Футбол ҳақида
Ҳамид Содиқнинг айтишича бундан буёғига спорт билан шугулланиш камайиб кетаверади.
Болларимизни кўчага чиқара олмаятганимиз шунданмикан а ?
Ўзбек футболи ўзини ўзи боқа оладими?
Сўнгги пайтларда ўзбек футболи атрофида энг кўп муҳокама қилинаётган мавзулардан бири — "клублар ўзини ўзи молиялаштириши керак" деган талабдир. Бу борада кўпинча Европа, хусусан, Англия клублари мисол қилиб келтирилади. Аммо футбол осмондаги алоҳида сайёра эмас, балки давлат иқтисодиётининг тўғридан-тўғри кўзгусидир.
Келинг, Англиянинг топ-грандлари билан эмас, балки оддий ўртамиёна жамоаларининг даромад манбаларини кўриб чиқамиз ва уни ўзимизнинг реаллик билан солиштириб, бу талаб бугунги кунда қанчалик мантиқли эканлигини таҳлил қиламиз.
Англия ўртамиёналари қандай пул топади?
Агар "Астон Вилла" мисолига қарайдиган бўлсак, уларнинг асосий даромад манбаи — 60-65 фоиз улуш билан телетрансляциялардир.
Тижорат ва ҳомийликдан тушадиган фойда 20-25 фоизни ташкил қилса, стадиондаги ўйин кунидан (Matchday) топиладиган даромад 15 фоиз атрофида.
Ёки "Кристалл Пэлас"ни олайлик:
* ТВ трансляция — 75 фоиз
* Тижорат ва савдо — 16 фоиз
* Ўйин куни даромадлари — 9 фоиз атрофида.
Кўриб турганингиздек, асосий юк ТВ ҳуқуқларига тушяпти. Агар клуб қуйи лигага, яъни Чемпионшипга тушиб кетса, айнан мана шу энг катта даромад манбаидан (деярли 75 фоиздан) айрилади.
Чемпионшипда ҳам ТВдан даромад бор, лекин фарқ ер билан осмончалик — 10-15 баробар кам.
Шунинг учун АПЛ Чемпионшипга тушиб кетган жамоа йўқ бўлиб кетмаслиги учун "Парашют тўловлари" (Parachute payments) орқали 3 йил давомида ёрдам пули бериб туради. Ундан ташқари, ҳомийлик орқали келадиган пуллар ҳам Чемпионшипга тушиб кетган жамоада кескин тушиб кетади.
Қолган даромадлар ҳам чакана эмас. АПЛ клубларининг битта формаси сифатига қараб $95 дан $170 гача сотилади. Ўйинга кириш учун оддий чипталар $50–$105, ВИП чипталар эса $195–$390 атрофида туради.
Ўзбекистон реаллиги: Иллюзия ва Тўсиқлар
Энди шу рақамларни ўзимизнинг шароит билан солиштирсак.
Телетрансляциялар.
Англияда Чемпионшипга тушган жамоани АПЛ боқади, бизда эса ТВ ҳуқуқини миллионларга сотиш уёқда турсин, баъзан каналларга (масалан, Sport TV) трансляцияни ташкил қилиши учун клубларнинг ўзи ёки ПФЛ ёрдамлашишига тўғри келади.
Бизнинг лига ТВдан фойда олиб, клубларни боқадиган даражага етиб бориши учун ҳали қанча вақт кераклиги номаълум.
Эски Ўзбекистон даврида бирор бир тадбиркорга ҳомийлик ҳақида оғиз очсангиз, "Ока, қўйинг. Тинчлик керак. У-бу жойда номимиз чиқиб қолса, югуриб келишади, муаммо керакмас" деган жавобни эшитардик. Ҳозир вазият бироз яхшироқ, лекин қилинадиган ишлар ҳали кўп.
Масалан, клублар стадион номини (Naming rights) сота олмайди, чунки стадионлар ҳокимиятга тегишли.
Қолаверса, ПФЛнинг ҳомийси бўлган ташкилотнинг рақобатчиси бўлган компания билан ишлай олмаймиз. Яъни ПФЛ "Пепси" билан ишласа клублар "Кока Кола" билан ишлай олмайди. Маркетинг этикаси бўйича ПФЛни тўғри тушунса бўлади. Уларнинг ҳомийлари бунинг аксига рози бўлмайди ҳеч қачон.
Ўйин куни ва Тижорат (Matchday).
