор ё Панжшерга йўл олсак керак. У ёқлардан тирик қайтиш даргумон, ажалнинг уяси, Худо қарғаган жой. Дузахнинг дарвозаси очилгани шу...
Столимиз атрофида асосан ўзбеклар жам бўлганди. Емакдан сўнг ошпазимиз дуо қилди:
– Омийн! Қайтиб келганларингда овқатим етмай қолсин...
Айни тоб тепамизда сиёсий тарғиботчи зобит ҳозир бўлди. Аскарнинг гап - сўзи тугул хаёлидаги ўй билан ҳам қизиқувчи бу исковични жинимиз суймасди.
– Фолончиев! Ҳозир нима дединг? Қани таржима қил-чи?
Ошпаз жим. Бошқалар ҳам. Биламан, зобит тирноқ остидан кир топиб ундан бомба ё мина ясайди.
У кинояли илжайди:
– Сен дуо ўқидинг. Шуни менга таржима қилиб бер, тамом!
– Кейинги гал овқатимиз етмай қолсин, деяпти. Бунинг нимаси ёмон, – ижирғандим.
– Аҳмоқ! Совет армияси ҳар жиҳатдан қудратли. Бизда озиқ - овқат етарли. Сенларнинг миянг бузилган...
Асабим зир қақшади. Оғзимга келган гапни қайтармадим.
–Калтафаҳмсан!– дедим сенсираб.
Юзига тик боқдим. Жағини очса, қулоқ чаккасида чақмоқ чақдирадиган важоҳатимни кўриб эсанкиради. Тўғри-да, эртага урушга чиққандан кўра Гауптвахта, яъни, аскарқамоқда ётганим яхшироқдир, нари борса бир ҳафтадан сўнг қўйиворишади... Зобит нимадир деб ғулдиради-да, ошхонадан отилиб чиқиб кетди.
Зум ўтмай қисм қорувули бошлиғи ва иккита навбатчи аскар пайдо бўлди. Эртага жангга чиқишимиз шартлиги сабаб менга индашмади, ошпазни олиб кетишди.
... Жангдан қайтдик. Оёқларимиз зил - замбил ҳолда ошхонага кирдик. Иштаҳа йўқ... Ошпаз бир бурчакда эзғинди ҳолда бош эгиб ўтирибди. Бизнинг ёнимизга келмади. Сабаби, унинг овқати ортиб қолди, сабаби, аскарларнинг кўпчиллиги қирилиб кетганди...
Ҳалиги тарғиботчи зобит ошпазнинг ёнига борди. Юзига маҳзун тикилиб елкасига кафтини қўйди. Бизнинг столга ўгрилиб қаради. Қаддини ғоз тутди. Ўнг қўлини чеккасига тираб ҳурмат маъносида ҳарбийча салом берди. Нигоҳлари жиққа ёш. Шу тарзда биздан, айнан мендан узр сўради. Биз ҳам ўрнимиздан туриб, қўлларимизни бошимиз четига тираб ҳарбийча алик олдик.
Орадан бир ҳафта ўтиб, яна бизни саф майдонига тизишди. Тағин жанг... Қисм командири ҳарбий тайёргарлик борасида зобитлар ҳисоботини тинглагач, минглаб аскарларга юзланди:
– Ўғилларим, ҳаммамиз соғ - омон, ҳа, барчамиз тирик қайтишимиз керак! Қисмга тус - тугал келайлик! Донишманд ўзбек ошпазимиз айтгани каби, майли, жангдан қайтгач, сизларга овқат етмай қолишини истайман!
Вужудим жимирлаб кетди. Бўғзимга нимадир тиқилиб қолди. Взвод бошида турган тарғиботчи зобит менга қараб жилмайиб қўйди.
Кейинчалик қисмимизда “Майли, овқатимиз етмай қолсин!”, деган ибора энг яхши тилакка айланди.
– Омон қайтинглар, овқатимиз етмай қолсин!
– Тирик қайтинглар, овқатимиз етмаса ҳам майли!
– Биз қайтгач, овқатинг етмасин, ошпаз!
– Биз қайтамиз, овқатинг етмай қолади, Бахтиёр!
... Орадан анча йиллар ўтди, Бахтиёр...
