Iqtisodchi Kundaligi

Toshkentda svetoforlar, ayniqsa piyoda o‘tishi uchun, xavfli darajada qisqa vaqt yonadi. Bu jamoat xavfsizligi uchun katta muammo, ko‘pgina o‘lim va avariyalarni sababi. Yechimi oddiy bo‘lsa ham, o‘zgarmayapti. Bu haqida ko‘p yozsam ham, yana qaytarib yozishim…

Toshkentda svetoforlar, ayniqsa piyoda o‘tishi uchun, xavfli darajada qisqa vaqt yonadi. Bu jamoat xavfsizligi uchun katta muammo, ko‘pgina o‘lim va avariyalarni sababi. Yechimi oddiy bo‘lsa ham, o‘zgarmayapti.
Bu haqida ko‘p yozsam ham, yana qaytarib yozishim kerak. Normal piyodalar o‘tish joyi, o‘rtacha odamning yurish tezligini hisobga olishi kerak. Men masalan o‘rtachadan nisbatan tez yuguradigan odamman. 10kmni 40 daqiqada yugura olaman. Bu nisbatan o‘ta tez, lekin hatto men ham, ayrim chorrahalarda zo‘r bazo‘r o‘taman. Yo‘lni o‘rtasida qolib ketishga to‘g‘ri keladi. Kuni kecha Afrosiyob ko‘chasida bolam bilan kolyaskada o‘tdim. To‘g‘risi yugurib ham o‘ta olmadim. Avtomobillar signal chalib tashlashdi. Ikkinchi tomondan, yarimini o‘tib, qolgan yarimini kutsam ham bo‘lar edi, lekin kolyaska bilan bu o‘ta xavfli. Bizda deyarli hech qaysi ko‘chada, ko‘cha o‘rtasidagi “xavfsizlik orolchasi” yo‘q. Xuddi shunday, Nukus ko‘chasini kecha kechqurun bir o‘zim, zo‘rg‘a o‘tdim. Bu daraja - ya’ni olimpik yuguruvchilar tezligida piyodalarni yurdirish yo‘l harakati xavfsizligi uchun katta tahdid va xavf.
Lekin tez yonadigan svetoforlarni boshqa kamchiligi ham bor - bu tirbandliklar ko‘payishi. Svetoforlar uzoq yashil, uzoq qizil yonsa - shaharda kamroq tirbandlik bo‘ladi. Operatsion muhandislikda buni quyidagicha ifoda etishadi: svetofor davri uzunligi to‘planib qolgan tirbandlikni o‘tkazish uchun yetarli darajada uzoq bo‘lganidagina, chorraha o‘tkazuvchanligi maksimal darajaga yetkaziladi. Oddiy qilib aytsam: moshinani to‘xtash va qo‘zg‘alishi ko‘p bo‘lsa, yo‘l harakatini kichik segmentlarga bo‘lib qo‘yadi, shu kichik klasterlarni o‘tib ketish samaradorligi pastroq, demak ular yo‘q joydan tirbandliklarni hosil qilishadi - buni “fantom tirbandlik” deb atashadi.
Ikkinchi masala, piyodalar o‘tish joylari siyrakligi. Birinchidan, shahar hokimiyatiga rahmat, Seul Mon yonida xayriyat svetofor va piyodalar o‘tish joyi qilib berishibdi. Bu qancha inson hayotini yengillashtirdi. Lekin shaharda o‘ta ko‘p joyda odamlar kilometrlab yurishlari kerak yo‘l o‘tishi uchun. Masalan o‘sha Afrosiyob ko‘chasida, men o‘tgan piyodalar o‘tish joyidan keyingisi 1.4 km uzoqligigda! Men o‘rtadan kelganim uchun bir necha kilometr aylanib o‘tishimga to‘g‘ri keladi. Bu dahshatli uzoq masofa! Shuning uchun ham odamlar yo‘l ustidan o‘tishga majbur bo‘lishyapti. Panjaralar qo‘yishni o‘rniga piyodalar o‘tish joylarini ko‘paytirish kerak. Qanday masofa bo‘lishi kerak? Yaxshi reja qilingan shaharlarda 80 va 280 metr oralig‘ida qilish kerak. Ya’ni Afrosiyob ko‘chasini shu rasmdagi qismida, kamida yana 5 ta o‘tish joyi bo‘lishi kerak edi.
Bu narsalarni yozishimdan maqsad, sal bo‘lsa ham shahrimiz xavfsizligiga kuyinmoqchi bo‘lganlarga oson yechim. Svetoforlarni uzoqroq yonishi hammaga tomon uchun zo‘r narsa, chamamda. Birinchidan, piyodalar o‘lishi kamayadi, lekin mayli odamlar o‘limini kamaytirish ahamiyatsiz desangiz ham, moshinalarda tezroq manzilga yetib olishlari mumkin! Bunaqa win-win narsalar kam. Xuddi shunday, piyodalar o‘tish joylarini ko‘paytirish ham, odamlarni hayotini saqlab qolishi bilan birga, kamroq moshinani pachaq qiladi, haydovchilarni asabini ayaydi, chunki to‘satdan chiqib qolgan odamni urib olish ehtimoli kamayadi.

