Қарақалпақ тарийхы, Этнографиясы, Мәденияты
Қыз:
~Кесе берсең, толы бер,
Орта кеседен бийзарман,
Ҳәрне берсең, ҳәзир бер,
Несийеден бийзарман.---деп, ямаса басқаша етип:
~Аўзымызда палымыз жоқ,
Жүзимизде қалымыз жоқ,
Сизиң берген шайыңыз ушын,
Жуўап урар ҳалымыз жоқ,---дегендей болып келеди.
Қыз--жигитлер отырыспасы~халықтың келбетин: мәдениятын, әдеп--икрамлылығын, адамгершилик үлгилерин көрсетиў нызамлылықларына бойсынған. Ҳәр қандай әдепсиз қылықларға өз ўақтында қатаң жуўабы берилип, тәртипке шақырылып отырған. Буған бир мысал төмендегише:
<<.....Бурынғы ўақытлары бир жигит жуўабый қыз-жигитлердиң отырыспасында бир қызға шай береди. Қыз жигиттиң кесесин алғысы келмей, түргелместен, отырып алады. Шайын ишип болғаннан кейин де кесесин жигитке түргелип апарып бермей ысырып жерге қояды. Буған жигиттиң қатты ашыўы келеди. Өйткени, отырыспаның тәртиби бойынша қыз жигитти жақсы көрсе де, жаман көрсе де, орнынан турып алған кесесин жигитке әкелип бериўи лазым. Қыздың жөнсиз ҳәрекетин сезген жигит те жердеги кесесин әдеўир ўақытқа шекем алмайды. Ол кесесин қалай болмасын қыздың қолынан алыў мақсетинде қызға былай деп жуўап айтқан:
~Әдепки кесе~пал кесе,
Ақмақ адамға не десе!
Алған кесеңди әкеп бер,
Делбе болды ғой ол кесе.
Сонда қыз жигитти бирден сөйлеттирмей жеңип қойыў мақсетинде, оған былай деп жуўап қайтарады:
~Балық баҳасын алар,
Ет есесин алар,
Шай берген жигит кесесин алар,
Кесесин алмаса, шешесин алар.
Қыздың жуўабына қатты ашыўы келген жигит:
~Жем бериппедиң текеңе,
Берип жиберейин бе шекеңе!
Көргенсиз заңғардың қызы,
Тийип көриппедиң әкеңе?!---
деп қызды жуўаптан жеңеди.>>
[Қарақалпақ фольклоры, 94-том, 285-бет, Нөкис, <
Қыз-жигитлердиң отырысларда өзин әдепли услаўы, көргенлилик танытыўы, отырар орнын, сөйлер сөзин билиўине олардың алдында жол баслар жигит ағалары, жеңгелери жуўапкер болған. Себеби, отырысларда болсын, басқа жерде болсын олардың алдында жол-жоба көрсетип, адамгершилик нызамларына сай өзин услаўын жигит ағалары, жеңгелери басшылық етип үлги көрсетип, белгили бир дәрежеде тәлим берип отырады.
Кесе алысыў жөнинде Telegram тармағындағы <<Қарақалпақ айтысы>> каналынан бир айтыстан үзинди келтириў менен сөзимди жуўмақлайман. Бул үзиндини көрсетиўдеги мақсетим: Ҳәзирги жасларымыздың ата-бабалардан мийрас болып қалған салт-дәстүрлеримизге деген ҳүрметин көрсетиўден ибарат.
Бүлбилзибан:
~Көрсеңдағы көрмегендей жалт берип,
Базда өтип кетериң бар, шай берип,
Алармысаң шай усынсам қант берип,
Маған қайсарлығың қатты унайды,
Әрманымдур кесе алысыў сен менен,
Қарекең дер: <<тезек қап тең теңи менен>>
Зульфия:
~Шай усынсам орынланса әрманың,
Бир келиңсеш, мен бар жерге бармадың,
Тек те батыр сөз келгенде салмағың,
Айтысқанда лаплаўыңыз басқаша.
Shahzoda Allamuratova
https://t.me/shahzoda_allamuratova
КЕСЕ АЛЫСЫЎ ДӘСТҮРИ
КЕСЕ АЛЫСЫЎ ДӘСТҮРИ~Қарақалпақ жасларының той-мерекелерде, гештеклеринде, бас қоспа отырысларында қыз-жигитлерден зийреклик, тапқырлық, итибарлылық талап етиў менен бирге ҳәр бириниң әдеплилиги, көргенлилиги, жоқары адамгершилиги сынға түсетуғын дәстүрлерден бири болып есапланады.
