Қарақалпақ тарийхы, Этнографиясы, Мәденияты
Зера Кадырова: Искусство плетения каракалпакских циновок ший
Искусство плетения циновок постепенно уходит в прошлое, а ещё не так давно циновки были обязательным атрибутом в домашнем хозяйстве каракалпаков. Сейчас мало где можно найти мастериц, умеющих делать циновки по «старым рецептам», однако в Топе ауле такие умелицы есть и мы отправились туда, что бы посмотреть как рождаются на свет циновки ший.
Золотистыми циновками ший устилали полы и завешивали стены жилищ, делали перегородки. В богатых домах ший стелили под войлочный ковёр, в бедных – ший были единственным покрытием на полу. Сейчас на смену натуральным циновкам пришла синтетика, но всё равно во многих домах циновки из тростника вешают вместо жалюзи на окнах, на них раскладывают фрукты для сушки, ими декорируют залы ресторанов и номера в отелях.
Для плетения циновок заготавливают тростник, который в больших количествах растёт тут по берегам рек и озёр. В этих краях тростник используют не только для циновок, но и в строительстве домов. Плетут ший на специальном станке, на котором укрепляют тростник и скрепляют каждую тростинку переплетением нитей. Таким способом ший постепенно переплетается бечёвкой по всей своей длине – сверху, снизу и посредине; плотно прилегающие друг к другу прямые стебли образуют тонкую легко сворачивающуюся в рулон ширму.
***
Чтобы нити были натянуты и не путались на них вешается груз – тяжёлые камни. Нити перебрасываются по специальным насечкам и на первый взгляд эта работа кажется совершенно простой, но на самом деле не имея навыков вы быстро запутаетесь в переплетении нитей и устанете от перебрасывания камней. Но если немного потренироваться, то плетение циновок может стать очень увлекательным занятием – тут и творчество и медитация под перестук камней.
Есть и более нарядные циновки, ими украшали стены юрт. Плетение таких циновок сложнее, чем ший. Сначала на тростник наматывают цветные нити, которые образуют узор и лишь потом скрепляют между собой, в результате получается яркая циновка, похожая на ковёр.
Nomads of the Great steppe
t.me/kketnografiya
<<Искусство плетения каракалпакских циновок ший>>
t.me/kketnografiya
ЖЕГЖАТ
Қарақалпақ халқында туўысқанлық және қудамдаллық салт-дәстүрлерге байланыслы ҳәр түрли қарым-қатнас, ҳәр түрли атамалар қәлиплескен. Бундай атамалар сол адамлардың туўысқанлық жақынлығына, туўысқанлар арасындағы, улыўма қәўим ортасында тутқан орнына қарай қойылған.
ЖЕГЖАТ~сөзи ["дальние родственники. R] жақын туўысқанлығы жоқ, алыстан қатнасатуғын, яғный, қуданың қудасы, дайының қайнағасы, бөлеси, жийенниң балдызы ҳәм тағы басқа усы сыяқлы туўысқанлық қатнасы бар адамлар арқалы тамыр-таныслыққа, қудамдаллық жақынлыққа ийе адамларға айтылады.
Жегжат~тамыр-таныс есабында болып, жақын туўысқанлық қатнастағы қуда, дайы, жийен сыяқлы ағайинлик ҳуқықларға ийе емес.
Қуда-жегжат сөзи, қарым-қатнаслары түриклерде qoda-jegjat, қазақларда "қуда-жегжат, илик" түринде ушырасып, бул халықларда да "алыстан қатнасатуғын" тамыр-таныс болып есапланады.
Жегжат~қанлас болмағанлықтан туўысқанлық мәниде қолланылмайтуғын сөз.
Қарақалпақлардың туўысқанлық қатнасықларында қуда, дайы, жийен бөле ҳәм т.б. жақын араласатуғын адамларды той-мерекеге шақырғанда жегжат адамларды да шақырыўы мүмкин. Ямаса жақын адамлардың өзи тойға мирәт етип бирге алып келиўине де болады. Бирақ, жегжатлар жақын туўысқанлардай болып тығыз араласа алмайды.
