Қарақалпақ тарийхы, Этнографиясы, Мәденияты

"QARAQALPAQSTAN   TARIYXÍ"                  05-09-26                                                                                                                                                 Sociallıq  tarmaqlar  arqalı  bizdi  baqlap  barıń:
👇
👇
👇
Telegram
I
Instagram
I
Youtube
I
Facebook
I
QTRK ONLINE

Жолбарыстың өш алыўы
Ертеде Өтеўли деген атамыздың үйи дым кәмбағал турған. Ол бир өзи тоғайда аң аўлап, сол жерде қос дүзетип, келсе келип келмесе қысы жазы тоғайда өз күнин өзи көрип жасайды екен. Бир күнлери гүзде үйинен кийим-кеншегин, көрпе-төсегин алып, белин кендир жип пенен байлап, оған балтасын илдирип, қолына шанышқысын, арқасына еки баў жоңышқа арқалап Шортанбай бойындағы тоғайға келеди. Қамыслық ҳәм түйесиңирдиң қалың жеринен бүкти ийип қамыс төсеп, қос етип, жатақ жай дүзетип алады. Қызыл жыңғылдың арасына жантағы бар жерге қоянға дузақ қурады. Қурған дузақтың аўзына бир қысым бедеден илдирип кетеди. Сол күни кеште-ақ "быйық" етип еки қоян түскен. Өзи аш адам, еки қоянның да ишек-қарнын алып таслап иске түйреп жыңғылдың қозына қойып писирип деп алады. Кеште етигин де, кийимлерин де шешпестен қанжардай пышағын дастанып уйықлайды. Ол ўақлары қоян, қырғаўыл көп. Күндеги талабы дузақ салыў. Жегенин жейди, аўысқанын тазалап болып дузлап қояды.
Бир күнлери кеште қоянды иске өткерип қозға қойып ҳәм жылынып отыр екен. Жақын жерде дузаққа түскен қоянның "быйық" деген сестин еситеди. Барса үлкен бир сүр қоян түскен екен. Оны баўызлап алып қосқа жақынласа, қозға ис қойған жерде бир адамның отырғанын көреди. Тәўирақ қараңғы түскен. Жақынлай берип ол:
~Сен өзиң қандай адамсаң? Сораў жоқ, соғыў жоқ? Мениң қоянларымды жейсең. Мен сени ҳәзир өлтиремен! Мени билесең бе? Мен Өтеўли қаратабанман!-дейди.  Жаңағы үндемейди. Белиндеги пышағын қолына алып жақынлап келсе ол жолбарыс екен. Еки исти де қулатыпты. Аяқлары күйип қалған. Оттан қашып кейинирек шоңқайып отырған. Айланып өтип қостағы шанышқыны алып шығады. Жолбарыс әстен орнынан қозғалып он бес адымдай аррағырақ барып және отырады. Шанышқы менен айбат етсе де кетпеген. Жақсы сөз де айтады. Және бес адымдай ары жүрип және отыра берген. Еки көзи оттай жанып турған. Өтеўли атамыз қорқайын дейди. Қосқа қарап жүрсе ол да изинен жүрген. Соннан Өтеўли атамыз барлық жарағын қолына алып аўылға қайтпақшы болады. Ол да изине ере берген. Бул иркилсе, ол да иркилген. Палдай көлдиң тусына келген жерде таң саз берипти. Сол жерде ол белиндеги арқанды жаздырып, бир ушын артына таслап, шубатылған арқанды сүйреп келе берген. Жолбарыс енди Өтеўлиге жақынлағанды қойған. Арқанның ушынан өтпей ерип келе берген. Ийшан көпирден өткен жерде жолбарыс оған қарап шоңқыйып отырып қалады.
Үйиниң қасындағы мал қораға жақынлағанда да жолбарыс еле сол сынын бузбай отыра берген. "Үҳ" деп үйиниң алдындағы қосқа кире сала Өтеўли атамыз муздай суўды қотарады. Қара үйде жатқан әкеси оянып:
~Сен оңбаған! Бәрҳа биймезгил жүресең. Бир нәрсени бүлдирип я адам өлтирип келгенсең! Қашан келе боласаң!-деп оған бақырады. Бул болса үндемей жатып қалады.