Ҳайит байрамида қишлоққа боргач, альбом варақлаб, иккимизнинг ҳарбийда тушган сувратимизни кўрдим. Ўша воқеани эсладим, Бахтиёр!
Эсингдами, Бахтиёр?!
Эсингда-а?!
9.06. 2025 й
Palatadagi qiz (Hikoya) Darsga kelayotganimda, qizil kiyimda bir qiz doimo palatasi derazasidan ko’chaga qarab turar edi. Yonida ikkita guldasta bor. Gullar ham, u qiz ham juda chiroyli. Men Tibbiyot akademiyasida o’qiyman. Darsimiz onkologiyaning “Kolopraktalogiya”…
ОНАМНИНГ ИЗТИРОБЛАРИ
Дадам қишлоқда чўпонлик қилиб юрган кезлари онам билан бир-бирларини севиб қолишади. Табиийки, турмуш қурмоқчи бўлишади. Аммо негадир бувим уларнинг оила қуришини умуман истамайди. Шу заҳоти дадамни бошқа қизга унаштириб қўяди. Кўп ўтмай унаштирув бузилиб, узук қайтарилади. Кейин яна бошқасига унаштиришади, у ҳам узоққа бормайди. Худо онамга насиб қилган экан-да, хуллас, у фотиҳа ҳам бузилади.
Бу никоҳга на дадамнинг онаси, на онамнинг акалари рози бўлишади. Охири бир оқшом иккаласи оилаларини назар-писанд қилмай, қочиб кетишади. Шунда бувим:
— Бу қизни нега бошлаб келдинг? — дея бир соат ўтар-ўтмас онамни олиб, ота уйига қайтариб ташлайди.
Орадан анча вақт ўтгач, улар яна қочиб кетишади, бироқ бу сафар қонуний никоҳдан ўтишади. Уйга қайтиб келишганида, бувим бошида катта жанжал кўтаради, лекин ноиложликдан тақдирга тан беришга мажбур бўлади. Шундан кейин бувим онамга кун бермай, тинмай зулм қила бошлайди.
Бувим онамга «қўлингдан иш келмайди» деб тайинли иш бермас, кейин эса дадамга «хотининг ҳеч вақо қилмайди» дея шикоят қиларди. Вақт ўтиб, дадам хотинининг ёнини олиш ўрнига, онасининг ноғорасига ўйнаб, онамни калтаклашга тушади. Онам ота уйига борганида эса унга ҳеч ким эга чиқмас, борганидек яна хўрланиб қайтиб келаверарди.
Тўнғич фарзандлари дунёга келганида, қадрли, азиз бўлсин деб исмини Қиймат қўйишади. Аммо гўдакнинг чилласи чиқмай туриб, нобуд бўлади.
Кейин Назли опам туғилади. Уни маълум бир ёшга етгунча онамга исмини айтиб чақиришга мажбурлашади, «ойи» дейишга қўйишмайди. Бувим ва дадам эса ўша-ўша зулмни давом эттиришади. Бечора онам нима иш қилмасин, барибир ёмон отлиқ бўлар, тинмай гап-сўз ва калтак ерди.
Онам тунлари опамни бағрига босиб йиғлар ва «Назлижоним, агар сен бўлмасанг, бу азобларга чидолмасдим», деркан.
Кейин яна бир опам, ундан сўнг эса мен дунёга келибман. Қаранг, қандай аччиқ қисмат ва истеҳзоки, шунча зулм-ситамларга қарамай, менга ўша бувимнинг исмини қўйишади.
Аммам шаҳарда яшарди. Улар қишлоққа келадиган куни уйда энг сара таомлар пишириларди. Онамга эса худди хизматкордек муносабатда бўлишарди. Меҳмонлар ва уйдагилар тўр тўрида, бир дастурхон атрофида ўтиришса, биз онам билан ошхонада, ерда ўтириб овқатланардик.
