تبسم راډيو - خبر
د افغانستان او هند کرکټ ملي لوبډلي نن ماښام شپږ بجې د درې شل اوریزو کرکټ سیالیو د لړۍ لومړۍ لوبه کوي.
د افغانستان لوبډله به د ابراهیم ځدراڼ په کپتانۍ کي میدان ته ووځي، او په لوبډله کي راشد خان، محمد نبي، رحمان الله ګربز او نور تکړه لوبغاړي هم شامل دي.
دا په زړه پوري شل اوریزه لوبه له تبسم راډیو څخه په ژوندۍ بڼه اورېدلای سئ.
د دې سیالیو مالي ملاتړ کوونکي: نېټرو انرژي، میلکو ګروپ، ډانالاګ د ماشومانو شیدې، الهي شفا او عالمي درملتونونه دي.
د تبسم راډیو له ټولو مالي ملاتړ کوونکو څخه مننه کوي.
د سعودي عربستان وليعهد محمد بن سلمان تېره اوونۍ دوه ځله له د امریکا له ولسمشر ډونالډ ټرمپ سره ټلیفوني خبري کړي او له هغه يې غوښتي، چي امریکا پر حوثیانو بریدونه وکړي.
راپور وايي، ټرمپ د محمد بن سلمان غوښتنه رد کړې او امریکا اوس مهال نه غواړي په یمن کي د حوثیانو پر ضد مستقیم پوځي اقدام وکړي.
د امریکا له خوا ویل سوي، واشنګټن به سعودي عربستان ته د حوثیانو په اړه استخباراتي معلومات او د اهدافو معلومات ورکوي، خو د جګړې پراخ مسئولیت به سیمهییزو متحدینو ته پرېږدي.
حوثیانو اعلان وکړ، چي د یمن په لوېدیځ کي یې د سعودي عربستان د پلویو ځواکونو له زندانونو ۲۱۰ تنه خپل غړي خوشي کړي دي.
د حوثیانو په وینا، خوشي سوي کسان د بابالمندب تنګي ته څېرمه سیمو څخه د یمن پلازمېني صنعا ته انتقال سوي دي.
سعودي عربستان د «مکې دفاعي تړون» له مخې له پاکستانه غوښتي چې د یمن د حوثیانو پر وړاندې په مبارزه کې ورسره مرسته وکړي.
د راپورونو له مخې، پاکستان دغه غوښتنه رد کړې او ویلي یې دي چې یاد تړون هغه شخړې نه رانغاړي چې له تړون څخه مخکې پیل شوې وي؛ بلکې یوازې نوي جنګونه او امنیتي شخړې د دغه تړون په چوکاټ کې شاملې دي.
د یمن حکومتي «العمالقه» ځواکونو ویلي، چي د لحج ولایت د المضاربه ولسوالۍ په پوله کي یې له حوثیانو سره نښتي کړي، د هغوی د سپکو او منځنیو وسلو ډزي یې درولي او د پرمختګ مخه یې نیولې ده.
د ځواکونو په وینا، حوثیانو ته د مرګژوبلي او وسایلو زیان هم اوښتی دی.
د امریکا حکومت «نذیره حاجيزاده» په ۲۰۲۴ کال کي د داعش اړوند د یوې شنډي سوې ترهګریزي دسیسې سره د اړیکو او همکارۍ په تور له امریکا وشړله.
نوموړې له خپل زوی او زوم سره په اړیکه کي تورنه وه او حکومت ادعا کړې چي کورنۍ غړي یې د داعش په فکر روزلي دي.
د هغې زوی د ترهګریز سازمان د ملاتړ لپاره د وسلو برابرولو په جرم پر ۱۵ کاله بند محکوم سوی دی.
الجزایر له متحده عربي اماراتو سره ټولې رسمي او ډیپلوماتیکي اړیکې پرې کړي، د اماراتو سفیر ته یې د وتلو لپاره ۴۸ ساعته مهلت ورکړی او د اماراتي الوتنو پر مخ یې خپل هوايي حریم تړلی دی.