Сол жатыўдан ол кешке дейин уйықлаған. Оянса ҳәмме жақ тынышлық. Өсип кеткен сақал-муртларын алған. Шәй-пәй ишип аўқатланған. Кеш болған. Кеште маллар пададан келген. Кеште Өтеўли қаратабанның жалғыз қашарын есигиниң алдына келген жерде жолбарыс алған. Ийтлер де, адамлар да ҳеш иләж ете алмаған. Еки күннен кейин Өтеўли атқа минип Шортанбай бойындағы бүктен көрпе-төсегин алып қайтыўға баратырса, Партаў жердиң шетинде өзиниң қашарының өлигин көреди. Жолбарыс қашардың төсин ҳәм мойнын жеп қалғанын таслап кеткен.
Шортанбай бойындағы қосына барса сол бүкте жолбарыстың уясы бар екенин көреди. Өтеўли қаратабан биреўдиң мәканына басып киргени ушын жолбарыстың оннан өш алғанын түсинип, затларын алып үйине қайтады.
А. Дәўлетмуратов "Ҳәр заманға бир заман" китабынан
https://t.me/kketnografiya

«Жолбарыстың өш алыўы»
t.me/kketnografia

Намазына көп адам жыйналған.
Сейтназар ҳажы өзиниң кең пейиллиги ҳәм минеткешлиги менен танылып, өз хожалығында бирқанша хожалық қуралларын: үлкен дигирман ҳәм суў шығырын орнатқан. Ол бул қуралларды тек жеке мәпи ушын емес, ал пүткил халықтың дәнлерин бийминнет ун етип таярлап берген ал суў шығыры болса егин майданларын суўғарыў ушын ағын суўды Абат жаптан төменнен жоқарыға көтерип бериў хызметин атқарып, узақ жыллар даўамында елге халыққа үлкен хызмет көрсеткен. Тилекке қарсы, ХХ әсирдиң 20-30-жылларындағы кеңес ҳәкимиятының аяўсыз «кулакластырыў» ҳәм репрессия сиясаты Сейтназар ҳажының да шаңарағын айналып өтпеген. Ийесинен айрылған үскенелер ўақыт өтиўи менен өзиниң дәстүрий функциясын тоқтатқан. Арадан бир әсирге жуўық ўақыт өткен болса да, бүгинги күнде Сейтназар ҳажының сол тарийхий дигирман тасы елеге шекем бабамыздың жасаған ески журтында, ашық далада қараўсыз жатыр. Жаўын-шашын астында, тoпырақ арасында қалып баратырған бул тас — жай ғана материаллық буйым емес, ал қарақалпақ халқының басынан кеширген қуўғын-сүргин тарийхының, бабаларымыздың мийнеткешлиги ҳәм кең пейиллигиниң тири гуўасы, ата-бабадан қалған умытылмас баҳалы мәдений мийрасымыздур.
Добал аўылдағы Қалила қазақтың бабасы Нурым ийшан деген кисиге бир жыллары ашлықта қырдан қазақлар келип: «Ийшан ата, бизлерде мусылманбыз. Сизиң жумысыңызды етемиз. Бизлерди аштан өлтирмен» —депти. Солай етип ийшан он қазақты күнине бир рет жарма берип бағыпты. Сөйтип Нурым ийшан Сейтназар ҳажыдан оларға жер сорап алып берген. Олар Добал аўылының шығыс тәрепинде қоныс басып қалады. Ол жер «Қазақ аўыл», ал ийшанын адамлар «Қазақ ийшан» деп атап кеткен.
