Қарақалпақ тарийхы, Этнографиясы, Мәденияты
«Қырық қыз~«Сорок девушек»
«Қырық қыз»~«Сорок девушек». Великий героический дастан каракалпакского народа.
Видео создано с помощью искусственного интеллекта как художественная реконструкция по мотивам дастана.
Легенду о сорока девушках знают и в соседних странах, в Туркменстане есть каньон «Кырк кыз», в Каракалпакстане–крепости с этим именам, у кыргызов–предание происхождение рода.
Знаете ли вы эту легенду?
#aivideo
«Каракалпакский дастан «Қырық қыз қыз» задокументирован и опубликован как произведение каракалпакского народного творчества ещё в середине ХХ века. Да, у казахов, кыргызов, туркменов и других народов тоже есть легенды о сорока девушках. Но похожие легенды не означают, что все они принадлежат одному народу. У каждого народа есть своя история–давайте уважать её, а не устраивать соревнование, кому принадлежит всё на свете.
post.art.olga~Инстаграм
#ретро
«Ләйлим»_Даўытбай_Қайыпов.
@ЖАЙХУНСАМАЛЫ Youtube каналы
https://t.me/shahzoda_allamuratova
Қорақалпоқ бўлганим
Самолет Қизилқум саҳроси узра учиб борарди. Думалоқ ойнадан оппоқ булутлар сузаётгани, пастда чексиз қумликлар ястаниб ётгани кўзга ташланарди. Баҳор кечикканига қарамасдан Тошкентда майсалар тупроқ бағрини ёриб бош кўтараётган, дов-дарахтларнинг куртаклари аразлаган келинчак дудоғи мисол бўртган пайт. Қўналғага пасайиш чоғида Нукус шаҳрида эса деярли яшиллик кўринмасди. Уни қиш тутқунликда тутиб тургандек гўё.
Хизматсафарига келгандим. Мени фасл алмашиш жараёнидан кўра вазифани бажариш ташвиши чулғаб олганди. Вазирликнинг шаҳар марказий кўчасидаги икки қаватли, кўп йилларни кўрган биносига келдим.
Камтарона хизмат хонасида баланд бўйли, оқ-сариқдан келган, кийим-боши ўзига ярашиб турган вазир генерал-майор Махсет Бабаниязов илиқ қарши олиб, сафар режалари ва исм-шарифим билан танишди. Меҳмон ташрифи маҳалида ҳаракат хавфсизлигини таъминлаш масаласи муҳокамаси тугагандан сўнг ўрнимдан қўзғалиб, икки-уч қадам ташлашга улгурдим.
-Қайрат аға, Сизде қарақалпақми?
Генералнинг баланд овозиданми ёки кутилмаган савол ғалатилигиданми жойимда таққа тўхтаб, ортимга ўгирилдим. Махсет оға сирли жилмайиб турарди.
- Жўқ, ўзбекмен,-деб мен ҳам ўзимча қорақалпоқ тилида кулимсираб жавоб қайтардим.
- Отингиз Қайрат, фамилиянгиз Болтабоев экан, қорақалпоқ бўласизда. Тошкент вилоятида қорақалпоқ қишлоқлари кўп.
Ичимда менга бунчалик ёпишиб олганига ғашлансамда, ташимда адашганидан хурсандчилигимни яширмадим.
- Мен Фарғонаданман...
- Ие, водийда қорақалпоқлар йўқми?
-Бор, Ёзёвон туманида яшайдилар, кейин Данғара туманида Қорақалпоқ қишлоғи бор.
Генералнинг юзи ёришди. Кўрдингизми дегандай қошларини маъноли чимирди.
- Т. Қаипбергеновнинг трилогиясида водийга улар кўчишгани айтилган. Лекин биз томонларга келгани эҳтимолдан йироқ.
- Ана, холос! Бизнинг адабиётдан хабардор экансиз...
Унинг мақтовга чоғланганини сезиб, гапимдан тўхтамадим.
- Лекин ота қишлоғим мен айтган жойлардан анча узоқда, Сўх тоғлари этагидаги даштда жойлашган.
- Аждодларингизни яхши биласизми?