Қыз-жигитлер той-мереклерде, айырым ўақытларда бир-бири менен дийдарласыў, көрисиў, кеўиллерин билдириў ушын гештеклер уйымластырып отырысады. Гештеклер, қыз-жигитлер бәзими белгили бир себеплерге байланыслы: ҳайт байрамы, Наўрыз байрамы, қыз узатыў, келин түсириў тойларына байланыслы өткериледи.
Отырысқа келген жигитлер жигит ағасының басшылығында үйдиң бир тәрепинен орын алса, қызлар қыз жеңгесиниң басқарыўында екинши тәрептен, жигитлерге қарама-қарсы отырған.
Отырыс басланып шай демленер ўақытта шайнекке дәслеп үй ийеси шай салады. Соңынан босаған шайнектен соңғы шайды ишкен жигит белбеўине байланған шай қалтасын алып шайнекке шай салады.
Жигитлерде шай қалта болмаў үлкен сын, буған сәйкес қызлар:
~Шайлы, темекили жигитке,
Жигит-желең үймелейди,
Шай, темекиси жоқ жигитке,
Қара шыбын үймелейди,--деп сын айтқан.
Шай ишилиў басланғанда жигитлер көз астына алып жүрген қызларға бир кесе шай усынған.
Жигитлердиң қызларға шай усынғанда ым-ишарат пенен ямаса жуўап айтыў жоллары менен болады.
Шай кесени алыўдың да қызлардан өзине тән итибарлылық, зийреклик, ийбелилик, әдеплиликти талап етеди.
Зийреклилик дегенде, гейде отырған жигитлердиң бири өзи шай усынатуғын қызға кесени көз-қарас, ым-ишарат пенен мезирет билдириўи мүмкин, сондай да қыз аңсызлаў болса, екиниң биринде күлкиге қалады.
Дәстүрханның екинши тәрепинде отырған жигитке барып, кесени ийбе менен алып, артына айланбай, кейнине бәсип, жүрип келип өз орнына отырыў~қызлардан нәзиклик, еплилик, үлкен тапқырлықты талап етеди.
Жигит қолындағы кесени аларда қыз зийреклик көрсете алыўы керек. Себеби, жигит кесениң астына қант қойып, үстиндеги кесени бир айландырып, алақанына қатырып қояды. Бундайда аңсызлаў қызлар кесени бирден көтерип аламан деп шайды төгип алып, күлкиге қалатуғын болған. Ямаса, кесени еплилик пенен айландырып алып, астындағы қойылған қантты байқамай, тек кесени алып кетип те күлки болады. Қантты да қоса алып кетиўи керек.
Кесени усыныўдың екинши бир түри~бир кесе шай усынғанда жигит өзи нәзерлеп отырған қызға жумбақлап жуўап айтады. Сол жумбақлап айтылған жуўаптан қызлар кесени кимге усынып атырғанын өзлери билиўи керек. Кесени аларда қыз да жигит жуўабына жуўап қайтарып, кесени алады. Сонлықтан да, ҳәр бир Қарақалпақ қыз-жигитлериниң суўырып салма шайырлығы бооған,--десек, асыра айтқан болмаймыз. Бирақ, олар буны шайырлық демей, тек сыпайылық пенен жуўабыйлық деп баҳалаған.
Қызлар жигитлер менен отырысларда ҳәр бир ҳәрекет, сөз, көз-қарас, ым-ишаратты қағыс жибермей итибарлы болып зийреклик пенен бақлап отыратуғын болған. Шай кесе ым-ишарат пенен берилсе, нәзерге алынған қыз да әдеплилик пенен ийбе сақлап шай алыўдың өзине тән жоллары менен келип шай кесени алады.
Шай кесе усынылғанда айтылатуғын жуўаплар түрлери төмендегише болады:
Жигит:
~ Алманың ағы менен,
Жүзимниң суўы менен,
Бир кесе шай берейин,
Қыналы бармағым менен.
Қыз:
~Есиктиң алды таллық,
Жуўырып өтер жанлық,
Қыналы қоллар шай бергенде,
Қол қуўсырып алдық.