Сейтназар ҳажы қартайып ҳәм мал дүньясын таза ҳүкиметке берип жүрген күнлери екен. Ақтоғын аўылынан министр лаўазымында ислеген Әжимурат Мусаев ҳәм Тилеўимбет сотлар ҳажыны куўдалап қоймаған. Бир күнлери олар сол аўылда жасаўшы туўысқан инилери Жии‌емурат, Қулмураттың үйине келеди. Сонда ҳажы аўылдағы барлық 12 өгиз қосқа көмек аи‌тып жүўери жерин айдатып атыр екен. Туқымын да сеўип қойған. Олар келип барлық өгиз қосларды қуўып салған. Адамлар өгизлерин алдына салып пазнасын қолтығына қысып кетип қалған. Сонда Сеи‌тназар ҳажы жаи‌дақ атқа минип келип айтқан екен: «Ҳа Әжимурат! Ҳа Жийемурат! Усы атыз жүўери болса ҳәмме жер едик. Бизлерге Алла жети атамыздан дәўлет берген. Сизлерге Алла бул жаптың суўын гезеклесип ишкендей мәўлет берген оны түсинесиз бе? Бүйтип қаттыға кете бермесеңлер ғо. Гез келгенниң мүддетин қырқып атырсыз, шырақларым—депти. Көп узамай А.Мусаев халық душпаны деген ат алып қамалып кеткен. Тилеўимбет сот болса түрмеден қашқан адамды услайман деп қаи‌мақласып турған суўға түсип кетип соннан аўырып қаза тапқан.
Сейтназар ҳажы қамбағал адамларға көп жәрдем берген. Жәрдем сорап барған дийқанларға көгине жарыға: майына, жер, туқым қос өгиз берген. Саўыны жоқ адамларға майына саўын берген. Совет ҳүкимети орнағаннан кейин ҳажы ағайин туўысқанларына: —Мен малларымды бул ҳүкиметке тапсыраман, усыннан саўынлы болып қалың—деген. Ағайинлери ҳүкиметтен қорқып алмаған. Сеи‌тназар ҳажы барлық малларын, дүнья-мүликлерин ҳүкиметке тапсырған.
Ҳажының Сейтимбет деген шебер устасы болған. Ол мудамы ҳажының үйинде жүрип мәсисин, тонын тиккен, етигин жамаған. Сол үйде жумыс еткен. Ҳажының ҳаялы өлгенде ҳеш болмаса алты қары бөз таба алмай, Сейтназар ҳажының өзи қайтыс болғанда асына сойыслық таба алмаған. Ертеңине таң азанан Көкшийел беттен бир буға алыстан мөңиреп келип ѳзи қораға кирип қазыққа келип турған. Аўыл адамлары асына соны сойған дейди. Кепинине ѳзиниң Кабадан алып келген ихрам таўары буйырған. Сеи‌тназар ҳажы қудай берген адам еди. Сол ўақытта жаслар аўқамының хаткери Бекман Ғаниев жоқарыдан тапсырма менен ҳажыға Бекман Ғаниев жоқарыдан тапсырма менен ҳажыға келген. Ол киси менен ушырасып сөйлесип, «оныӊ ақыллы сѳзлерин, дүньяға кѳз қарасларын билгеннен кейин мен оған жаманлық ете алмай қайттым», --деген. Ал бул ҳүкимет Сейтназар ҳажыға басып салық салып кейин бар малларын тартып алған. Қыз кеткен каналының қазыўына басқа байларға 20 белдар салса ҳажыға 40 белдар салған.

40 адамды ишип жейтуғын азығы, көрпе-төсеги менен тәмийинлеп жиберген. Сонда жаңағы қырық адамлардың биреўи мен «майсок жеймен», екинши биреўи мен ақ бийдайдың нанын жеймен, тағы бири мен сары май жеймен десе, соны не илаж таярлап береди екен. Сонда Сейтназар ҳажы: —Алла, ендиги гезекке дейин мени алғайсаң деп налыған дейди. Ҳажы қайтыс болғанда қазыўда жүрген қырық адамды намазына жибермеген. Олар түнде қырық атлы болып еки шақырым жерден даўыс шығарып келген.
Алламберген Даўлетмуратовтың «Ҳәр заманға бир заман» китабынан ықшамластырып алынды.
*
1873-жылдан кейин Әмиўдәрьяның оң тәрепи Россия империясының сорамына өткеннен баслап қарақалпақ елинде бирқанша сиясий, социаллық ҳәм басқа өзгерислер бола баслады. Ханлық басқарыў сапластырылып, Әмиўдәрья бөлиминдеги әскерий дәрежедеги дворянлар туқымындағы рус адамлары елге жаңаша басқарыўды ҳәм ҳәкимшиликти бекемлеўде сайлаў жолын турмысқа енгизе баслады. Қарақалпақлар жүдә тығыз жайласқан Шымбай шәҳәрин орай етип, басқарыў, сайлаў ҳәм ҳәрқыйлы қурылтай өткеретуғын орталық орын етип белгилейди. Арқадағы аўылларды он еки болыслыққа бөлди. Болыслықлар өз гезегинде ақсақаллар, халық қазысы, халық бийи, елиўликке ийе болды.