د دواړو هېوادونو اړیکې د اسرائیلو، لوېدیځې صحرا او سیمهییزو سیاسي اختلافونو له امله له پخوا ترینګلې وې.
• د یمن د جغرافیې یوه مهمه ځانګړنه دا ده چي
غرونه له ساحلي سیمو سره نژدې دي
. دا وضعیت د مرکزي حکومت لپاره د ټول هېواد د پوځي کنټرول ستونزمنوي او وسلهوالو ډلو ته د اوږدې مبارزې زمینه برابروي.
• یمن له ډېرو عربي هېوادونو څخه
ډېر بېوزلی او د اوبو له کمښت سره مخ هېواد
دی. د اوبو، خوړو، کار او خدماتو کمښت د خلکو نارضایتي او د وسلهوالو ډلو د نفوذ لپاره زمینه زیاته کړې.
• د یمن ستونزه یوازې «حوثیان او حکومت» نه دي. په جنوب کي
د جنوبي یمن د بېلتون غوښتنې
هم مهمه موضوع ده. یعني که حوثیان کمزوري هم سي، د ټول هېواد یو موټی کېدل بیا هم اسانه کار نه دی.
• په یمن کي
قبایلي جوړښت
ډېر مهم دی. ځیني قبایل د حکومت، ځیني د حوثیانو او ځیني د خپلو سیمهییزو ګټو له مخې دریځ بدلوي. له همدې امله د جګړې ائتلافونه تل ثابت نه پاته کېږي.
• د پخواني ولسمشر
علي عبدالله صالح
رول ځانګړی و. هغه کلونه له حوثیانو سره جګړه کړې وه، خو وروسته یې له هغوی سره موقتي اتحاد وکړ. په ۲۰۱۷ کي همدا اتحاد مات سو او حوثیانو صالح وواژه. دا پېښه وښودله چي په یمن کي دښمني او اتحادونه د شرایطو له بدلېدو سره ډېر ژر بدلېدای سي.
• د یمن اقتصاد د جګړې له امله د عادي اقتصاد څخه تر ډېره
د جګړې پر اقتصاد
بدل سوی؛ د بندرونو، مالیاتو، سونتوکو، اسعارو او مرستو کنټرول د سیاسي او پوځي ځواک یوه وسیله ګرځېدلې ده.
• د یمن د مرکزي بانک او اسعارو پر سر هم د حکومت او حوثیانو ترمنځ اختلاف د خلکو پر ورځني ژوند اغېز کړی؛ یعني جګړه یوازې په میدان کي نه ده،
اقتصادي ادارې هم د جګړې برخه ګرځېدلي دي.
• د یمن د خلکو لپاره یوه لویه ستونزه دا ده چي
د جګړې د ختمېدو وروسته هم د هېواد د بیا یوځای کولو پوښتنه
پاته کېږي: څوک به پوځ کنټرولوي؟ عایدات به څنګه وېشل کېږي؟ جنوب به څه غواړي؟ د حوثیانو وسلې به څه کېږي؟
• د بهرنیو قدرتونو لپاره یمن یوازې د «سیمهییز نفوذ» موضوع نه ده؛
د جګړې د دوام اقتصادي او سیاسي لګښتونه د هغوی لپاره د مستقیمې جګړې په پرتله کم
تمامېدای سي. له همدې امله ځیني قدرتونه د مستقیم اشغال پر ځای له ځايي متحدینو استفاده کوي.
• د یمن جګړه د نړۍ لپاره دا درس هم لري چي
یو کوچنی یا کمزوری هېواد د ستراتیژیک موقعیت له امله د نړیوال بحران مرکز کېدای سي.
د هېواد اقتصادي اندازه کمه ده، خو جغرافیه یې د نړۍ له مهمو سمندري مسیرونو سره تړلې ده.