Бошқа давлатларда стадионлар қандай ишлашини билмадим-у, аммо бизда Тошкентда тузукроқ "кейтеринг" хизматларини йўлга қўйиш ҳам бир масала. Ташкилот номларини айтиб ўтирмайман. Лекин, ҳар гал ҳар хил ташкилотлардан рухсат олишинг керак. Буни эса ҳеч қайси кейтерингчининг қилгиси йўқ. Лекин, бу ҳал қилса бўладиган масала.
Формалар савдоси ҳам ўзига яраша мураккаб: мухлислар маҳаллий футболчининг оригинал формасини 100 долларга олмайди ҳеч қачон. Ундан кўра бозордан ясама формани олиб қўя қолади. Унинг устига маҳаллий ўйинчининг формасини кийгандан кўра, Роналду ёки Мессининг футболкасини кийиб юришни афзал кўради.
Чипталар масаласига келсак, Англияда энг арзон чипта 50 доллар туради. Бизда эса яқиндагина кириш билетини 50 000 сўм қилиб қўйсак, одамлар "намунча қиммат" дейишди. Бундаги вазиятни ҳам билиб олаверинг. Тўғри водийда вазият сал яхшироқ.
Иқтисодиёт кўзгуси: ЯИМ ва Маошлар
Футболни солиштиргандан кейин, мамлакатларнинг харид қобилиятини ҳам солиштириш адолатдан бўлади.
Аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯИМ бўйича Буюк Британия Ўзбекистондан тахминан 14.5 баробар олдинда (йилига ~$57,600 га қарши ~$4,000).
Ўртача ойлик иш ҳақидаги фарқ ҳам шунга яраша — 7-8 баробар. Инглиз ходими барча солиқлардан кейин қўлига ўртача $3,055 олса, Ўзбекистонда бу кўрсаткич ўртача $440 (тахминан 6,3 млн сўмлик маошдан солиқлар ушлангач, 5,6 млн сўм атрофида) тегади.
Иқтисодиётда "эркин даромад" тушунчаси бор. Одамлар аввал базавий эҳтиёжларини қондирмагунча, футбол клублари тижорий жиҳатдан ривожлана олмайди. Футбол ўзини ўзи боқиши учун давлат ҳам шунга яраша ривожланган бўлиши, бизнес эркин бўлиши, монополия ва коррупция бўлмаслиги керак.
Президентимиз бу ишларни амалга оширишга ҳаракат қиляпти. Лекин уларнинг келганига энди 9 йил ўтди. 9 йил ичида Англия ёки Япония даражасига чиқиб қола олмаймиз.
Одамлар кўп пул топиб, шунга яраша футболга пул ишлатишни бошлагандагина, клублар ҳам табиий равишда пул қилишга ўтади. Бўлмасам, маҳалламдаги амакиларга ўхшаб "Футболга тушсангиз-чи?" дейилса, "Қўйсанг-чи, ундан кўра тирикчилигимни қиламан, ҳисобни радиодан ҳам билиб оламан" деб юраверади.
Яқинда Қаҳрамон Асланов бир мақоласида "лицензиялаш бўйича баҳолаш клубларнинг ишлаб топган пулига қараб бўлиши керак" деган мазмунда ёзган эди. Аммо реалликка тик қарайдиган бўлсак, бундай кескин талаб ҳатто Европа футболининг чўққиси бўлган УЕФАда ҳам йўқ. Қолаверса, ОФК ҳам бутун Осиёда футболни ўлдирадиган даражада аҳмоқ эмас. Агар бу талаб бўйича ишланса, Осиё футболида фақат Япония қолади ва улар ўзи билан ўзи ўйнаб юришга мажбур бўлади.
Лекин шу Япония ҳам бугунги даражасига осмондан тушиб қолмаган, уларни ҳам шу даражага чиққунга қадар давлат кучли қўллаб-қувватлаган. Вақтида давлат пулига ёши ўтиб қолган бўлса-да, жаҳон даражасидаги юлдузлар олиб келинган ва шу орқали одамлар стадионга қайтарилган. Давлат томонидан клубларга стадионлар қуриб берилган.
Унинг устига, японлар шундай халқки, улар ҳар қандай вазиятда биринчи ўринга ўзиникини қўяди. Масалан, "Реал Мадрид" ўйнаб турган бир вақтда маҳаллий жамоасининг ўйини бўлса, япон мухлиси ҳеч қачон "Реал"ни биринчи, ўзиникини эса охирги ўринга қўймайди. Шунинг учун ҳам уларда ҳатто 3-лигада ҳам стадионлар тўлади.
