Iqtisodchi Kundaligi
Jamshid Qo'chqorov — O'zbekiston Respublikasi Bosh vaziri o'rinbosari — Jahon bankida suhbat qilibdi. Suhbatda ish joylari yaratilishi haqida gap ketgan. Ayniqsa yoshlar haqida ko'p gaplashilgan. Tavsiya qilaman.
https://www.youtube.com/watch?v=vppQcsH0-cs
Tasavvur qiling: 10 kilometrlik yo'lda tezligingizni 20 km/soatdan 30 km/soatga oshirsangiz - 10 daqiqa tejaysiz. Bu sezilarli, to'g'rimi?
Endi xuddi shu yo'lni 70 km/soat bilan bosib o'tayotgan bo'lsangiz-u, keyin 80 ga oshirsangiz - atigi 1 daqiqa tejaysiz! Hisoblab ko'ring, agar ishonmasangiz,
Aynan shu oddiy matematik haqiqatni shaharsozlar tushunmas ekan degan xulosaga kelyapman. Kichik tezliklarda ozgina o'sish ham katta vaqt tejashiga olib keladi. Katta tezliklarda, katta tezlanish ham, vaqt saqlashda deyarli bilinmaydi.
Demak, maqsad o'rtacha tezlikni past raqamlardan yuqoriroq raqamlarga oshirish bo'lishi kerak. Shunda odamlar manzillariga haqiqatan tezroq yetib boradi. Ko'chalarni trassaga aylantirish esa aksincha ishlaydi: birinchidan, tirbandlik oshadi; ikkinchidan, trassaga chiqish va undan tushish uchun aylanib o'tish - yo'lni uzaytiradi, vaqt oladi. Lekin eng asosiysi, vaqt ko'proq sarf bo'ladi. Shuning uchun Toshkentda qancha ko'p yo'l va ko'prik qurilmasin, A nuqtadan B nuqtaga yetib borish vaqti qisqarmayapti, ko'pincha uzayib bormoqda.
Asl masala boshqa: 20 km/soat yuradigan avtobus yoki mashinani 30 km/soat yurishini ta'minlash. Shunda hammani vaqti ancha tejalar edi.
Bu yerda piyodalar muhim. Piyodaning A nuqtadan B nuqtaga yetib borishi tezlashsa — shahar avtomatik ravishda tezlashadi, tabiiyki tirbandlik kamayadi. Shuning uchun to'g'ri shahar siyosati aynan shu uchta narsaga sarmoya kiritishi kerak: piyoda yurish qulayligi (mayli qulayligi - so'zini hayotini yaxshilash ma'nosida emas, tezroq yura olish ma'nosida o'qing, kengroq piyodalar o'tish uchun trotuar, tezlashtiradi yurishni), velosiped harakati qulayligi/tezligi, jamoat transporti tezligi. Agar o'rtacha piyoda sal tezroq yura olsa, o'rtacha velosipedchi sal tezroq o'tsa, o'rtacha avtobus yoki tramvay yoki trolleybus (esilardami shular bor edi?) sal tezroq yura olsa, sal qatnovi yaxshilansa - shaharda yashash ancha oson bo'ladi.
Shaharda 80 km/soatli ko'chalar qurish: tez yetib borish maqsadiga matematik jihatdan zid, xohlasangiz hisoblab ko'ring.
Buni ko'p aytaman, yana qaytaray: men nisbatan tez yuguradigan odamman. Lekin Toshkentdagi piyodalar o'tish joylarini deyarli hech qachon xotirjam bosib o'ta olmayman, svetofor shunchalik tez yonadi-ki, yo'lning o'rtasida qolib ketish odatiy holga aylangan. Kecha Nukus ko'chasida kolyaska bilan aynan shunday vaziyatga tushib qoldim. O'ta xavfli joy.
Bu ham xuddi o'sha matematikaning davomi. Qisqa yonadigan svetofor, bu piyodalar uchun ham, avtomobillar uchun ham zarar. Uzoqroq yashil va uzoqroq qizil yonishi — tirbandlikni kamaytiradi, oqimni tartibga soladi va A dan B ga yetib borish vaqtini qisqartiradi. Chunki qisqa sikllar kesishmalarda to'xtab-ketishni ko'paytiradi, uzoq sikllar esa mashinalarni erkin o'tkazadi.
Piyodalar uchun esa gap yanada oddiy: mayli piyodalar xavfsizligi masalasi hech kimga qiziq emas, lekin hatto tirbandlikni kamaytirish ma'nosida ham, piyodalar uchun sal uzoqroq yonadigan svetofor qilish maqsadga muvofiq.