Mana bu kabi g'oyalar - umumiy muvozanatsiz fikrlash natijasida qanday qilib shaharni tirbandroq qilish uchun qo'llanma bo'lishi mumkin.
https://t.me/lazizhamidov/3528

Ba’zida “nega yozmay qo‘ydingiz?”, deb so‘rab qolishadi.
Xuddi qachonlardir men ko‘p va qoyillatib yozgandek.
Nafaqat o‘zim, balki boshqalar haqida ham so‘rashadi.
“Avvallari yaxshi-yaxshi, o‘tkir-o‘tkir yozardi, hozir xabar lentasi bo‘lib qoldi”, deyishadi.
Chunki yozganga emas, gapirganga ko‘proq qulay bo‘lib qoldi.
Shuning uchun men ham oxirgi vaqtlarda ko‘proq gapiryapman.
Bu sahifaga o‘tib ko‘raverasizlar qanday gapirayotganimni:
https://www.instagram.com/muhrim/reels/
Lekin bir “lekini” bor – qoyillatib gapirayotganim ham yo‘q.
Men bor-yo‘g‘i boshqalar yozgan gaplarni o‘qib beryapman, xolos.
Chunki shunisi hammasidan ham qulayroq bo‘lib qoldi.
Aftidan, avvalgi “yaxshi yozuvchilar”ning mutlaq ko‘pchiligi shunaqa “qulay hududi”ni topib olib, endi damini olyapti.
Shuning uchun ham atrofda birxillikdek, hamma birxillashib qolgandek.
Kimdir o‘zining “qulay hududi”dan sal mo‘ralasa ham, darrov sezilib qolyapti, “uh, Falonchi yomon qilibdi”, deyishyapti.
“O, bu yangi jadid!", devorishyapti hatto.
O‘sha Falonchi bundan besh-o‘n yil avval hozirgi “yomon qilgani”dan besh barobar, o‘n barobar “yomonroq qilgani”ni, “yomonroq qila olgani”ni ko‘pchilikning yarmi eslolmaydi, qolgan yarmi bilmaydi ham.
Chunki ular internetga kirganiga o‘zi ikki-uch yil bo‘ldi.
Ishqilib, yozgandan gapirgan, gapirgandan birovning yozganini o‘qib bergan, undan ham ko‘ra ovoz chiqarmay o‘qigan qulay bo‘lib qoldi.
Stalinning “Hayot quvnoq bo‘lib qoldi”, degani shudir, ehtimol.
Darvoqe, nega yozmay qo‘ydingiz?
PS.
Oxirgi savol Otabek akadan boshqa hammaga taalluqli. Otabek aka yozib ham, gapirib ham yotibdi-ku. “Menga ham o‘rgating”, dermidi Sevara Nazarxon.