1876-жылы жазда Әмиўдәрья бөлиминиң барлық жеринде болыслыққа сайлаў өткериледи. Сол жылы 4-июнь күни кенегес Сейтназар бий аталық Ерназар улының үлкен ерик бағында Кегейли болыслығына сайлаў ушын жақын жердеги бийлер, елиўликлер, халық жыйналған. Сол жерге арқадағы қоңыратлар, күншығардағы қыпшақлар, Ақтубалы кенегес маңғытлар, жәми қытайлардың ири баслы ат минерлери келген еди. Бәри болып 2872 шаңарақтың сайлаўшысы келген еди. Сейтназар бийдиң бағында Кегейли болысын биринши болып сайлаў ушын үш талабанның атын орыс төреси халыққа оқып еситтирген. Сайлаў тәртиби түсиндирилген. Сайлаўдың жуўмағына бола Сейтназар болыс болып сайланады. Сөйтип, Сейтназар бийдиң бағындағы биринши сайлаўда маллар сойылып, геллесин жас үлкен ақсақаллар жеп, жарлы пухара гөже-гүртикке тойған екен. Сондай-ақ Сейтназар ҳажы Жаңабазар болыслығында басқарған.
Интернет материаллары тийкарында таярланды.
***
Сейтназар ҳажының шежиреси:
Қудайназар кандилет, Досжан, Абдулла атлы уллары, Дәмегүл (Дәмеш болыс), Сапура, Улзада, Алмагүл атлы қызлары болған.
Сүўретте: Сейтназар ҳажының дигирман тасы.
https://t.me/kketnografiya

СЕЙТНАЗАР ҲАЖЫ
Сейтназар ҳажы Кегейли районы бурынғы 5-аўылдың «Ақ тоғын» аўылда жасаған. Ол ислам жолын тутқан, туўры сөзли, адамларға меҳрийбан, киши пейил адам болған. Жарлы-жақыбайға көп жәрдем берген.
Ол Кабаға 1917-жылы Алаўатдин ийшан, Мағзан ийшан, Пиримбет ахун, Сержан ахун, Қараманғыттан Оспан деген жас жигитлер менен бирге кеткен. Мағзан ийшан басшысы болған. Еки түйе жаллаған. Бириншисине — Мағзан ийшан минген, екинши түйеге азық-аўқат, кийим-кеншек тийеген. Мәккеге барғанда белине буўған қайысының ортасын жарып ушына шекем алтын теңгени дизип кеткен. Барып қайтыў қәрежетлердиң көбисин өзи төлеген. Соннан тек еки теңге аўысып қайтқан. Ҳажыдан аман-есен елге келгеннен кейин қырық жан сойып елге 20 күн садақа тарқатқан. Ертеректе өлип кеткен ата-бабасына, туўған-туўысқанларына қуран шығартқан. Моллаларға қуран қатым еттирген. Ҳәр күни молла ийшанларға пул берип, шапан жапқан.
Сейтназар ҳажының үйинде мудамы қойдың гөши писип турады екен. Кеште қойдың гѳшин атқосшысы Қайып қараша қазанға салып оны түни менен қайнатып шығады екен. Гѳш көп пискеннен соң сүйеклеринен бәри түсип қалады. Гѳштен сүйеклерин айырып қазанға бир кесе гүриш таслап жибереди екен. Табаққа шығарғанда гүришлер гѳшке жабысып турады. Азанғы халқасқа ҳажының алдына қойған. Буны шалаў дейди екен. Сол шалаўдан келген мийман, ғәрип-қәсер, өтип баратырған жолаўшыны қайтарып алып, оны аўқатландырып жибереди екен.