O'ylaymanki, Toshkentdagi har bir svetoforda piyodalar o'tish vaqtini kamida ikki barobarga oshirish kerak.Yangi qurilgan Shota Rustaveli ko'chasida ham. Ayniqsa u yerda.
CEOlar qarimoqda ekan.
2000-yilda o'rtacha faoliyat yuritayotgan korxona CEOsi - ya'ni rahbari taxminan 51 yoshda bo'lgan bo'lsa, hozir ularni o'rtacha yoshi taxminan 61.
Yaqinda chop etilgan
maqolada,
Microsoft tadqiqotchilari LLMlar "vibe coding"da ishonchsiz ekanligiga hulosaga kelishdi.
Foydalanuvchi vazifani LLMga topshiradi, lekin natijani to'liq tekshirishga vaqti yoki bilimi yetmidi va LLM xato qilmidi deb ishonib qoladi. Mualliflar aynan shu holatni "topshirilgan ish" (delegated work) deb atashadi.
Mualliflar hozirgi LLMlar real ish sharoitida qanchalik ishonchli ishlashini simulyatsiya orqali sinab ko'rishdi. Buning uchun ular DELEGATE-52 benchmarkni yaratishdi, u 52 ta kasb sohasida (dasturlash, kriptografiya, genealogiya, musiqa va boshqa sohalarda) jami 310 ta ish muhiti, har biri ~15,000 tokenli hujjatlar va 5–10 ta murakkab tahrirlash vazifasidan iborat.
19 ta LLM bilan o'tkazilgan tajribalar shuni ko'rsatadiki, eng kuchli modellar ham, Gemini 3.1 Pro, Claude 4.6 Opus va GPT 5.4, uzoq vazifalar davomida hujjat mazmunining o'rtacha 25 foizini buzib qo'yadi.
LLMlar dasturlash va ma'lumotlar bazasi kabi tuzilmali sohalarda yaxshiroq, tabiiy til va tor ixtisoslashgan sohalarda (masalan, daromad hisobotlari, musiqa) esa ancha yomon ko’rsatkichlarni ko’rsatdi. Takroriy va tuzilmali sohalarda (shaxmat, biologiya) ko'rsatkichlar yuqori bo'lsa, boy va o'zgaruvchan lug'atga ega sohalarda (transport, to'qimachilik) esa past.
Mualliflar, hozirda ko'p sohalarda mashhurlikka erishayotgan agentik vositalar ham samaradorlikni oshirmasligini, aksincha, hujjat hajmi va muloqot uzunligi ortgan sari xatolar ko'payib borishini ko’rsatishdi. Bu xulosani yaqinda o'tkazilgan boshqa bir tadqiqot ham tasdiglagan edi: agar barcha agentlarga teng fikrlash byudjeti berilsa, ko'p agentli tizimlar yakka agentdan ustun kelmaydi.
https://arxiv.org/pdf/2604.02460
LLMlarga muhim hujjatlarni mustaqil tahrirlashni ishonib topshirish hali xavfli, ular xatolarni ko'pincha sezdirmasdan kiritadi va bu xatolar uzoq muloqot davomida to'planib, jiddiy muammoga aylanishi mumkun.
Bu rost. Wifiga ulana olmabdi. Tashqarida odamlar wifi ulab berishibdi telefonlaridan. Aeroport wifiga ulanish amri mahol.
https://t.me/uzbekonomics/1729
Anu kuni bir o’rtog’im Toshkent orqali uchayotgan edi — tranzit. Kelishidan 5 soat oldin yozib qo’ydi, shahardamisan deb. Men ham shu kunlarda Toshkentdaman - u tavakkal qilib yozgan, bilmagan.
Ikki tasodif bir-biriga to’qnash keldi va ko’risha oldik.
Gaplashib ketdik, u aytdi: “Senda yaxshi odat bor edi, kimdir yodingga tushsa, yozasan. Oxirgi yillarda mendan hech kim xabar olmay qo’ygandi. Men sendan o’rganib yozdim, Toshkentdamisan deb”.
O’zi to’g’risi menda bunday odat bor deya olmayman - lekin firkriga qo’shildim. Dunyo o’ta bog’langan, lekin kam xabar olamiz bir birimizdan, menimcha.
O’sha xabar bo’lmaganda - ko’rishmasdik. U aeroportdan chiqmas edi, yana necha yilda ko’rishardik, vallohu alam. Hozirgi dunyoda do’stlikni aynan shu saqlaydi.
Kimdir hayolingdan o’tgan bo’lsa - yozib qo’y.
Ҳаёт ўтиб бормоқда, йиллар дарё сувидек шиддат билан оқиб ўтиб кетмоқда...