Бир кесе шай усынылғанда қант қоса берилиў ямаса шайға қант салып берилиўи де, сондай-ақ, кеседеги шайдың муғдары да дыққаттан шетте қалмай, жуўабына жуўап қайтарғанда соны ескертеди:
Жигит:
~Аўзыңызда палыңыз,
Жүзиңизде қалыңыз,
Орныңыздан турып келип,
Мына кесени алыңыз.
Қыз:
~Аўызда болса палымыз,
Жүзимизде болса қалымыз,
Усы усынған кесеңизге,
Еки шақмақ қант қосыңыз.
Ямаса:
Жигит:
~Бизиң усынған кесемиз тынып тур ма?
Тынғанын ол заманласым билип тур ма?
Бир кесе шайды алалмастай,
Қарындастың диңкеси қурып тур ма?
Молодой каракалпак! Фото начало ХХ века кажется храниться в краеведческом музее в Нукусе. Обратите внимание на посуду!
Адил Худайбергенов
t.me/kketnografiya
Қарақалпақлардың тил мийраслары
Қарақалпақлардың тил мийраслары
Қарақалпақ халқы жүдә әййемнен киятырған өзиниң таза, жүдә бай мәдений мийрасларына ийе. Әдебий ҳәм фолклорлық дөретпелер қарақалпақ халқының бай мәдений мийрасларының үлкен бир топарын жәмлейди. Көпшилик түрки халықларына кеңнен мәлим болған аўызеки әдебияттың үлгилери болған халық дәстанларының ең бай, ең сап нусқалары қарақалпақ халқында сақланғаны мәлим. Қарақалпақ халқының қахраманлық дәстанлары "Қоблан", "Едиге", "Ер Шора", "Алпамыс", "Мәспатша", "Қырық қыз" дәстанлары солардың қатарына киреди.
Қарақалпақ халқының аўызеки дөретпелериндеги үрдис, пикирлеў ҳәм ой-пикирди сөзде тулғаландырыў усыллары халықтың әдебий тилиниң өзеги болып бизиң дәўиримизге дейин жетип келди. Усындай халықлық руўҳ жазба жолы менен қоңсы түрки халықларынан енген, ямаса солар менен ортақ болған әдебий мийрасларға да өтти. Мәселен "Ғәрип ашық", "Юсип-Әҳмед" сыяқлы дәстанлардың қарақалпақлар арасындағы түри өзиниң стиллик ҳәм тил өзгешеликлери жағынан өзбекше яки түркменше нусқаларынан ҳәр тәреплеме қарақалпақласқанлығы менен парықланып турады. Бул нәрсе сол гезлердеги қарақалпақ халқының өзине тән мәдений дәстүриниң нәтийжеси, қоңсы халықлардың ортақ мүлклерин қарақалпақлардың өзлериниң талабына, эстетикалық татымына сай келтирип бағындырып өзлестире алыў уқыбы жемиси.
Революцияға дейинги Қарақалпақстан жеринде басқа қоңсылас түрки халықларда болмаған сап мазмунға ҳәм стильге ийе болған бир қатар лиро-эпикалық жанрда жазылған сап қыссалар дөрелген фактлери бар. Соңғы ўақытлары қолжазбалары табылған "Едиге" дәстанының қысса нусқасы "Қумырыхан", "Шәрьяр" усаған лиро-эпикалық дәстанлар бул пикиримизге дәлийил болады. Бул дәстанлар Қарақалпақстанның Шымбай ҳәм Қоңырат районларында белгили саўатхан, шайыр қыссаханлар тәрепинен жазылған.
Дерек: Ҳ. Ҳамидов. Ески қарақалпақ тилиниң жазба естеликлери.
Каналымыз:
https://t.me/Tariyxqa_nazer
t.me/kketnografiya
<<Қарақалпақлардың тил мийраслары>>
t.me/kketnografiya
Тарийхый суўрет:
Оңнан шепке:
Жәлел Муятдинов, Шерип Бабашев, Тамара Дәўлетмуратова, Ережеп Айтмуратов, Света Нурабуллаева, Қаллибек Камалов, Айназар Қунназаров,.... Минайхан Жуманазарова, Қайыпберген Юсупов.
t.me/allanazar07
каналынан
Уәли хан (1741-1819) − Орта жүз ханы (1781-1819), Абылай ханның екінші әйелі, қарақалпақ Сайман-ханымнан туған үлкен ұлы.