Ертеректе ашлықта ата-анасы өлип қалған еки жас баланы қазақлардың жуқпалы аўырыў тарқалып, көшип кеткен шаңлағынан таўып алып, аўылының шопанлары оны ҳажыға әкелип береди. Еле сөйлеп те билмейтуғын бул жас нәрестелерди ҳажы сақлап, қамалға келтирип, хожалық етеди. 5-аўылдағы Жуманияз, Жумаш, Избасқан Даўыллар сол балалардан өсип-өнген, ҳәммеси үлкен хожалық болып, бизлерде Кенегеспиз деп аўылда жасады.
Сейтназар ҳажыда мал-дүнья көп болған. Еки жүзден аслам жылқысын Жалта деген аты бағады екен. Бул ҳасыл аттың өзинше тарийхы бар. Ол заманлары Ерназар аталықтың жиберген адамлары Иран, Аўған, Мысырға барып, қуллар сатып алып келип турған. Бир күнлери олар үйиниң қасында ойнап жүрген баланы алып қашып келген. Еле атын да оңлап айта алмайтуғын бул бала басқа қуллардан өзгеше болған. Айтқан гәплерди де тыңлай бермеген. Аўқат берсе жемеген. Төсек салса, төсекке барып отырып жеген. Қул адамға көрпеше қайда. Олар тикейип жеп кете береди. Аўқатты да таңлап жеген. Буны Сейтназар ҳажы сезип жүреди екен. Атын Қулмырза қойған. Бул шамасы қул емес қуллардың мырзасы бола қойсын деген. Бир күни ҳажы әкеси Ерназар аталыққа айтады:
— Бул баланы әкелген жерине апарып таслайық. Бул қул емес. Оның обалына қалмайық. Соңлығында бизлерге зыяны тийип жүрмесин, — депти. Бала жети-сегиз жас шамасына шыққанда оны баяғы алып келген адамлар елине апарады. Қулмырза Ирандағы бир район ҳәкиминиң баласы болып шығады. Баласын танып, ата-анасы баўырына басып баласының табылып аман-есен жүргенине қатты қуўанып қалады. Буларды жибермей үш күн күтип, қайтарында көп сарпайлар береди. Булар енди рухсат сорап қайтпақшы болған ўақытта Қулмырза былай дейди:
—Мен әкемниң, анамның сизлер екенин билдим. Сиздерди ҳеш ўақытта умытпайман. Бирақ менде булар менен қайтқым келеди. Мени олар усы ўақытқа шекем атамдай, анамдай етип тәрбиялады. Мен ҳеш нәрсеге зәрур болғаным жоқ. Мен сол жаққа үйренип қалдым, дейди. Әкеси қатты қыйналады. Илаж не. Әкеси Қулмырзаға бир ат саўға ға береди.
— «Балам, саў болғайсаң. Мынаў «Жалта» деген ат, егер қайтқың келсе сени аман есен қайда болсаңда алып келеди дейди. Булар сөйтип елге қайтады. Қулмырза ер жеткен соң оны Ерназар аталық үйлендирип хожалық етеди. Оның баласы Мәтен (Мәтен өзектиң бойында отырған) Бул да бай болған. Оның баласы Бердимурат есапшы болған.
«Жалта» тулпарға мегзес ҳасыл әреби ат болып, оны минип шапқанда үстиндеги адамды ҳеш ким көрмей қалады екен.
Сондай жүйрик, сондай ақыллы болған. Хийўаға күнине барып келеди екен. «Жалта» деген ат Сейтназар ҳажының үш жүздей жылқысына қарақшы келтирмей, өзи үйирип Көкшийелдиң бойына бағады екен. Жылқыманлар тек сыртынан хабар алып, ҳәр ўақыт санап қайтыўға барған.