*Жегжат~люди находящиеся в родственной связи по линии сватов [R]. [Wikipediyaдан].
Shahzoda Allamuratova.
https://t.me/shahzoda_allamuratova
Сол заманда Хийуа ханлыгында экологиялык апатшылыкта, суусызлыкта дийханшылык хэм шаруа хожалыклары коп жэбир корди. Бул оз гезегинде хан пэрманы-хэр кыйлы салык ондириу, аймаклык арна-жапларды «бийкар» казыу машкалалары орынланбакта. Суусызлыктан жэбир коргенлердин бири- Яумыт елаты болды. Олар хан хэм хэмелдарлардын еки жузли сиясаты, итибарсызлыгы, кысымына карсы бас котерди.
1914-1915 жыллары Хожели, Коне Ургениш, Тахта, Ташауз аймагындагы туркмен дийханлары суусызлыктан жэбир корди. Эмиударьянын тармакларындагы яумытлар, «томенги» хэм «жокары» болып болинген. Оларды суу дауы, суу машкаласы омир ушын, тиришилик ушын гурес мазмуны болды. «Жокары» яумытлар суусызлыктан тарыкканын «томенли» елден корди. Олар хан парманына карсы турып жылдагы закат-салык толеуден бас тартты. Хан тэрепинен оларга жиберген жазалаушы нокер-бажыхана отрядлар яумыт-окуз руулардын 500 шанарагын тоз-тоз еткен. Ауылды ортеп кулин сууырган?!.
Эмиударья болиминин начальнигинин Туркистан генарал- губернаторлыгына жазган асыгыс мэлимнамасында: «1915-жылы мартта хан хэм онын хэмелдарлары аймактагы карсылык, жасалмалы кэуип туудырып, бир-бирине карсы койыушылык болмакта. Бунын акыбетинен яумыт сардарлары консылас ел-журт, пухараларга кэуип, тонаушылык, тэртипсизлик етип атыр»,-деп корсетти.
1914-1915-жыллары Эмиударья алабында экологиялык ауыр аухалда калган яумытлардын консыласларына кэуипи, тонаушылыгы, булгиншилиги томендегише болган.
Эмиударьянын гырра бойында «Кара Хожели» яки «Машын терек» деген кен колемли жерлерге ийелик еткен Европалы армянин-А.С. Сафарьянц (Аракилбай) тын келисим, шэртнамада алган 1000 танаплы пахта егис жерин, техникасын, пахта тазалау заводын, баккал-дуканларын уш кун- тунде яумыт каракшылары ойран етти. Ортеди, истен шыгарды, тамам етти. Олар жапка шыгар-арба курган орын да ортеген.
Олар Россиядан келген «Нобель» атындагы исбилермен татардын жана фирма мулкин жок етти. Санкт-Петербургтан Хийуага жиберилген ок жараклы каруанды иркип, тонап коп куралга ийе болган. Бул ханлыкта еледе тэртипсизлик, урыс кэупи болыуга алып келди. Олар Хийуа ханлыгындагы бай саудагерлерди, хан нокери болып хызмет еткен Каракалпак хэм казак байлары, хэмелдарлардын хэулисине, елине кэуип туудырган, тонап ортеп кеткен.
Олар «Хожели-Конырат» ески жолды «Таза жана кала» корганды басып алыу, ийелик етиуге бас максети болган, лейкин, аймаклык батырдын бири-Отеш батыр хэм онын тилеклес, елпаруар, уатанпаруар мэрт жигитлери Оларга тоскынлык еткен. Тарийхта мэлим, Хожели-Конырат аймагындагы, аралыгындагы кен жерди, суу хэм коллерди коп жыллар бойы яумытлар сардары Атамурат хан «бийлик еткени анык.