Бизда эса вазият бошқачароқ. Яқиндагина Тошкент шаҳар собиқ ҳокими Жаҳонгир Ортиқхўжаев замонавий стадион қуриб, унинг атрофида кўнгилочар парк ва аттракционлар барпо этиш орқали клубни маълум маънода ўзини ўзи боқадиган лойиҳага айлантириш ташаббуси билан чиққан эди. Бироқ, ўша пайтда кўпчилик фаоллар ва блогерлар бу лойиҳага кескин қарши чиқишди ва оқибатда бу иш тўхтаб қолди.
Энг қизиғи, бугунга келиб айнан ўша блогерларнинг ўзлари "клублар ўзини ўзи боқиши керак" дейишмоқда.
Ахир клуб ўзини ўзи боқиши учун унга биринчи галда пул ишлайдиган тижоратлашган восита — инфратузилма ва стадион керак эмасми?!
Токи бизнинг жамият шундай иқтисодий даражага ва миллий футболга бўлган содиқлик маданиятига етгунига қадар, давлат футболни қўллаб-қувватлаб туриши яхши.
Сабаби, бизнинг футбол ўз пулига яраша эмас, балки ундан анча баланд савияда. Давлат бу нарсани тўхтатар экан Ўзбекистонда футбол ўлади.
@salimov_futbol
Бир нарсани айтиб беришганди. Николай Ширшов деган футболчимиз бўлар эди. «Пахтакор» билан ёки терма жамоа билан Германияга ўқув-машғулот йиғини ўтказиш учун йўл олишади. У ерда тиббий кўрикдан ўтилади. Ширшовнинг юраги ғайриоддий бақувват ва чидамли чиқади.
Клиникадагилар унга табиий ўлимидан сўнг юрагини сотиб олишга рухсат беришини сўрашади. Ўрганиш учун бўлса керак. Футболчи рад жавобини беради.
Энг қизиғи, Николай Ширшов 47 ёшида юрак хуружидан вафот этади.
@salimov_futbol
«Манчестер Юнайтед»нинг собиқ футболчиси Патрис Эвра афсонавий сэр Алекс Фергюсон ҳақидаги фикрлари билан айтиб ўтибти.
Франциялик собиқ футболчи «Манчестер Юнайтед»нинг собиқ мураббийи жуда талабчан ва шогирдларига нисбатан анча қаттиққўл бўлганини айтган.
Патрис Эвра:
«Агар Фергюсон ҳозир мураббий бўлганида, эҳтимол, қамалиб кетган бўларди. У қилган ишларни ҳисобга олсак, Фергюсоннинг қамоққа тушмаслиги қийин эди. Биласизми, унинг бутса ва бошқа буюмларни отгани сабабли йиғлаган қанча футболчини кўрганман! У ҳақиқий иблис эди!
Бир куни Руни тўпни Уэлбекка берди ва у пенальтини голга айлантира олмади. Биз мағлуб бўлдик, лекин бу атиги 45 дақиқалик ўртоқлик учрашуви эди.
Кийиниш хонасига қайтганимизда, Фергюсон бақира бошлади:
—
Уэлбек!
Мен Уэлбек билан ҳожатхонада эдик, у ҳожатини қилаётганди. Аммо Фергюсон бақиришда давом этди:
—
Ўзингни ким деб ўйлаяпсан, [сўкиниш]? Биринчи жамоага келиб, пенальти тепасанми?!
»
@salimov_futbol
Илёс Зейтуллаев "Бунёдкор"дан кетди, жамоа машғулот ўтказмаяпти
https://championat.asia/t/NU2A4SF5Af0p
Кўпчилик «Пахтакор» Абдумажидовни қўйиб юбормагани учун ваҳима қиляпти. Мен эса унчалик ваҳима қилмаган бўлар эдим. Нима учунлигини тушунтириб бераман. Бир неча йиллик тажрибамдан келиб чиқиб, қуйидагиларни айтишим мумкин.
1. Франция клуби ўйинчини бир йиллик ижарага олмоқчи эди. Бу дегани, клуб ўйинчига жуда катта ставка қилаётгани йўқ. Яъни, «ўйнаб кетса — яхши, кетмаса — қайтиб кетаверади» қабилидаги таклиф.