«Жалта» жылқыларды кеште жайлаўдан алып келип, Көкшийелдиң қумына үйирип болып, ҳәр күни ҳажының сейисханасына келип, жем жеп кетеди екен. Жақынлағанын ол жолда қатты киснеп билдиреди екен. Үйирине қарақшы я басқа жақтан ат жолатпайды екен. Қырдың бай қазақлары ҳажыдан атыңа 16 бийе берейик деп сорапты. Ҳажы бермеген дейди. Ат жүдә сергек болған. Ол ҳеш ўақытта жатып уйықламаған. Қарақшылар еки ай изине түсип услай алмапты. Бир күни тикке турып қалғып кеткен ўақтында қарақшылар аңлып, узақтан қурық таслап услап алыпты. Урылар оның аўзын, көзин байлап, Қазалы бетке апарып сатқан. Оны тек жоқарыда кишкене пәтиги бар төлеге қамап қойған. Үш айға шамалас ўақыт өткеннен кейин сол «Жалта» қалай болса да, сол жоқарыдағы пәтиктен секирип шығып, жайлаўы Көкшийелге келген. Бурынғыдай қатты киснеген. Сейтназар ҳажы даўысын еситип «жаниўар келипти-ғо» деп өзи Көкшийелге барып көреди. Сонда «Жалта»ның он беске шамалас бир үйир жылқыны да өзи менен бирге ертип келгенин көреди. Ҳажы мойнынан қушақлап, бетинен сүйеди. Тап перзенти келгендей қушақласып көриседи. Бир күнлери қырдан адамлар келип ҳажыға былай депти: —Ҳажы аға. Бизлер атыңды биреўлерден сатып алып едик. Сизиң дәўлетиңиз бәлент ҳәм кетпес дәўлет екен бизлердиң мал дүньямыз бир қыс қатты келсе, қырылып қалады. Сизлердиң мал дүньяңыз қырылса да бағ-бақшаңыз таўсылмайтуғын байлық. Сиз үлкен дәўлетли инсан екенсиз. Бизге атыңызда буйрырмады. Сиз кеширим берсеңиз, мен ана он беске шамалас жылқыдан да кештим деген. Сол жерде қол алысып дос болыпты. Ҳажы оған жылқыларын қайтарып берген.
Сол заманларда Дәўлет пушық Алламбергенов деген сөзге шешен, туўры сөзли, қорықпайтуғын заманның саўатлы бир жигити болған. Тойларда, отырысларда ҳажының, болыстың балларына күн бермеген. Қызлардың орамал, сарпайларын сол алып қоя берген. Өзи азлап орыс тилин билип, шапки кийип жүреди екен. Ол «Абат» жаптың бойында «Мамықшы» аўылында жасаған. Бир күнлери ҳажының балалары «Бизлерди Дәўлет пушық қоймайды» --деп әкесине айтқан. Сизлер төрт-бес ағайинлисиз, жалғыз пушыққа күшиңиз жетпей ме? Маған алып келиң», --деген. Бир күни балалары Дәўлет пушықты урып сулайтып аттың алдына салып үйге әкелген. Мал қораға сыйырлардың боқлығына таслаған. Пушық сол жатыстан бир мезгил ес-түссиз жатқан. Кеште ҳажының баллары ҳәммеси үйинде үлкен самарға қойдың гөшин, жиликлерин шығарып жеп отырса, Дәўлет пушық та келип, жуўылмаған қоллары менен сораў-соғыў жоқ ол да бир жиликти ортадан алып жей берген. Баллары турып сабайын деген екен ҳажы тиймең, жесин депти. Аўқатты жеп болғаннан кейин, Дәўлет пушық: «Ҳажы аға, мен пәтия етейин» депти Дәўлет: «Бағ-дәўлетиңиз еледе бәлент болсын» деп жүдә жақсы пәтия берипти. «Ал ҳажы аға, атымды бериң үйге қайтаман депти. Сонда ҳажының ҳаялы Ақбилек (жүдә ири болған, отырғанда керегениң уўығына ийни келеди екен) бир саўал берейин пушық бала? Атыңыз Дәўлет, жақсы екен. Мурның қайда? Сол сықыл-сымбат үлестиргенде сен қай жақта жүр едиң? депти. Бахтым болсын деп бахыт базарында жүр едим, —депти ол. Дәўлет пушық былай кеткен соң, ол балларына айтыпты:
—Бул пушық сизлерге пай бермейди! Атын да бериң, сарпай да жабың, сыйлап жибериң—депти.
Көп ўақыт өтпей Совет ҳүкимети орнайды. Пристав, ояз дегенлерди истен алып, олар қамалып кетеди. Дәўлет пушық та жумыссыз болып, кәмбағаллыққа түсип қалады. Сөйтип жүрип ол аўырыўға шатылады. Сейтназар ҳажы және үш-төрт атлы кеўилин сораўға келеди. Үйге ҳажы киятыр дегенди еситип Дәўлет пушық «Мени орнымнан турғызың. Басыма шөгирме кийгизиң» депти. Аяғына Американың мәсисин, сең-сең постынын кийип, белин буўып отырған. «Қолыма қамшымды да бериң, атты ертлеп қойың» деген.