«Елиу жылдан ел жана», аймак ушын батыр жана дегендей, Хожели-Таза «Жана кала»-Конырат аралыгынын пухаралардын, ел-журттын тагдийри, суйениши, таянышы, мактанышы- Отеш батыр обазлы Тулга болган?!.
Отеш батырдын ел-журтка суйениши, таянышы, елпаруарлы болыуына Анасынын этнопсихологиялык тэрбиясы да себеп болган. Анасы аруаклы, кайсар хэм ер адамдай мэрт болган. Ол-АНА-гендерли онерментши – уста- темир устаханада коргасынды еритип, майдалап тарыдай пытыра- ок куйып берген. Ана нынг –перзентке ок таярлап бериуи- тарийхта сийрек болган аргумент. ? Баласынын карыу-жарак асынып, айбатлы, мурттын кулак артына орип , айбат берген тулгалы болып журиуине итибар берген, жэрдем берген.
Отеш батырдын откир алакози, шырматылып, орап тауланган муртын корген жас хаяллар коркканнан «»пис..»…койган? Тураксыз –еки ойлы-анггасар- жас жигитлер ,де лал болып, естен тана жазлаган, от сусты басым тулга болган. Отеш батырдан жалгыз ул перзенти-Сапар атаны * Хатаб* жап бойында кемпири менен гене тамда жасаганын ( 80 жыл басында ) корген едим…Ол акеси хаккында яднама- гурринг бере алмады.?! .
Анасы хэр уакыт: «Балам елге келген жауга карсы гуресип, елге таяныш болып, октан олсен не арманын бар?!,- дейди екен. Батыр анкау, ер годек,-дегендей Отеш батыр бир куни дэстурий карауыллыкта, Таза Жана каланын догерегин барлап жургенде, корганнын кандек ишинде, шоплик арасында букка таслап киятырган еки кисини кореди. –Хей, сен кимсен, Каражан-бы санг?,-деп дауыслайды Отеш батыр. -Ауа, берман кел,-деп шакырган дауыс шыгарады олар. Отеш батыр гумансыз, итибарсызлыкта, хеш нэрсе ойламай, оларга жакын барып калады. Кандектеги еки жау-жансыз Отеш батырга карсы ок атып, кос окпесин жаралайды. Отеш батыр - атысып, шабысып, емес_ -ангсызда, -дангксыз- шейт олген еди…Ел- журттынг тынышлык, еркинлик, -арка суйери- таянышы болган «кырк атлы» нокерлер этно+сардары болмай ыдырап кеткен. Олардын айрымлары –онг жак ка, *Ишан кала* ( Кум –озек) жаптагы дагы -этно+сардар *Хан Максым*нын нокерине косылган. Конырат хэкими Кутлымурат бий (Бала бий) нокерине косылган, жане, ураллы козак атаманынын «жузлик» топарына, косылган. Олардын бас максети елдеги ишки жау-яумытларга, сырткы жау большевиклерге, кызыл эскерлерге карсы турганы тарийхта мэлим. ХХ эсир басында Кубла Арал бойы Эмиударьянын сол тэрепинде , Хийуа ханлыгында жэмийетлик-социаллык турмыста, ел-журт баскарыуды «Беглер беги» лауазымдагы кореген, акыллы кисилер халыкка таяныш, суйениш хэм мэртебе болган. Беглер бегинин жузбасылары, аталык, бийлери болган. Сол уакытлары, сол заманда *Таза Жана кала*нын аймаклары еки беглер бегиге караган. Таза жана каланын кун шыгарында Кощан беглер беги баскарган, ал Таза Жана каланын арка-батысында Кутлымурат бий- беглер беги баскарган. Сол уакыттагы, сол замандагы таза жана кала аймагында ел-журттын гамхоры, тынышлыгын саклаган Юсуф жузбасы, Кэдир жузбасы, Сейдали жузбасылар Отеш батырды хурмет еткен, мэртлигин, айбатлы тулгасын тан алган. Юсуф жузбасы «он торт» нокери менен Отеш батырдын кэбирине гамхорлык етип, басына кам гербиштен жай салган.