Сұлтан Уәли әкесінің Жоңғария мен Орта Азияға жасаған жорықтарына қатысты. 1769 жылы ол Қытайға жіберілген қазақ елшілігін басқарды. 1781 жылдың тамыз айында, әкесі Абылай хан қайтыс болғаннан кейін және оның өсиетіне сәйкес, халық жиналысы оның үлкен ұлы Уәлиді Орта жүздің жаңа ханы етіп сайлады.
Уәли хан Санкт-Петербург пен Пекинге хан тағына сайланғаны туралы хабарлап, Ресей мен Қытай үкіметтерінен оның сайлануын мойындауды сұрады. 1782 жылдың қаңтар айының басында оны Цин императоры Цяньлун хан етіп бекітті, ал сол жылдың 23 ақпанында арнайы патшалық жарғымен Орта жүздің ханы етіп бекітілді. 1782 жылдың 1 қарашасында оны Орта жүздің сұлтандары мен билері Әулие Пётр бекінісінде Иркутск және Колыван губернаторлықтарының генерал-губернаторы И.В. Якобидің қатысуымен хан деп жариялады.
Уәли хан қазақ ақсүйектерінің де, халықтың да қолдауына ие болған жоқ. 1780 жылдары Төртұл (Найман) және Қаракесек (Арғын) руларының қазақтары Барақ сұлтанның ұлы Дайырды (1781-1784) хан етіп сайлады. Көптеген ықпалды сұлтандар мен билер Уәли ханның жоғарғы билігін мойындамады. Соңғысы қытай мен орыстың қолдауына сүйенді. 1795 жылы шекаралас қазақ рулары (екі сұлтан, 19 ру старшыны және 120 000-нан астам қазақ) Ресей императрицасы II Екатерина Ұлыға хат жазып, Уәли ханның «қысымынан» босатылып, «Ертіс өзенінің оң жағалауына қоныстануды» сұрады. Патша үкіметі Уәли ханның билігін сақтап қалды және ханның наразы қазақ тайпаларымен қарым-қатынасын татуластыруға тырысты. 1800 жылы Уәли хан хан тағынан айырылып қалудан қорқып, Қытай императорынан ұлы Ғаббасқа қазақ ханының тағын бекітуді сұрады. 1815 жылы Ресей шекара әкімшілігі Дайырдың інісі Бөкейді (1815-1817) Орта жүздің жаңа ханы және Уәли ханның тең билеушісі етіп тағайындады.
***
Ол қайтыс болғаннан кейін, патша әкімшілігі хан билігін ресми түрде жойды. Хан билігі жойылып, «Сібір қырғыздарының Жарғысы» қабылданғаннан кейін, Уәли ханның барлық жерлері оның ұлдарына бөлінді. Негізгі штаб-пәтері − Бурабай көлінде − үлкен ұлына өтті. Уәли хан қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі Айғаным (1783-1853) ру басшысы болды. Зираты Көкшетау қаласына жақын, Зеренді ауданы, Қазақстан ауылының жанында.
Ескерту: Бұл сурет жасанды интеллект көмегімен жасалған. Тарихи суреттер мен сипаттамаларына негізделген. Бұл дәл қайта құру немесе деректі фотосурет емес. Бұл тарихи шындыққа жақындату үшін жасалған визуал. Келтірілген мәлімет википедия желісінен алынған.
Шынғыс Айнабек-тегі
Facebookтеги <<Қарақалпақ тарийхы, Этнографиясы, Мәденияты>> группасында Күнхожа Қайрулла жәриялаған пост.
https://t.me/kketnografiya
ОРАЛ АТАНИЯЗОВА
Дүнья таңланарлық табыслар
«Ѳзбекстан Қаҳарманы, Ѳзбекстан ҳәм Қарақалпақстан халық жазыўшысы Тѳлепберген Қайыпбергенов: «Егер маған ХХI әсирдеги қарақалпақ қызларының образын жаратып бер десе, Орал Атаниязова ҳаққында жазар едим» деген еди. Барлық қарақалпақ қызларының образын жаратып бере алғандай Орал Атаниязова ким? Дүнья илимпазлары арасында тән алынған ол ҳәзирги ўақытта ийелеген илим-билимин, талантын нелерге жумсап атыр? Булардан жәмийеттиң кѳрип атырған пайдалары қандай? Басшы сыпатында нелерди ислеп үлгерди? Ҳаял, илимпаз, исбилермен басшы, жәмийетлик ғайраткер сыпатында мәмлекетимиздеги орны қай дәрежеде?...».