Вақт ўтиб борарди. Шахсий таркибга йўриқнома, йўналишни ва транспорт воситаларини кўрикдан ўтказиш... Тезроқ ишга киришиш керак...
Шундай дамда бу одамга уруғ-аймоғимнинг нима қизиғи бор экан? Ҳайратим ортганда ортарди.
- Бизда уруғ сурилмайди. Лекин уларнинг номлари жой атамаларида сақланиб қолган. Отам Дўрмон, онам Жалойир, бувимнинг бири Ўйрат, иккинчиси Кенагас қишлоғидан.
- Ҳа, бу уруғларнинг ҳаммаси бизда бор. Ёнингиздаги майор Фарҳод Санқибаевнинг аёли Жалойир. Демак она томондан қариндош бўласизлар.
У десам, бу дейди... Хуллас, қорақалпоқ эканлигимга иқрорлигимни изҳор этганимдан, салкам эллик ёшимда қорақалпоқлигимни билиб олганимдан бениҳоя қувончимни яширмаганимдан сўнггина генералнинг хонасидан чиқишга муваффақ бўлдим.
Маҳсет оғанинг тарихдан яхши хабардорлиги, туркий уруғларга таърифу тасниф бера олиши, ярим ҳазил, ярим чин суҳбат қуриши унга ҳурматимни янада оширди.
Орадан йиллар ўтди. Вазирликнинг Тошкентдаги бош биносида эски танишим Абат Утамбетовни учратиб, янги лавозим билан қутладим.
- Ғайрат ака, вазирликда қорақалпоқлардан икки киши бўлдик. Сизнинг қўл остингиздаги Раҳмет ҳам нукуслик.
- Адашдингиз, уч киши бўлдик. Нега мени ҳисобга қўшмаяпсиз?
Абат қулоғига ишонмадими, хайрон бўлиб қолди. Маҳсет оға билан илк мулоқатимиз натижаси ҳақида сўзлаб бердим. Мириқиб кулишиб олдик.
Мени кўнгли пок, ғурурли, ўта самимий, меҳмондўст қорақалпоқ қардошларим қаторига қабул қилишганидан ҳозиргача ғурурланиб юраман.
Ғайратжон Болтабоев
https://t.me/kketnografiya
Қудайназар кәндилет Сейтназар улының өмири ҳәм жәмийетлик искерлиги
ХХ әсирдиң басындағы Қарақалпақстан тарийхында елдиң социаллық-экономикалық раўажланыўына үлес қосқан, жәмийетлик-сиясий турмыста белсене қатнасқан ҳәм кейинги дәўирлерде қуўдалаўға ушыраған бир қатар тарийхый тулғалардың өмири айрықша из қалдырған. Солардың қатарында Шымбай аймағында жасаған Қудайназар кәндилет Сейтназаровтың да орны бар. Оның өмири ҳәм хызмети арқалы ХХ әсирдиң басындағы Қарақалпақстанның экономикалық турмысын, жергиликли басқарыў системасындағы өзгерислерди, совет ҳәкимиятының дәслепки жылларындағы жәмийетлик-сиясий жағдайды ҳәм кейинги репрессиялардың адам тағдирине тийгизген тәсирин түсиниўге болады.
Қудайназар кәндилет Сейтназар ҳажының үлкен улы болып, жаслығынан зийреклиги, шөлкемлестириўшилик уқыплылығы ҳәм жаңалыққа умтылыўы менен ажыралып турған. Ол өз дәўириндеги халықлық жыйналыслар, тойлар ҳәм басқа да көпшилик илажларды шөлкемлестириўге белсене қатнасқан. Әсиресе, ылақ ойыны, ат шабыслары, гүрес жарыслары сыяқлы халықлық тамашаларды басқарыўда уқыплы болған. Бул қәсийетлери оның тек көпшилик арасында абыройға ийе инсан болғанын ғана емес, ал жәмийетлик ислерди басқара алатуғын, шөлкемлестириўшилик қабилетке ийе тулға болғанын да көрсетеди.