— Ассалаўма әлейкум, қалай тәўирмисең, жатып қалыпты деп еситтик деп ҳажы ден саўлықларын сорапты. Сонда Дәўлет пушық:
— Тәўир болып кеттим. Бир жерге кетейин деп отыр едим —депти. Соның менен ҳажылар қайтқан. Тамғалы аўылына келген жерде изинен атлы жетип Дәўлет пушықтың қайтыс болғанын айтқан. Сейтназар ҳажы бир шақырымдай жерден аттан түсип даўыс шығарып барған. Намазына ҳәм садақаларына жумсалатуғын барлық қәрежетлерин ҳажы досты Сейтназар көтерген.

«Сейтназар ҳажы»
t.me/kketnografiya

ДӘМЕШ БОЛЫС
[1894-1960]
1912-жыллары Досымбет болыстың баласы Сапар болысқа Сейтназар ҳажының қызы Дамешти (ҳаял үстине) айттырып алып береди. Дамештиң анасы ҳажының ҳаялы Мийирхан деген ақмаңғыт Ерназар палўан бийдың қызы болған. Дамегул перий – сулыў «Еркин» арна бойында, «Қызыл отаў»ында «Сәўкеле», көк көйлек кийип, қызыл жегде жамылып, дуйым журтты сүйсиндирип, «Ана-журтым» ай, хош хош, хош!!! енди, деп қурбы-қурдасларлары менен «сыңсыў», «зарнама», «ҳәўжар» айтып «19» арба жүги-жасаўы, жәми «қырқ еки» ат арбасы, үлкен салтанат пенен күн батыстан күн шығысқа қарай, «Ақмаңғыт» аўылына келген.
«Қыз узатыў» этно «арба-поезд»ниң жол баслаўшысы, күйеў «АҒА»сы, узақ сыңсыўлар, ҳәўжарлар айтқан қызларға жалынып: "Аўылға келдик, қойың! қойың! дегени, тарийхта қалған «этномәўритли» күн болды.
Теги тегин емес Дамеш ҳаял үстине келгенин еки жылдан кейин билип, күндеси Анаргүлди бир қыз, бир баласы менен қуўып салады. Сапар Болыс пенен Дамештен 1914-жылы Ибрайым, оннан кейин Айжан туўылады.
Дамеш сулыўдың, тойы узақ ядта қаларлық болсада, көп жыллар өтпей, күйеуи Сапар болыс қайтыс болады.
Сапар Болыс өлгеннен кейин Дамештиң некесин Досымбет болыстың Сиреке деген баласы Әбдимуратқа қыяды. Олардан 1930-жылы Турсын  туўылады.
Кеңес ҳүкимети сиясаты менен болыслық басқарыўды бийкарлаў менен бир қатарда сол бурынғы болыс пенен ақсақаллар ҳәм уламаларды қуўдалаў басланады. Қуўдалаўдағы дузаққа ҳә, дегеннен Әбдимурат болыс та илинеди, оның ҳаялы Дамеш, перзентлери 14-15 жастағы Ибрайым, 5-6 жастағы Айжан, еле аяғын тәй-тәй басып жүре алмай атырған қызы Турсынларды жан уясы -шаңырақты жықтырып өзге журтқа Шоманай районы бетке, Түркмен ишине жер аўдарады. Сөйтип сол жақта еки жылдай болады. Сол жақта күнлердиң биринде ойын баласы Ибрайым ойын-шыны аралас түркмен балларына кесек атып атырғанын көрген бир түркмен, мына балаға гәллеси аўырлық етпесе тыныш жүрсин, деген. Ата-анаға булда қорқыныш болады. Соннан еплеп елге қайтыўдың илажын көрип, сол жақтан елге зорға оралады. Әбдимурат болыс сүргиннен аўырып келип қайтыс болады. Әбдимурат болыс шама менен 1932-жыллары қайтыс болған. Күйеўи қайтыс болғаннан кейин Дамеш болыс ана жолбарыс, мәкән-қәўиминде, өзи рәсмий болмасада орнына «Болыслық» хызметти алып барған.