Кубла Арал бойы Эмиударья алабында Каракалпаклардын макан жайы, корган каласы болган Таза жана кала, Отеш батыр хызмет еткен мухаддес макан, жыллар отип, эсир отип, тозып унырап-*экологиялык естелик * болмакта. Тозады екен бариде…*. Экологиялык мадений мийрас* болган, * жуз+он *жыллык корган- дийуаллар бузылып, отмиш сазасынан гууа болмакта. Сол , асир сазасы - сырлы унсиз дийуаллар, ийесиз корган каланын эсир сазасында-тек Отеш батырдын руухлары жангырык береди. Бул ата-бабаларымыздын откен эсирдеги омири кэуип, кыйыншылыкта гуресте откенин елеслетеди.
Гарезсизликке шекемги машакатлы жыллар, эсирлер Ата-бабаларымыздын, тарийхый тулгаларымыздын Азатлык, Еркинлик, Бийгарезликти эрман еткенин инсан тагдийри мысалында коремиз. -----------------------------------------------------------------------------------------------Косымша адебиятлар:* КАНЛЫ КОЛДЕ КАЛЫНГ ЕЛ.* ( Канлы кол районынынг дузилгенине 50 жыл талыу мунасибетине) Нокис. *Илим*. 2021.- 49-54 бетлер *Отеш батыранг*….----------------------------------------------------------------------------------------------------------------А.Турсынбаева-( КМУ )-----------------20.04.2026. 15.55.---------------------
Отеш батыр ким болган? Ол инсан хаккында Каракалпак фольклоры, коркем эдебиятта, этнопоэзияда, социаллык яднамада, илимпазлардын «ауыз еки тарийх» тийкарында дореткен мийнетлеринде дыккатка алынган, аймаклык тарийхый шахс сыпатында бахаланады.
1948-жылы тилши алым Кошербай Бердимуратов «Отеш батыр хаккында» кариялардын дэслепки гуррин, социаллык яднама жазып алды. Бунда Отеш батыр кырк жигит пенен елге тонаушылыкка келген яумыт сардарларына карсы гурескен, ол Карабайлыдан баслап Коныратка шекемги аралыкты жау кэупинен коргаган, елпаруар, Уатан суйгиш, аймактын мэрти, батыр болган,-деп жазды.
Алым хэм жазыушы Эденбай Тэжимуратов «Отеш батыр тулгасын» коркем эдебиятта дэслепки болып тэрипледи: «1916-жылы Хийуа ханы тэрепинен ел ишинен купия «кыз жыйнау» салыгы болган. Сол мэхэли Канлыколли Отеш батыр «кыз салыгы»на карсы болган, яумыт сардарынын атлы нокерлерине косылып, ол Хийуа каласына шекемги халыклык гуреске катнаскан деп кыялый- тарийхый емес оймак …, альтернатив тарийхта коркем эдебиятта жазган еди. 1916 жылы январьда томенги Амиударья дельтасында «кыз салыгына » карсы социаллык нарийзалык болган,оларды баскарган ( хожа-хаким, улама, беклер..) сакраль « жети тулга » лар Хожа+эль каласында *Сууэнли* арна ( пахта завод_) аймагында «уш агашка илдирип » жазалаган.. Архивте ,сол « январь трагедиясына» катнаскан лар ишинде –Отеш батыр дынг исми жок_..?–
Алым-эдебиятшы Кыркбай Байниязов «Отеш батыр хаккында хакыйкатлык» атамада макаласын аталар энгимеси, Отеш батырдын эулады, тууысканларынын тарийхый яднама тийкарында жана маглыуматларды жэмийетшиликке мэлим етти.