Қудайназар кәндилеттиң хызметиндеги әҳмийетли бағдарлардың бири Шымбайда санаат өндирисин раўажландырыў менен байланыслы. Әкесиниң ийелигиндеги қаржы ҳәм мүмкиншиликлерден пайдаланып, ол Шымбайда пахта тазалаў заводын қурдырыўға басшылық еткен. Заводтың машиналары менен техникалық үскенелерин Россиядан алдырып, оларды орнатыў ҳәм өндиристи жолға қойыў ушын сырттан қәнигелер шақыртылған. Кәрхана Кегейли каналының шеп жағасында, ҳәзирги 22-санлы балалар бақшасы жайласқан орында болғаны айтылады. Оның айырым темир қалдықларының усы күнге шекем сол әтираптағы үйлердиң дөгерегинде ушырасатуғыны жергиликли тарийхый естеликлердиң бири сыпатында әҳмийетли.
Пахта тазалаў заводы бийиклиги бир неше метрге жететуғын дийўал менен қоршалған. Дийўалды салыў жумысларына жергиликли усталар қатнасқан. Мағлыўматларға қарағанда, завод 1913-жылы иске түсирилген ҳәм сол дәўирде Хорезм оазисинде сыртқы базарға өним шығарыўға бағдарланған санаат кәрханаларының бири болған. Кәрханада он жумысшы мийнет еткен. Заводтың техникалық жағдайы ҳәм өндиристи шөлкемлестириў дәрежеси ҳаққында сол дәўирдеги ҳүжжетлерде де мағлыўматлар сақланған. 1913-жылы 26-августта Рус-Азия банкиниң Жаңа Үргениш бөлиминиң директоры Шымбай заводына барғаннан кейин оның жағдайына баҳа берген. Оның жазыўынша: заводтың техникалық тәмийинлениўи, имаратларының сапасы, суў тәмийинаты, жумысшылар ушын жаратылған турақ жайлар ҳәм хызмет бөлмелериниң тазалығы атап көрсетилген. Машиналардың жақсы сақланыўы, заводтағы ески желпиўишлердиң оңланыўы ҳәм устахананың жетерли әсбап-үскенелер менен тәмийинленгени де айрықша атап өтилген. Соның менен бирге, кәрханаға кишкене токарьлық станогын орнатыў зәрүрлиги көрсетилген. Бул пикирлер Шымбайдағы заводтың сол дәўирдеги техникалық мүмкиншиликлери ҳәм өндиристи басқарыў тәртиби ҳаққында мағлыўмат береди. Кейин ала пахтаның жетиспей қалыўына байланыслы заводтың өндирис бағдарында өзгерис жүз берген. Дәслеп пахта тазалаўға арналған кәрхана жоңышқа туқымын тазалаўға бейимлестирилген. Кеңес ҳәкимияты орнағаннан кейин, 1919-жылдың июнь айында завод мәмлекет қарамағына алынғаны көрсетиледи. Ал 1930-жылы Шымбайда Қудайназар кәндилеттиң пахта заводы тийкарында жаңа пахта тазалаў кәрханасы қурылып, өндирис заманагөй орынға көширилген. Бул мағлыўматлар Қудайназар кәндилеттиң исбилерменлик хызмети тек жеке мүлк шеңберинде қалып қоймай, аймақтағы санаат өндирисиниң қәлиплесиў тарийхы менен де байланыслы болғанын аңлатады.
1917-жылғы революциялық өзгерислерден кейин Түркистан аймағында басқарыў системасы түпкиликли өзгерислерге ушырады.
Жергиликли басқарыў органларының орнына жаңа советлик ҳәкимият мекемелери қәлиплесе баслады.
Бул оның исбилерменлик ҳәм шөлкемлестириўшилик қабилетлери менен бирге, аймақтың аўыл хожалығы ушын әҳмийетли болған суў тәмийинаты мәселелерине де қатнасқанын көрсетеди.
ХХ әсирдиң 20–30-жылларында совет ҳәкимиятының социаллық-экономикалық сиясаты күшейип, жеке меншик ийелерине, ел басшыларына, диний ғайраткерлерге ҳәм бурынғы басқарыў системасына байланыслы адамларға болған қатнас барған сайын аўырласты. Бул жағдай Қарақалпақстанда да көплеген шаңарақлардың тәғдири менен мүлкине тәсир етти.