Ўша кунлари дадам аммамлар келяпти деб товуқ сўяр, онам эса уни пиширарди. (У пайтларда товуқ гўшти ҳар доим ҳам эмас, фақат азиз меҳмон келганда ейиларди). Таомнинг ҳиди димоққа урилганда, опам иккимиз урушиб кетардик: мен жигарини, опам эса бўйнини талашардик. Ваҳоланки, товуқнинг сони, тўши, қанотлари ва яна қанча лаҳм жойлари бор эди, аммо биз у гўштлар бизга тегмаслигини яхши билардик. Ҳатто ўша суяк-саёқларнинг бизга насиб қилишига ҳам рози эдик.
Йиллар ўтиб, улғайдик, мен ҳам оила қурдим. Ҳозир уйимда меҳмон бўлса ҳам, болаларимни ҳеч қачон дастурхондан айирмиман. Мен чеккан изтиробларни улар ҳам ҳис қилмасин дейман. Аввал улар тўяди, кейин мен ейман.
Биласизми, кейин нима бўлди? Ўша вақтларда бизни одам ўрнида кўрмаган дадам, ҳозир кўзимизга термулиб, бизни излайдиган бўлиб қолди.
Агар бугун уйига борадиган бўлсак, товуқ эмас, қўй сўядиган даражада муштоқ.
Ҳатто, ўзим ҳам ҳеч қачон ишонгим келмайдиган бир воқеа содир бўлди: бизни ҳамиша четлатган, энг оғир гапларни юзимизга айтиб, қалбимизни вайрон қилган, бизни паст санаган ўша бувим охир-оқибат бизнинг қўлимизга қараб қолди, бизга муҳтож бўлди.
Аммо донишманд халқимиз айтганидек: «Ўчоқ бошига келганда хамир тугайди, ақл бошга келганда умр тугайди».
Бечора онамни тинимсиз азоблар билан яримжон, мажруҳ бир аёлга айлантиришди.
Хўш, муаммо дадамдами? Бувимдами? Ёки ҳаётнинг ўзидами?
Аслида айб кимда?
Изоҳ: Чилласи чиқмай (Кыркы çıkmadan) — чақалоқ туғилганидан кейинги дастлабки қирқ кунлик давр. Одатда халқимиз орасида бу даврда гўдак алоҳида парваришланади.
«Ўчоқ бошига келганда хамир тугайди...» — Турк халқининг ушбу мақоли ўзбек тилидаги «Эсинг бўлса, енгингга чўзиб, вақтида ҳаракат қил» ёки «Ғафлатда қолган умр — беҳуда ўтган умр» каби маъноларни англатади, яъни инсон хатосини тушуниб етганида, имконият ва умр бой берилган бўлади.
Муаллиф Лейла Армаған
Шавкат Ўймовутли таёрлади
ҲАММОЛ МАҲМУД
Маҳалланинг энг камбағал йигити бир амалдорнинг қизига кўнгил қўйган эди. Ҳар тонг вақтли туриб, кўча бошида севгилисининг нозланиб ўтиб кетишини кутарди. Қизнинг ҳар сафар сочларини турфа хил қилиб ўриб олиши йигитга жуда хуш ёқарди. Маҳмуд ҳар кеча зах ҳиди анқиган, деворлари нураган ҳужрасида Зайнабга атаб шеърлар ёзарди. Бу қиз у учун шу қадар қадрли эдики, унинг энг севган атири, ширинлиги, омад келтиради деб ишонган гулли тўғноғичи, яхши кўрган фильми ва айниқса ёмғирли ҳавода ўзини нақадар оромда ҳис қилишини ҳатто узоқдан севганда ҳам хотирасига муҳрлаб қўйганди.
Маҳмуднинг мактаб йиллари севганига етишиш орзуси билан ўтди. Ҳар тонг севгилисини кўриш илинжида ҳаяжон билан уйғониб, унга кўнгил изҳор қилишга ўзини чоғларди. Аммо қиз кўча бошида кўриниши билан йигитнинг тиззалари қалтираб, турган жойида эриб кетарди. Рад этилишдан қўрқиш ва андиша туфайли бор айта олгани фақатгина "Хайрли тонг" деган сўз бўларди.
Мактабни битириш арафаси эди. Маҳмуд хайрлашув оқшомида барча туйғуларини тилга чиқаришни дилига тугди. Маҳалладаги либослар ижарага берадиган тикувчидан костюм-шим олиш учун икки кун мардикорлик қилиб, юк ташиди. Ҳаммоллик қилиб юрганида севгилиси уни кўриб қолганидан нақадар уялганди.