Отеш батыр Даулетназар улы Канлыколди жайлаган «казаяклы» елаттан шыккан аймаклык батыр. Ол оз ауылында, таза жана кала этирапында сырткы жаулар кэупинен корганган, ел-журтка келген яумыт каракшыларга карсы гурескен айбатлы, жекке батыры болган ?!.
Отеш батыр арка аймакларда сырткы хэм ишки жаулар кэупинен корганган ел-журттын батырлары менен де яр-дос, пикирлес, тагдийрлес, бир-бирине хэм таяныш болган.
Отеш батырдын заманында Ескене батыр, Аманжол батырларда оз ауылын, аймагын хэр кыйлы кэуиплерден, тонаушылыктан коргаган еди.
Отеш батыр социаллык яднама, ауызеки тарийх бойынша 1912,1913, 1914, 1915, 1916-жыллары «Канлыкол» пухараларын, ел-журтка кэуип, коркыныш салган, тонаушылыкка келген яумыт-каракшыларга карсы турган, гезегинде атыспа урыслар алып барган, сан жагынан озинен бир нешше мэртебе басым келген жауды женип, зэрурликте жауды опат етип турган. 1916-жылы март айынан бийдай писикке шекем * Таза «Жана кала»* корганда аймаклардан жыйналган пухаралар камал жагдайда жасаган. Отеш батыр ел-журттан каржы топлап, ок-жарак сатып алып, елден мерген кырк жигит-нокер топлап, оларга ат-жарак берип, ози Бас сардар болып, елге кэуип-кэтер туудырган каракшы-яумыт сардарларга карсы гурескен еди.
Эмиударьянын сол тэрепинде Хожели- *Таза Жана кала* -Конырат аралыгында ишки жауларга карсы турган ел перзентлеринен: Сейдалы жуз басы, Отеш батыр, Кутлымурат бай, беглер беги, Кутлымурат бий (бала бий) хэм баскалар халыктын таянышы, суйениши, мактанышы болганы тарийхый яднамада мэнги сакланбакта.
Тарийхый шегинис: ХХ эсир басында Кубла Арал бойы хэм Хийуа ханлыгында жуз берген биоэкологиялык апатшылык, суусызлык акыбетинен ел-журттын дагдарыска ушырауы, жарлылык, социаллык турмыстын кескин томенлеуи болганы тарийхый шынлык, отмиштин умытылмас яднамасы.
Привет из Каракалпакии.ОТЕШ БАТЫР КИМ БОЛГАН ?
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Резюме: Кубла Арал бойы Амиўдарья алабынын ел-журты ишки душпанлар ( каракшы- тонаушы- баскыншы) дан коргауда бир неше ел перзентлери жанын пида еткен, олардынг бири- аржак( шеп тареп) теги * каракалпак- он торт * елдинг аймаклык тулгасы- Отеш Даулетназар улы образы тарийхый - фольклорлык кахарман сыпатында –халык яднамасында манги уялап калган.---------------------------------------------------------------------------------------------------------------.
Кирисиу: Х1Х эсир акыры - ХХ эсир басларында Кубла Арал бойы Эмиударьянын «томенги» алабында экономикалык жагдайлар томен болды, халыктын социаллык турмысы жылдан-жылга ауыр болып, жокшылык, жаугершилик, экологиялык апатшылык аймакта дэстурийликке айланды.
1910-1911-жыллары Кубла Арал хэм Хорезм (Хийуа) ханлыгында кыс ерте келди, катты сууык, жауын-шашын, кар болып дийханлардын гузги бийдай атызлары тонлап калды, ерте бэхэрдеги носер жауынлар, атызларды таптан шыгарды. Дузлы-шорлы жауынлар егислик жерлерди ойран етти. Ал, бэхэр, жазга «шырынша» шыбынлар егисликти, осимликлерди жеп жок етти.