Қудайназар кәндилеттиң перзентлериниң тәғдири де усы қуўдалаўшылық дәўири менен байланыслы. Мағлыўматларға қарағанда, оның улы Мәмбетназар Қудайназаров 1929-жылдың 16-октябринде Қарақалпақстан ОГПУ тәрепинен қамаққа алынған. Сол жылдың 4-декабриндеги қарар менен ол совет ҳәкимиятына қарсы қураллы көтерилиске қатнасты деген айып пенен өлим жазасына ҳүким етилген. Ҳүким 1930-жылдың 24-январында Шымбай қаласында орынланған. Сол ўақытта 18 жаста болған Мәмбетназар Қудайназаров тек 2003-жылдың 20-январында ғана рәсмий түрде ақланғаны көрсетиледи. Оның тәғдири советлик жазалаў системасының жас адамларға да аяаўсыз болғанын ҳәм ақлаў процесиниң көп жылларға созылғанын аңлатады.
Сейтназар ҳажы шаңарағына байланыслы тағы бир дерек Шайхы Қудайназарович Сейтназаровтың аты менен байланыслы. Мағлыўматларда оның 1919-жылғы Ораллылар көтерилисине қатнасқанлығы ҳәм өз мүлкинде мешити болғанлығы себепли ОГПУ тәрепинен совет ҳүкиметине қарсы деп айыпланып, атыў жазасына ҳүким етилгени айтылады.
Репрессиялардың тәсири тек ер адамлар менен шекленбей, ҳаял-қызлардың да тәғдирин қыйынластырған. Соның бир мысалы сыпатында Жәлел мақсымның қызы, Ерназар аталықтың келини Наржан Қудайназарованың аты келтириледи. Мағлыўматларға қарағанда, ол 19 жасында мәмлекетлик пахта тапсырмасын орынламағаны ушын Халық судының қарары менен пуқаралық ҳуқықларынан айырылып, сүргинге жиберилген. Бул жағдай сол дәўирде экономикалық талаплардың орынланбаўы да жазалаўға себеп болғанын, мәмлекетлик жобалар халықтың күнделикли турмысына күшли қысым өткергенлигин көрсетеди.
Қудайназар кәндилеттиң өз өмириниң ақырғы дәўири ҳаққында мағлыўматлар аз. 1930-жылларда Шымбайда завод әтирапында жасаған Хошмурат Дилимбетовтың айтыўына қарағанда Қудайназар кәндилет 1925-жыллары, шама менен 40–45 жасларында қайтыс болған. Бул мағлыўмат оның туўылған жылын шамалап анықлаўға мүмкиншилик бергени менен, анық туўылған ҳәм қайтыс болған жылларын белгилеў ушын қосымша дереклер талап етиледи. Оның өмириниң соңғы жыллары, суў хожалығы тараўындағы хызметиниң хронологиясы ҳәм қайтыс болыў жағдайлары да келешекте тереңирек изертлеўди талап ететуғын мәселелер қатарында турады.
Жуўмақлап айтқанда, Қудайназар кәндилет Сейтназаровтың өмири ХХ әсирдиң басындағы Қарақалпақстанның экономикалық, социаллық ҳәм жәмийетлик-сиясий тарийхы менен тығыз байланыслы. Оның Шымбайда пахта тазалаў заводын шөлкемлестириўге басшылық етиўи, санаат өндирисин раўажландырыўға қатнасыўы, жергиликли басқарыў системасында хызмет атқарыўы ҳәм суў хожалығы тараўындағы жумыслары оны өз дәўириниң белсенди инсанларының бири сыпатында танытады. Халықлық дәстүрлерге жақынлығы, палўанлар ҳәм шабандозлар менен байланысы оның жәмийетлик турмыстағы орнын толықтырады.
Соның менен бирге, оның шаңарақ ағзаларына байланыслы келтирилген репрессия дереклери тоталитарлық системаның жеке адамлар менен бирге пүтин шаңарақлардың да тәғдирине тәсир еткенин көрсетеди. Мәмбетназар Қудайназаровтың атылыўы ҳәм көп жыллардан кейин ақланыўы, Шайхы Сейтназаровқа байланыслы келтирилген мағлыўматлар, сондай-ақ Наржан Қудайназарованың сүргинге жиберилиўи сол дәўирдеги жазалаў саясатының түрли көрнислерин аңлатады.