Шунга қарамай, у тушкунликка тушмади. Ўша оқшом ижарага олинган либосларини кийганида ўзини жуда келишган ҳис қилди. Ойна олдида беш марталаб сочларини қайта таради. Уйдаги ягона хушбўй нарса — лимон сувидан юз-қўлларига сураркан, ширин хаёлларга ботди. Боғдан бир атиргул ғунчасини узиб, чўнтагига солди. У энди ҳаётидаги энг муҳим кечага тайёр эди.
Хайрлашув кечаси жуда гавжум эди. Ҳамманинг ҳашамдор кийимлари олдида ўзининг камтарона либоси бироз ғариб кўринса-да, Маҳмуд қароридан қайтмади. Соатлаб Зайнабнинг ёлғиз қолишини кутди. Бошқалар севган қизлари билан рақсга тушиш илинжида бўлса, у айтадиган гапларини ёддан такрорларди. Ниҳоят, Зайнаб ёлғиз қолган пайтда ёнига бориб, чуқур нафас олди ва: "Сизни ўн икки йил олдин маҳаллага кўчиб келган кунингиздан бери севаман. Агар туйғуларимга жавоб берсангиз, дунёдаги энг бахтли одам бўлардим", — деб қўлидаги гулни узатди. Зайнаб эса Маҳмудга худди раҳми келгандек қараб: "Ҳаммоллик қилиб менинг кўнглимни оламан деб ўйлаяпсанми? Менинг орзуларим бошқа", — дея кинояли кулиб, унинг ёнидан ўтиб кетди.
Маҳмуд ўқишга кира олмади. Чунки ишлаб оиласини боқиши керак эди. Ҳар тонг Зайнаб уйлари олдидан ўтаётганда унга маҳлиё бўлиб боқар ва кунини кўз ёш билан бошларди. Кейин эса шаҳар бозорида кечгача юк таширди. Орадан икки йил ўтиб, Зайнабнинг бой тадбиркорга турмушга чиққанини газетада кўрганида, нон еб ўтирган ўша қоғоз устида ҳиққилаб йиғлаб юборди. Газетадаги суҳбатда: "Мамлакатнинг энг бадавлат кишиларидан бирига турмушга чиққаним учун ўзимни жуда қадрли ҳис қиляпман", деб ёзилганди. Маҳмуд кечалари кўз ёш тўкаркан, Зайнаб кимнингдир юрагига ўт ёққанидан бехабар эди.
Никоҳнинг дастлабки кунлари эртакдек ўтса-да, Зайнаб эрининг бепарво ва худбин эканини тез орада англаб етди. Бойлик берган маишат ва кибр туфайли эри Зайнабни шу қадар менсимай қўйдики, йиллар ўтган сари аёл ўзини қадрсиз матодек ҳис қила бошлади. Орадан йигирма йил ўтиб, бадавлат эрининг ишлари мамлакатдаги иқтисодий инқироз сабаб ёмонлашиб, у инқирозга юз тутди ва қарз ботқоғига ботди. Ҳар оқшом уйда арзимас сабаблар билан жанжал чиқар, ҳатто Зайнаб асло кутмаган ҳолда эридан тарсаки ея бошлаганди. Кўп ўтмай, қарзлар ва ташвишлар оғирлигидан эри юрак хуружи билан вафот этди. Зайнаб у чеккан изтироблардан сўнг ҳатто эрининг ортидан куя олмади ҳам. Чунки никоҳи давомида меҳр деган туйғуни кўрмаган эди.
Ортидан эса елкасига оғир юк бўлган катта қарзлар қолди. Беш йил давомида бу қарзларни ёпишга уринди, аммо уддалай олмади ва чорасиз қолди. Шундай оғир дамларда дўстлари орқали бир тадбиркор унга уйланиш истагини билдирди. У киши аёлнинг барча қарзларини тўлашга ҳам рози эди. Зайнаб хонимнинг бошқа чораси бўлмагани учун бу таклифни қабул қилди. Ўзи танимаган ва севмаган одам билан фақат қоғоз устидаги никоҳга рози бўлди.