1911-1912 жыллары Кубла Арал бойы Эмиударья болиминде хэм Хийуа ханлыгында тарийхта болмаган ашлык пайда болды. Эмиударьянын сол (батыс) тэрепи ханлык пухаралары тэбият «кахатшилик» тен катты жэбир корди. Эмиударьянын он (шыгыс) тэрепиндеги «Ак патша»нын пухарасы дийханлары «ашлыктан» «шоплер» жеуге карады?!.
1912-1913 жыллары Кубла Арал бойы Эмиударьянын «аржак» хэм «бергижак» тэрепиндеги боз онимдар, егиске колайлы, дарьянын жагысына жакын жерлерди Европа хэм Россиядан келген жеке исбилермен байлар хэм саудагерлер, хэр кыйлы фирма «хожалык ис журитиушилерге» «Концессияга» (шэртнамада) берилди. Олар жеке фирма ийелери Эмиударьянын сууы кемтар болганлыктан Европадан алып к елген техникалар: двигатель, насослар, жэрдеминде Эмиударьянын ултанындагы сууларды тартып озлеринин жана «меншик» жерлерине, эсиресе «Американ сорты» пахта ушын егислик майданларга пайдаланды. Бул оз гезегинде Эмиударьянын «томенинде» хэм тармакларындагы пухараларга, дийханшылык хожалыкларга улкен жэбир болды. «Томендегилер» суусызлык акыбетинен дарьянын тармакларына богет (бэнд) басып, шыгыр арба курып егислик жерлерге зорга суу ашып отырган, кыйын экологиялык суусызлык, кыйын заман болды. Элбетте, ел-журттын социаллык аухалынын томен болыуы, ел-журт ишиндеги экологиялык жагдайлар бир нешше аламанды, руу-кэуимди «ата маканнан» мэжбурий постырганы тарийхтан мэлим. Оган косымша, социаллык кыйыншылык, ашлык, жарлылык, жокшылык акыбетинен консылас руу-кэуимлер бир-бирине карсы нарыйзалык болдырыуы, бул «суу дауы», «жер дауы» себеп-сылтау болып, кейни бир-бирине тонаушылык, булдириушилик пенен инсан кэдирин, консылас, татыушылык дэстурин бузыушылык, бир-бирине кэуип салыуга алып келгени отмиш сабакларында аян?!
Кубла Арал бойынын Эмиударья алабынын сол (батыс) тэрепинде аймаклык колемдеги елпаруар, халык мэпин гозлеген, аймаклык халык батыры- Отеш батыр Даулетназар улы- сол заманда, социаллык кыйыншылык, экологиялык жагдайларда, жаугершилик кэуип, жаугершилик урысларда ел-журтка мэдеткар хэм таянышы, уатанпаруар болган тарийхый тулга болып табылады.
АҒАЙИН, ТУЎЫСҚАН, ӘМЕКИ
Қарақалпақ халқында туўысқанлық, ағайиншилик қатнаслардың көплеген атамалары ҳәм сол атамаларына ылайық қатнасығы, жолы, ўазыйпалары бар. Халықтың сол атамаларын, оның сырларын билип жүрген жақсы.
Туўысқанлык қарым-қатнаслар менен атамалар ер адам тәрепинен көрсетиледи.
Жақын туўысқанлық атамалардың тилимизде бир неше түрлери бар, олардың улыўма мҳағынасы жақын: туўысқан, руўлас мәнисинде қолланылады ҳәм айырым атамалар түрли қатнасларда да қолланылыўы мүмкин.
Туўысқанлық, ағайиншилик қатнасларда <<ағайин, туўған, туўысқан, әмеки>> атамалары кең түрде қолланылады.
АҒАЙИН. ТУЎЫСҚАН~деп бир әўладтан, руўдан, тайпадан өнип-өскен ағайинлер қәўими менен бирлигине айтылады. <<Ағайин>> сөзи <<туўысқан>> түринде де қолланыла береди.
<<Түсиндирме сөзлиги>>мизде:.