Одатда клуб бирор ўйинчига жиддий қизиқса ва унга катта ставка қилмоқчи бўлса, бундай таклиф билан чиқмайди. Яъни, «бир йил ўйнатиб кўрайлик, ёқса оламиз, ёқмаса йўқ» деган муносабат бўлмайди. Балки тўлиқ сотиб олади.
Клуб ўйинчини олиб, аммо ўйнатмаса, футболчи жуда катта нарсани йўқотади. Биринчидан, унга «Европада ўйнолмади» деган тамға босилиши мумкин ва кейин Европа йўли анча қийинлашади. Айнан ўйнаб, ўсиши керак бўлган пайтда захирада ўтириб, қимматли вақтини йўқотади. Бу йўқотилган вақтни кейин йиллар давомида компенсация қилишга тўғри келади.
Узоқ бўлмаган тарихда ҳам шундай ҳолат бўлди. Бир футболчимизга Европадан таклиф келиб тушганди. У эса «Пахтакор»да энди-энди ўйнаб, асосий таркиб футболчисига айланаётган эди. Мен унга шахсан ҳозир кетмасликни, агар ҳаммаси шу тарзда давом этса, «Пахтакор»нинг асосий таркиб ўйинчисига айланиши ва ҳатто миллий терма жамоага чақирилиши мумкинлигини айтгандим.
Аммо ўйинчи Европани танлади. Ҳозир эса у ерда ўйнамаяпти. Қимматли вақт эса кетяпти. Бундай мисолларни кўп келтиришим мумкин. Исмларни ошкор қилгим келмаяпти, холос. Европанинг ўртамиёна жамоасининг ёшлар жамоасида ўйнагандан кўра "Пахтакор" ни асосий ўйинчиси бўлиб Элит лигаларда ўйнагани яхши.
Абдумажидов учун ҳам у ерга бориб захирада ўтириб қолгандан кўра, ҳозир «Пахтакор»да асосий таркибда ўйнаб, тажриба орттиргани яхшироқ деб ўйлайман. Унинг олдида Элит Чемпионлар лигаси ҳам бор. Бу мусобақа эса ўйинчи учун жуда катта мактаб.
Аҳамият берган бўлсангиз, кўплаб ТОП ўйинчилар Чемпионлар лигасида мунтазам қатнашадиган жамоалардан етишиб чиқади. Сабаби, бу каби мусобақалар футболчи учун улкан тажриба ва катта мактаб ҳисобланади.
Кейин «Пахтакор»ни ҳам тушуниш мумкин. Чемпионат энг қизғин паллага кирган, Элит Чемпионлар лигаси эса бошланиш арафасида турган бир пайтда жамоанинг энг асосий ҳимоячиларидан бирини қўйиб юбориш — катта риск.
Эронлик ўйинчи охирги ўйинда оёғини тортиб олди. Тажрибали марказий ҳимоячилардан фақат Зайд Тахсин қолди. Агар Абдумажидов ҳам кетса, Зайд деярли бир ўзи қолади.
Билишимча, «Пахтакор» Абдумажидовга таклиф борлигини Нарзулланинг канали орқали билган. Бунгача эса Хамралиев қўйиб юборилган эди. Агар футболчи унга таклиф борлигини клубга вақтида айтганида, балки «Пахтакор» Хамралиевни олиб қолиб, Абдумажидовни қўйиб юбориши ҳам мумкин эди.
Шахсий фикрим — Абдумажидов ҳозирча тажриба тўплаб, янада тайёр бўлиб, кейин уни тўлиқ сотиб олишга тайёр бўлган клубга ўтиши керак. Шунда унга бўлган муносабат ҳам бошқача бўлади ва клуб ҳам унинг ривожланишига ҳақиқатан катта ставка қилади.
Бу албатта менинг шахсий фикрим. Қўшилишга мажбур эмассиз)
@salimov_futbol
"Пахтакор" мухлислари учун нохуш инсайд бор...
“Пахтакор” ҳомийси клубдан кетиш ҳақида баёнот бериши кутилмоқда.
Кеча "Пахтакор" жамоасининг голи инобатга олинмаганидан ва унинг ортидан кўплаб шов-шувлар келиб чиққанидан хабарингиз бор. Мендаги маълумотларга кўра, бу ҳолат клуб ҳомийси Жаҳонгир Ортиқхўжаевнинг сабр косасини тўлдирган.