Бул сораўларыма жуўапты 2000-жыллардың басларында, Орал Аминовна сол ўақытлардағы Ташкент педриатрия медицина институты Нѳкис филиалы директоры лаўазымында жумыс баслаған жыллары алған екенмен. «Еркин Қарақалпақстан» газетасында жәрияланған бул сәўбет арқалы Қаҳарман жазыўшы Тѳлепберген Қайыпбергенов ҳақыйқый тәрип бергенине әмин болғанбыз.
Мине, соннан бери де қанша суўлар ағып ѳтти, дәўирлер алмасты, жәмийет ѳзгерди. Бәрқулла раўажланып, раўажландырыўды алдына мақсет етип жасайтуғын мәрт қарақалпақ қызы, искер басшы, алым сыпатында нелерге еристи деген сораўға жуўап излер болсақ, ол ҳәзирги ўақытта да бир ҳаял, бир жәмийетлик ғайраткер, искер басшы не ислеўи, нелерге ерисиўи керек болса, ерисип киятыр.Бул асыра айтылган мактаулар емес. Узак жыллар Қарақалпақстан медицина институты ректоры, үзиликсиз бес мәрте Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси депутаты, 2016, 2020-жыллардағы сайлаўларда Ѳзбекстан Республикасы Олий Мажлиси Сенаты ағзасы болып сайланған.
Женевадағы Парламентлер аралық аўқамның (IPU) 2023-2027-жылларда ден саўлықты сақлаў бойынша исши топар ағзасы, 2004-2008, 2023-2026-жылларда Халық аралық экология шѳлкеминиң («International Sociey Doctors for the Environment) президенти, халық аралық кѳлемде танылған «Перзент» орайының тийкарын салыўшы ҳәм президенти. Бир қатар халық аралық абырайлы шѳлкемлердиң ағзасы, халықаралық конференциялардың тийкарғы спикери (ООН – Нью-Йорк, Лондон, Киото, Париж, Мексика – тағы басқа).
Орал Атаниязова 1956-жылы Хожели районында туўылған. Жоқары мағлыўматты Ташкент мәмлекетлик медицина институтында алған. Дәслепки мийнет жолын Қанлыкѳл районындағы «Сары алтын» аўыллық шыпакерлик пунктинде гинеколог шыпакер болып баслаған ол соңынан 12 жыл даўамында Россияда усы қәнигелиги бойынша жумыс ислеген. Ҳәзир медицина илимлериниң докторы, профессор, тәжирийбели гинеколог, Ѳзбекстан Республикасы Олий Мажлиси сенаты спикери орынбасары.
О.Атаниязова илимий изленислерин 1990-1996- жыллары Россияда алып барған ҳәм сол жерде илимпаз сыпатында қәлиплести. Клиник ординатурасын, аспирантура ҳәм докторантураның күндизги бѳлимин Санкт-Петербург, Москва қалаларында оқып билим алған. Россия Илимлер академиясының акушерлик гинекология ҳәм перинатология орайында 1986-жылы кандидатлық, 1996-жылы докторлық диссертацияларын қорғап шыққан. Оның докторлық диссертациясы Арал теңизи экологиялық апатшылығы шараятында жасаўшы ҳаяллардың репродуктив саламатлығы мәселелерине арналып, илимий изленислери барысында 5000 нан аслам қарақалпақстанлы ҳаяллардың репродуктив саламатлығы бойынша жумыслар алып барған. Орал Аминовнаның инглис тилин толық меңгериўи қарақалпақстанлы ҳаяллардың саламатлығы бойынша илимий материаллары шет еллердиң журналларында жийи-жийи баспадан шығыўына, халық аралық конференцияларда жасаған баянатлары арқалы дүнья жүзи илимпазларының дыққатын аўдарыўға тийкар жаратқан.
Қарақалпақстанда жоқары медицина билимлендириўин раўажландырыўда Орал Атаниязованың хызметлери оғада үлкен.Ташкент педиатрия медицина институтының Нѳкис филиалына басшылық еткеннен баслап қысқа мүддет ишинде жаңа билимлендириў бағдарлары, факультетлер ашылды, лабораториялар шѳлкемлестирилди ҳәм бул ислер аўыр аймақта клиник ординатураның ашылыўына тийкар жаратты. Усы жыллар ишинде институттың жаңа имараты пайдаланыўға тапсырылды, модернизация исленди, илимий бағдарлар қәлиплести.