<<Ағайин. атл. Туўған-туўысқан, урыўлас, ата-бабалары туўысқан адамлар>>---деп түсиник берилген. [1-том, 39-бет]. Және де:
<<Ағайин-туўған. атл. Туўған-туўысқан, упыўлас, ата-бабалары туўысқан адамлар>>--деп түсиник бериледи. [1-том. 30- бет].
Халқымызда: <<қанына тартпағанның қары сынсын>>--деп қанлас, уруўлас адамға туўысқанлық көз-қарас пенен барын ортаға салып, қәўимлесип, туўысқанлықтың намысын қорғаўға тырысқан. Бул жерде де ер намысын қорғаў менен бирликте ел намысын да жоқары услаған.
Ағайинлер, уруўласлар қарақалпақ халқында ерте дәўирлерден баслап бир қәўим, бир аўыл болып, аўыл ақсақалы ямаса уруў аты менен аталып жасаў үрдиси ҳәзирги ўақытта да сақланып қалған. Аўыллас, уруўласлар бир-бирине ғамхорлық көрсетип, қыйын күнлерде бир-бирине көмегин берип, қол ушын созып отырған.
Халқымызда ағайин-туўысқанлар арасында әўладтан әўладқа мийрас болып киятырған нызамлылық: туўысқанлар татыў, аўыз бирликли, бир-бирине қорған болыўы керек, ағайинниң, уруўластың намысын қорғаўы тийис. Ағайиннен бөлинип кеткенлерди <<Бөлингенди бөри жер>>,--деп мақулламаған.
Ағайин--туўысқанлар жети атаға дейин туўысқанлықты үзбеген, қыз алыспаған, бул соңғы дәўирлерде қарақалпақларда аты сол уруўдан қыз алыспаў дәстүрин келтирип шығарған.
Ағайин-туўысқанлардың бирликли, татыў болыўы--аўыз бирликтиң кепили. Бир-бирине өкпе, рениши болса да кеширимли болады., <<Туўысқан өкпеге қыйса да, өлимге қыймайды>>,---деп жанашырлығын билдирип отырады.
ӘМЕКИ~бул сөз де "уруўлас, ағайин",--деген мәни де қолланылады, гейде жақын дос, яран, ямаса бир тайпаға киретуғын адамлар да бир-бирине <<әмеки>> деп мүнәсибетте болады. Сонлықтан "әмеки",--сөзи көп түрли мәниде қолланысқа ийе.
<<Әмеки>>--сөзи қарақалпақларда, өзбек халқында <<амаки>> түринде қолланылады. Бирақ, еки халықтың бул сөзди қолланылыўында бир қанша айырмашылықлар бар.
Қарақалпақ халқында өз уруўынан болған ер адамларды <<әмеки>> деп атайды. Олар менен жақын ағайиншилик қатнасықлар болмаўы мүмкин. Бирақ, уруўлас, туўысқан ретинде жақын тутып <<әмеки>> деп атайды. Гейпара ўақытларда әмекилер де жақын туўысқанлардай болып қатнасыўы мүмкин. Уруўлас адам ҳаққында сөз болғанда <<ол бизге әмеки болып келеди>>,--десе, ол адамның сөйлеўшиге уруўлаc екенлигин сәўбетлеси түсинеди.
Ал, өзбек халқында <<амаки>> --деп әкесиниң ағасын, басқа да ер туўысқан адамларды атайды. Егер өз әкеси қайтыс болып кеткенде <<амаки ата орнында болыўы керек>>--деген нызамлылықлары бар. Бала өз әкесиниң аға-инилерине, әмекилерине жақсылық қылса, тап өз әкесине жақсылық қылғандай болады,--деп әмекилерге өз атасындай қатнаста болыў уғындырылады.
Қазақ халқында <<әмеки>> сөзи мағынасындағы <<жамағайын>> сөзи туўысқанлық қарым-қатнасларда қолланысқа ийе.
Shahzoda Allamuratova
https://t.me/shahzoda_allamuratova