Агар Ортиқхўжаев чиндан ҳам "шерлар" бошқарувидан воз кечса, шахсий чўнтакдан молиялаштириладиган ягона Суперлига клуби ҳам бошқа жамоалар каби ҳолатга тушади.
👉
@qosimovt
"Пахтакор" футбол клуби ҳакамлар устидан шикоят киритди
Суперлига 18-туридан ўрин олган "Пахтакор" - "Сурхон" ўйинининг 90+3-дақиқасида Ҳожимат Эркинов томонидан урилган гол ҳакамлар томонидан бекор қилинди. "Пахтакор" жамоаси камерасидан олинган кадрда офсайд йўқлиги кўриниб турибди. Уни эътиборингизга яна бир бор тақдим этамиз. Голни бекор қилиш жараёнида ВАР тизими орқали ҳакамларнинг қандай мулоқотда бўлгани биз учун қизиқ. Офсайд эҳтимоли бор футболчи тўғридан-тўғри тўпга ўйнамаган, дарвозабон тўпни бемалол қаршиликсиз тўхтатиб, тепиб юбориш жараёнида хатога йўл қўйган. Бу ҳолатда ўйин давом эттирилиб, навбатдаги ҳолатга (фаза) ўтиб кетгани сабабли голни ВАР орқали бош ҳакам ўзи кўрибгина бекор қилиши мумкин - футболчининг рақибга халал бериш ҳолати бўйича (ўйиндан ташқари ҳолат бўлган ҳолатда). Қоидаларга кўра, ҳимояланаётган жамоа футболчиси тўпга онгли ўйнаган-ўйнамаганини аниқлашда бош ҳакам монитор олдига чақирилиши керак.
Тўп узоқ масофадан аниқ кўриниб турган ҳолда етиб келган, секин ҳаракатланган, ҳимояланаётган жамоа футболчиси тўпни назорат қилиш ва тана ҳаракатини мувофиқлаштириш учун етарли вақтга эга ҳолатда офсайдни аниқлаш ВАР протоколига кўра, бош ҳакамни мониторга чақириш орқали бекор қилиниши мумкин.
Бироқ ВАР ҳаками бу голни қандай қилиб бекор қилгани бизга қоронғу. Агар биз шаффофлик, очиқлик билан ишлаётган бўлсак, ундай ҳолда ВАР аудиоёзувларининг ЎзФҲМ томонидан эълон қилинишини кутамиз.
ПФЛдан ҳам бу масалада кўмак кутамиз, чунки ПФЛ клублар клублар ҳуқуқини ҳимоя қилишда иштирок этиши лозим.
Ўзбек футболида адолат, очиқлик ва шаффофликни истасак, унда ҳар бир ўйинда муҳокамаларга сабаб бўлган ҳолатлар аудиоёзувлари очиқчасига тақдим этилсин.
Ҳакамлар тайинлануви борасида ҳам саволлар етарлича. 5 йилга футболдан четлатилган ва узоқ вақт ўйинларни бошқариш амалиётисиз юрган
Жасур Мухторов
2026 йилнинг ўзида, ҳакамликка қайтганининг тўлақонли биринчи йилида ҳозиргача 11 беллашувда бош ҳакам сифатида ишлади. Биринчи мавсумнинг ўзида бунчалик кўп ўйинларда ишлаш жаҳон даражасидаги ҳакамларга ҳам насиб этмаган. Ўйин давомида у футболчиларимизга нисбатан ишлатилган бир неча қўполликларни эътиборсиз қолдирди. Мухторов 2 тур аввал Тошкентда "Бухоро"га қарши беллашувда рақиб қўполлик ишлатиб урган голни ВАРда ишлаганда инобатга олганди. "Сурхон" билан беллашувда ВАР ҳаками
Равшан Абдувоҳидов
3 тур олдин жамоамиз иштирокидаги ўйинда рақибнинг кўплаб қўполликларини эътиборсиз қолдирганди. Кеча ВАР орқали чиқарган нотўғри қарори "Пахтакор"ни муҳим очколардан махрум қилди.
Ҳакамлар, уларнинг даражаси, уларнинг қанчалик виждонан ишлаётгани ҳакамлик ишини таҳлил қилувчи ва жавобгар ташкилотлар томонидан кўриб чиқилиб, бу борада очиқ баёнот берилишига чақирамиз.
@Pakhtakor_FC
Искандаров билан ва Искандаровсиз "Нефтчи" бу иккита ҳар хил жамоа.