Болыс әўладлары сүргиннен келгеннен кейинде ҳүкиметтиң сиясатынан қорқып үлкен ҳәўлиде де (Досымбет болыстың ҳәўлиси) , кишкене ҳәўлиде де (Дамеш болыстың ҳәўлиси) қыслап, паналап отыра алмаған. Сойтип «Болыс аўыл»ға жақын «Аршан кебир» деген шет жерде  жасаған. Ал, 1945-жыллары болса жай сала алмай ҳәўлиниң ишине қара үй қурып отырған.
Ғайбар, өткир тилли Дамешке Кеңес ҳүкиметиниң нызам органлары хызметкерлери  бирдейине гүманлы қараған, қуўдалаўда оны бириншилерден дизимге алған. 1929-жылы Қарақалпақстан Автономиялы ўәлаяты ГПУ баслығы Белоногов жасап атырған жеринен байлар қатарында басқа жақларға
көшириў мақсетинде Кегейли районы 8-аўыл «Ақмаңғыт» елатының
турғыны Сапар болыс Досымбетовтың ҳаялы Дамеш Досымбетованы
дизимге алады. Дамеш 1894-жылы туўылған, миллети қарақалпақ, пар-
тияда жоқ, саўатсыз, ҳеш жерде хызмет етпейди, шығысы бурынғы патша
әмелдарынан бай, шаңарағында 4 жан болып оның үшеўи мийнетке
жарамсыз. Революциядан бурын оннан кейинде жумыс ислемейди.
Судланбаған ҳәм тергеўде болмаған. Еки орында жери бар. Биринши
участкасы 3-аўылдағы күйеуи Сапар болыс аты менен аталған «Болыс
яб» бойына жайласқан.
Қуўдалаў дәўиринде Дамеш «болыс»тың үйиде тоналады. Оның суўсызлықта пайдаланған бир шығыры, атадан қалған «қара үйи», өзи әкелген 2 «ақ отаўы», 1 дигирманы, май жуўазы, қос аты, қос өгизи, қос өркешли жуп түйеси, 1 арбасы, 7 қарамалы, 20 қой-ешкилери, пахта, жуўери, бийдай, жоңышқа ҳәм палыз еккен атызлары тартып алынады.
Дамеш болыс ата тәрепинен кенегес Қабыл бийдиң шаўлығы, Қабыл бийдиң баласы Ерназар аталықтың ақлығы, Ерназар аталықтың баласы Сейтназар ҳажының қызы болған. Ана тәрепинен ақмаңғыт Ерназар палўан бийдиң қызы Мийирханнан туўылған. Мийирхан Сейтназар ҳажының ҳаялы.
Дамеш болысқа тәрип

Дамеш болыс орта бойлы, толық денели, аққубадан келген шырайлы, саўлатлы, ғайбар, мәрт, сөзге шешен, хош ҳаўаз инсан болған.
Дамеш болыс 1930-жыллардағы қуўдалаўшылық, екинши жер жүзилик урыс дәўириндеги ҳәр қыйлы ала сапырынлы жыллардағы жағдайларда тарап кеткен ағайинлерин, жетим-жесирди табыстырып қәўендерлик еткен. Қарым-қатнасты әдеўир жақсы жолға салған. Жетим-жесирге көп ғамхорлық етип, көптиң ҳүрметинде болған. Қәтелик пенен кемшиликке жол қойғанға, жөнсиз жүргенге, ол бала болсын, үлкен болсын бетиң бар, жүзиң бар демей, сөзди төрешилик пенен орынлы айтып, ядыңнан шықпастай етип «тәмби» беретуғын болған. Соның ушын ол Аналық деген лақап алады. Өмирде көрип билгени көп, ҳасыллығы басым, қайырқом, алдындағыны аңлап биле алатуғын уқыбы бар әжайып инсан болған. Ол өмиринше бес ўақлы намазы менен оразасын қаза қылмаған. Дамеш болыс 1960-жылы қайтыс болған.
Белгили тарийхшы Оңғарбай Юсупов ҳәм жазыўшы ҳәм журналист Жийенбай Мояновтың мийнетлеринен алынды.
https://t.me/kketnografiya