Бу оқимга тикилиб, унинг шиддатига маҳлиё бўлиб, яшашни эсдан чиқариб қўйиш ҳеч гап эмас. Яшаётганимизни ҳис қилиш учун дарё бўйида оқимни кузатиш эмас, унда сузиш, керак бўлса ундаги қайиғимизни оқимга ташлаб қўймасдан, бошқаришимиз керак.
Йўқса воқеаларнинг шиддатли оқимида оқиб, бизга ажратилган қисқа вақтдан керагича фойдалана олмаймиз.
Оқимнинг тезлигидан қатъий назар, яшаётганимни, яшаганимни, яхши яшаганимни эслатиб турадиган нарсалар бор. Булардан энг муҳими—шахсий архивим. Унга фотосуратлар, видеолар, қўлёзма ва ҳатто саёҳатларимдан қолган турли излар, масалан 2019 йилги Прага трамвайи билети, ёки 2014 йилда Токиода сотиб олганим қалам ҳам киради.
Вақти-вақти билан, бу архивни кўздан кечириб, ундаги сақланмаларни тартибга солиб тураман. Сурат ва видеоларни кўриб, йиллар олдин ҳис қилганларимни эслайман. Кундалигимдаги ўн беш йил олдинги ёзувни ўқиб, вақт қаватлари остида қолган маълум бир кунни кўз олдимда жонлантираман, у билан бирга ўша кундаги овозлар, ҳидлар, ҳислар уйғонади хотирамда.
Шахсий архив яратиш учун тарихчи бўлиш шарт эмас. Бундай архив ҳар биримизда бор. Уни биз телефонимиз фотогалереясида бир неча йил олдинги расмни топганимизда, ёки тўйимиз видеокассетасини кўрганимизда, йиллар олдин телеграмда юборилган овозли хабарни эшитганимизда кўрамиз. Балки уни бир бутун мерос сифатида кўрмасмиз. Балки уни бир кун келиб фарзандларимизга топширмасмиз. Аммо у бор. Ва у жуда муҳим.
@profsherzod
Yangi epizod:
62 - Yashirin iqtisodiyot: sabab, oqibat, va yechimlari haqida
.
Youtubeda video:
https://youtu.be/bW4Gg7fYiKo
Audio formatda:
Spotify
|
Apple Podcast
|
Yandex Music
|
Podbean
Tinglang, ko'ring, do'stlaringiz bilan ulashing va izoh qoldiring.
Epizod hamkori: "Juru".
"Juru" Markaziy Osiyo va Kavkazdagi yetakchi xalqaro konsalting va muhandislik korxonasi bo'lib, uning maqsadi barqaror rivojlanishni ilgari surishdir.
https://juru.org/about-us
@uzbekonomics
Bugun Milliy kutubxonada Jonatan Haidtning “Behalovat avlod” (Anxious Generation) asari yuzasidan bo‘lib o‘tgan suhbatda qatnashdim.
Kitobni varaqlashga endigina kirishyapman, lekin unga qadar Black Mirror qismlarida, Cal Newportning “Raqamli Minimalizm” (Digital Minimalism) kitoblaridan bu mavzu anchagina tanish boʻlib qolgan — shovqinli dunyomizda inson o‘zini va xotirjamligini qayta topishi uchun bunday asarlar (tahlillar, ilmga asoslangan) havodek zarur.
Ijtimoiy tarmoqlar, FOMO va cheksiz dopamin quvish ortidan kelayotgan o‘sha ichki bezovtalik hammamizni biroz charchatgani rost. Bu asar shunchaki tadqiqot emas, balki raqamli girdobda filtrsiz axborot oqimi ichida qolgan avlod uchun bir yo‘lchi yulduzdek tuyuldi. Raqamli gigiyena va yoshlar tarbiyasida choralar ko‘rish vaqti allaqachon kelganini ushbu kitob yana bir bor eslatib qo‘yadi.
Shunday dolzarb mavzuni o‘zbek tilida professional tarzda jaranglatgan Sardor aka Salim, Xurshid aka Yo‘ldoshev va Farengeyt Press —
@farengeyt_press
jamoasiga, shuningdek, bugun yelkadosh bo‘lib yoningizda turgan Qamar Books jamoasiga ham samimiy rahmatimni aytaman.
Sifatli tarjima va puxta tahrir orqali kitobxonlarimizga shunday muhim manbani yetkazganingiz tahsinga, yanayam ko‘proq muhokamalar, mutolaalarga loyiq. Mehnatingiz va professional yondashuvingiz bardavom bo‘lsin. Aytgancha, barcha-barchaga Butunjahon kitob kuni qutlug‘ bo‘lsin!
@mirzodanmaktub