Piketty nafaqat tushunarsiz va mantiqsiz g'oyani, balki qandaydir ma'noda eski xato g'oyaga qiziqib qolgani meni hayratlantirdi. Oldin Pikettyni jiddiy o'qir edim.
https://t.me/Mirkonomika/2853

Katta ehtimol bilan, smartfonlar tug’ilishlar uchun kontratseptiv vositadek ta’sir ko’rsatishgan.
Yangi maqolada AQShda iphone kirishi va uning natijasidagi tug’ilishlar tushishi orasida - to’g’ridan to’g’ri bog’liqlikka birinchi dalillar keltirilgan.
Maqola kvazi-eksperimental: ya’ni iphonelar AQShning ayrim joylariga vaqtliroq, ayrim joylarida esa kechroq kirib kelgan(mobil operatorni monopoliyasi tufayli) shuning uchun, mualliflar iPhonelarni tug’ilish darajasiga to’g’ri ta’sirini ko’ra olishgan. Iphonelar kechroq kirib kelgan joylarda tug’ilish darajasi yuqoriroq bo’lgan. Barcha boshqa ko’rsatkichlarni nazorat qilishsa ham - masalan, daromad, irq, ta’lim darajasi vhkz.
Juda qiziq dalil, bu haqida ko’pchilik aynan shunday gipoteza ham qilar edi. Lekin tushunishimcha bu yerda birinchi sabab-oqibatni ajratadigan yaqqol dalil.
Tug’ilishlar darajasidagi tushishni, uchdan biri va yarimini iphonelar kirib kelishi bilan bog’liqligi ko’rsatilgan.
https://www.nber.org/papers/w35310?utm_campaign=ntwh&utm_medium=email&utm_source=ntwg14

Adam Tooze yaxshi yozibdi:
"Yaxshi analogiya quyidagicha: tasavvur qiling, Saudiya Arabistoni neft quduqlarini 80 foiz chegirma bilan sotishni boshladi va siz ularni qandaydir tarzda uyingizga olib kelishingiz mumkin. Bu kelishuvni rad etgan har qanday rahbarni g‘irt ahmoq deb atagan bo‘lardingiz.
Xitoy quyosh panellari bilan deyarli shunday qilmoqda.
Odamlar aynan shuni tushunmayapti: Xitoyda raqobat shunchalik kuchli va taklif shunchalik ko‘pki, "involyutsiya" deb ataladigan hodisa, quyosh panellarini sotib olganingizda aynan siz, mijoz sifatida, subsidiya olasiz. Bu tom ma’noda Xitoy sizning energiyangiz uchun to‘layapti.
Bu xuddi neft quduqlariga o‘xshaydi, chunki o‘rnatilganidan keyin hech qanday bog‘liqlik qolmaydi. Siz uni bir marta sotib olasiz va o‘ttiz yil davomida (quyosh panelining o‘rtacha xizmat muddati) o‘z quyoshingizdan energiya olasiz, xuddi neft qudug‘i o‘z yeringizdan energiya olgani kabi. Bu siz sotib olishingiz mumkin bo‘lgan eng suveren energiya aktivlaridan biridir.
Buni ko‘rganingizda oqilona javob iloji boricha ko‘proq va tezroq sotib olishdir. Ayniqsa, siz Yevropada bo‘lib, energiya ta’minoti bilan bog‘liq katta muammolarga duch kelganingizda (va himoya qilish uchun o‘z quyosh sanoatingiz bo‘lmaganda).
Yo‘q, biz "ortiqcha taklif" deb baqirib, tariflarni oshiryapmiz. Biz geosiyosiy muammolar bilan shu qadar bandmizki, energetika tarixidagi eng yaxshi bitimni olmayapmiz."
Bu gaplarga to'liq qo'shilgan holda, aytish joizki, O'zbekiston ham o'z energetik suvereniteti uchun, erkingligi uchun va umuman barqaror iqtisdotiyoti uchun, bu darajada arzon quyosh panellarni Xitoylik soliqto'lovchilardan olishi kerak.
https://www.ft.com/content/b6cac184-75a4-47ab-94c5-5eb8c92cd407?sharetype=blocked