Қудайназар кәндилет Сейтназаровтың өмир жолын үйрениў тек бир тарийхый инсанның биографиясын тиклеў менен шекленбейди. Ол арқалы Шымбайда санаат раўажланыўын, басқарыў системасынан советлик басқарыўға өтиў процессин, халықтың социаллық турмысын ҳәм репрессиялардың жергиликли жәмийетке тийгизген тәсирин тереңирек түсиниўге болады.
Сол себепли Қудайназар кәндилет ҳәм оның шаңарағы ҳаққындағы дереклерди жыйнаў, оларды илимий жақтан салыстырыў ҳәм архив материаллары менен толықтырыў Қарақалпақстанның ХХ әсир басындағы тарийхын үйрениўдеги әҳмийетли ўазыйпалардың бири болып табылады.
Оңғарбай Юсупов
Шерип Бабашев
Алишер Қудияров
Алламберген Даўлетмуратов
Аманияз Жүзимбетов
Нуратдин Зинатдиновлардың мийнетлери тийкарында таярлаған Шахзода Алламуратова
https://t.me/kketnografiya
Бирақ жаңа ҳәкимияттың жергиликли халық пенен байланысын орнатыўы, салық жыйнаўды жолға қойыўы ҳәм аймақларда турақлылықты тәмийинлеўи ушын ески басқарыў тәжрийбесине ийе адамлардың билими менен жергиликли абыройынан да пайдаланылған. Қудайназар Сейтназаровтың 1920-жыллардағы жәмийетлик-сиясий хызметин усы тарийхый жағдайдан аңлаўға болады.
Тарийхый изертлеўлерде келтирилген мағлыўматларға қарағанда, 1920-жылы Шымбай аймағында Худайназар Сейтназаров Убби болыс Ибрагимов пенен бир қатарда жаңа ҳәкимияттың «ҳәким-басқарыўшысы» лаўазымына бекитилген. Бул лаўазым советлик атқарыў комитетлери толық қәлиплескенге шекем жергиликли жерлерде басқарыўшылық ўазыйпаларды атқарыў менен байланыслы болған. Усы хызметтиң тийкарғы мақсети халық пенен байланысты сақлаў, жергиликли басқарыў ислерин жолға қойыў ҳәм жаңа ҳәкимияттың қарарларын орынлаўға жәрдемлесиўден ибарат еди.
Соның менен бирге, Қудайназар кәндилет Сейтназаров «Жаңабазар» болыслық атқарыў комитетин басқарып, болыслықты басқарыўда да белсене қатнасқан. Ол сол дәўирдеги болыслықтағы белгили жәмийетлик белсендилердиң бири болған. Бул оның жаңа ҳәкимият дәўириндеги жәмийетлик-сиясий хызметиниң әҳмийетли бағдарларының бири сыпатында баҳаланады.
1920-жылдың 12–13-май күнлери болып өткен Шымбай уезди Советлериниң съезди аймақтың жәмийетлик-сиясий турмысындағы әҳмийетли ўақыялардың бири болды. Съезд нәтийжесинде сайланған атқарыў комитетиниң қурамына Турман Қаржаўбаев, Худайназар кәндилет Сейтназаров, Жүгинис Бейимбетов, Асан Айтымов, Алланазар Халекеев, Атамурат Исмайылов ҳәм Худайберген Дәрменов сыяқлы инсанлар кирген. Олардың айырымлары диний билимге, жергиликли халық арасында абыройға ҳәм жәмийетлик басқарыў тәжрийбесине ийе болған. Кейинги тарийхый әдебиятларда усы дәўирдеги айырым диний ҳәм жәмийетлик ғайраткерлер «мусылман коммунистлери» деп аталған. Бул атама сол ўақыттағы диний орталықлар менен жаңа советлик ҳәкимият арасындағы қатнаслардың өзине тән өзгешеликлерин түсиниўде әҳмийетли.