7/30
Veblen effekt
Bir g’alati haqiqatdan boshlayman. Ayrim mahsulotlarni arzonlashtirsangiz, sotuvi tushadi. Qimmatlashtirsangiz esa, aksincha, ko’proq sotiladi. Bu yerda iqtisodning oddiy qonuni teskari aylanadi va aynan shu Veblen effekti.
Odatda narx oshsa, talab tushadi. Lekin status mahsulotlarida boshqacha. Bu yerda yuqori narxning o’zi mahsulotning bir qismiga, hatto eng muhim qismiga aylanadi. Soat, avtomobil, premium ta’lim, hashamatli restoran. Bularni odam faqat funksiyasi uchun olmaydi. U narx orqali bir narsani aytadi: men buni ko’tara olaman, men shu darajadaman.
Bu nomni iqtisodchi Torstein Veblen kiritgan. Uning fikricha, ba’zi xaridlar ehtiyoj uchun emas, balki status va e’tibor uchun qilinadi. Ya’ni odam mahsulotni emas, o’sha mahsulot beradigan ijtimoiy signalni sotib oladi. Qimmat narx esa o’sha signalning kuchaytirgichi. Arzonlashtirsangiz, signal yo’qoladi va mahsulot o’z jozibasini yo’qotadi.
Eng qiziq joyi shu, bu Yakor effektiga butunlay teskari ishlaydi. Yakorda biz narxni arzon ko’rsatishga harakat qildik. Veblenda esa aksincha, narx baland turishi kerak, chunki balandlikning o’zi qiymat. Premium brend chegirma berganda obro’sini yo’qotadi. Shuning uchun haqiqiy hashamat brendlari deyarli hech qachon katta chegirma e’lon qilmaydi, qolgan mahsulotni yo’q qilib yuborishni afzal ko’radi.
Men buni o’z biznesimda aniq ko’raman. Premium maktabni arzonlashtirsangiz, ota-ona ko’proq emas, kamroq ishonadi. Ongida shunday savol paydo bo’ladi, nega arzon, balki sifati pastdir? Yuqori narx esa o’sha ota-onaga “bu yer eng yaxshisi, bu yer biz xohlagan davra” degan signalni beradi. Xuddi shu narsa
Lekin men bu yerda eng muhim shartni aytaman. Veblen effekti faqat mahsulot o’sha narxni haqiqatan oqlaganda ishlaydi. Yuqori narx orqasida haqiqiy sifat, haqiqiy tajriba, haqiqiy obro’ turishi kerak. Aks holda bu effekt emas, oddiy aldov bo’lib chiqadi va bir mavsumda ochiladi. Narxni ko’tarishdan oldin, o’sha narxga arziydigan qiymatni qurib qo’ying. Avval qiymat, keyin narx, bu tartibni hech qachon teskari qilmang.
Hamma mahsulot uchun ham arzonlik yutuq emas. Ba’zi narsalar uchun narxning o’zi qiymat, narxning o’zi xabar. Agar siz status va tajriba sotsangiz, arzonlashtirish orqali emas, qiymatni ko’tarish orqali yutasiz. Pastga emas, yuqoriga harakat qiling, lekin har bir bosqichda o’sha balandlikni oqlab boring.
Ertaga 8/30 IKEA effekti. Nega o’zingiz yig’gan mebel, o’zingiz damlagan kofe yoki o’zingiz ishtirok etgan loyiha boshqalarnikidan qadrliroq tuyuladi? Mijozni jarayonga qo’shsangiz, u mahsulotni emas, o’z mehnatini seva boshlaydi
Qiziq bo’lsa
🔥
yondirib yuboringlar, keyingilari ham ancha qiziq.
Scaleup |
@scaleupuz

Sening yoshliging menda bo‘lsaydi…
Manba
. Videolarning to‘lig‘i —
YouTube’da
.

Podkastimizning yangi epizodi chiqdi:
65 - Oxirgi yangiliklar
haqida
Sun'iy intellekt, O'zbekistonda Starlink ta'qiqi, dronlar, Yevropa va AQShdagi ba'zi farqliklar, Arsenalning chempionligi, Walmart oilasi, Apple Pay va boshqalar haqida suhbatlashdik. Yengil epizod bo'ldi.
Youtubeda video:
https://youtu.be/V039RhpnbkI
Audio formatda:
Spotify
|
Apple Podcast
|
Yandex Music
|
Podbean
Tinglang, ko'ring, do'stlaringiz bilan ulashing va izoh qoldiring.
Epizod hamkori: "Juru".
"Juru" Markaziy Osiyo va Kavkazdagi yetakchi xalqaro konsalting va muhandislik korxonasi bo'lib, uning maqsadi barqaror rivojlanishni ilgari surishdir.
https://juru.org/about-us
@uzbekonomics