1920-жылдың орталарында Әмиўдәрья айрықша революциялық комитетиниң мәжилислеринде де Шымбай аймағынан келген ўәкиллер қатнасқан. Архивлик материалларға сүйенген изертлеўлерде Худайназар Сейтназаровтың аты Шымбайдан келген ўәкил сыпатында тилге алынады. Кегейлиден Абдимурат болыс Серекеев те усы мәжилислерге қатнасқан жергиликли басшылардың бири болған. Келтирилген мағлыўматларға қарағанда, олардың алдына қойылған ўазыйпалар қатарында азық-аўқат салығын жыйнаў барысында халық арасында наразылықтың күшейип кетиўине жол қоймаў, жергиликли тынышлықты сақлаў ҳәм Хийўа тәрептен келиўи мүмкин болған қураллы топлардың қәўпиниң алдын алыў мәселелери болған.
Қудайназар кәндилеттиң өмири тек санаат өндирисин раўажландырыў ҳәм мәмлекетлик басқарыў менен шекленбеген. Жергиликли халықтың еслеўинше оның халықлық дәстүрлерге, спорт жарысларға ҳәм ел арасында абыройға ийе палўанларға жақын болғаны айтылады. Ол өз заманында гүрес жарысларын шөлкемлестириўге, атақлы палўанлар менен шабандозларды жарысларға шақырыўға ҳәм тойларда көпшилик тамашаларын басқарыўға қатнасқан. Қудайназар кәндилеттиң өзиниң жездеси Сапар болыстың (Дәмеш болыстың күйеўи) тойында белгили Жаңабай палўанды атақлы шабандоз Сабыр «дәў» менен гүрестириўди шөлкемлестиргени усыған мысал бола алады. Сол жарысты жасы үлкен «Болыс аўыл»дағы Исмайыл ақсақалдың басқарып жүргенлиги де айтылады.
Шымбайдағы Асқар байдың тойында Жаңабай палўанның гүреске түсип, Қудайназар кәндилетке абырой алып келгенлиги ҳаққындағы мағлыўматлар да жергиликли халықтың ядында сақланған. Қудайназар кәндилет Жаңабай палўанды өзине жақын тутып, «жийеним» деп атаған. Олардың руўлас туўысқанлық байланысы болғаны, бирге аң аўлаўға шыққаны ҳәм Хийўа ханлығындағы гүрес жарысларына бирге барғаны айтылады.
Қудайназар кәндилеттиң өмир жолында суў хожалығы тараўындағы хызмети де айрықша орын алған. Мағлыўматларға қарағанда, ол өмириниң кейинги жылларында республикадағы суў тараўында ислеген ҳәм ҳәзирги Дослық каналы деп аталатуғын сол дәўирдеги Қызкеткен каналын қаздырыў жумысларына басшылық еткен. Каналдың сағасы Абат жаптан алынғаны да айтылады.
«Қудайназар кәндилет Сейтназар улының өмири ҳәм жәмийетлик искерлиги»
t.me/kketnografiya
ҚОРАҚАЛПОҒИМ
Кўчқор НОРҚОБИЛ
Кўнглини дастурхон қилиб очунда
Мард турган, борлиғи нарзи-ниёзсан.
Ўтовингда офтоб ухлайди тунда
Юлдуздан шеър тизган Ажиниёзсан...
Термулсам, кўзларинг жовдиратасан,
Ўзбекка қўл тутган юраги оқсан!
Довруқлим, дунёни довдиратасан
Оловдан сўз узиб олган Бердақсан...
Мен Сени эсласам юрагим тўлиб
Ўзим ҳам ўзимдан бораман ўсиб...
Жайҳун шамолларин эгнига илиб
Ёнимда туради Ибройим Юсуп.
Гоҳида куйгансан заҳар-заққуда,
гоҳида кўксингга тўлиб ургансан...
Чақмоқ талаш этган мангу чўққида
Қалпоғин кийгизган Тулепбергансан...
Лочинсан, шунқорсан, улли мергансан,
Қадимдан дўстга жуфт, душманга тоқсан!
Сенга бир жон тутсам, ўн жон бергансан,
Ўзбекнинг юраги Қорақалпоқсан!..
https://t.me/kketnografiya