• تر ټولو مهمه خبره دا ده چي د یمن جګړه د یوې واحدې جګړې په توګه نه باید وکتل سي؛ دا په حقیقت کي
څو جګړې دي چي پر یوه جغرافیه باندي سره ګډي سوي دي:
د واک جګړه، قبایلي سیالي، د شمال او جنوب اختلاف، سیمهییز رقابت او نړیواله سمندري شخړه.
هو. د حوثیانو تر راڅرګندېدو مخکي د یمن وضعیت د نننۍ جګړې د ریښو د پوهېدو لپاره ډېر مهم دی. مهمه خبره دا ده چي د یمن ستونزې د حوثیانو له پیدا کېدو سره نه دي شروع سوي؛ ډېري ستونزې تر هغوی څو لسیزي مخکي موجودي وې.
۱ ـ تر حوثیانو مخکي یمن څنګه وو؟
تر ۱۹۹۰م کال مخکي یمن په دوو جلا دولتونو وېشل سوی و:
• شمالي یمن: د یمن عربي جمهوریت
• جنوبي یمن: د یمن د خلکو دیموکراتیک جمهوریت، چي سوسیالیستي نظام یې درلود.
په ۱۹۹۰ کي دواړه سره یو ځای سول او د یمن اوسنی جمهوریت جوړ سو.
خو یووالی د ستونزو پای نه و. د شمال او جنوب ترمنځ سیاسي، اقتصادي او تاریخي اختلافونه پاته سول او په ۱۹۹۴ کي کورنۍ جګړه هم رامنځته سوه.
۲ ـ د علي عبدالله صالح اوږده واکمني
علي عبدالله صالح له ۱۹۷۸ څخه د شمالي یمن مشر و او د ۱۹۹۰ وروسته د متحد یمن ولسمشر سو.
هغه نږدې ۳۳ کاله په واک کي پاته سو.
د هغه د واکمنۍ مهمي ځانګړتیاوي:
• د قدرت ډېر تمرکز
• د خپلوانو او نږدې کسانو په وسیله د مهمو ادارو کنټرول
• کمزوري دولتي بنسټونه
• فساد
• د قبایلو له مشرانو سره د واک پر سر معاملې
• د سیمو ترمنځ اقتصادي نابرابري
داسي نظام د قوي او مستقلو دولتي ادارو پر ځای د اشخاصو او قبایلي اړیکو پر بنسټ ډېر متکي و.
۳ ـ بېسوادي ولي زیاته وه؟
یمن د عربي نړۍ له هغو هېوادونو څخه و چي د زدهکړو په برخه کي یې له اوږدو ستونزو سره مخ و.
اصلي عوامل یې:
بېوزلي:
ډېرو کورنیو د ماشومانو د ښوونځي پر ځای کار ته اړتیا لرله.
کلیوالي ژوند:
د هېواد لویه برخه غرني او لرې پرتې سیمي دي او ښوونځي ټولو سیمو ته په اسانه نه رسېدل.
د نجونو د زدهکړو کم فرصتونه:
په ځانګړي ډول په کلیوالو سیمو کي د نجونو د ښوونځي تګ د دودونو، فاصلې او اقتصادي ستونزو له امله محدود و.
کمزوری دولت:
حکومت د تعلیم لپاره کافي زیربناوې او استادان نه لرل.
نفوس:
د نفوس چټک زیاتوالی د ښوونځیو او خدماتو پر نظام نور فشار راوست.
نو بېسوادي یوازي د «خلکو د تعلیم نه خوښولو» نتیجه نه وه؛
اقتصادي، جغرافیایي، ټولنیزو او سیاسي عواملو
پکې لوی رول درلود.
۴ ـ سخت دریځي فکرونه له کومه راغلل؟
دلته باید یو مهم فرق وکړو:
حوثیان له صفره تر نننۍ جګړې
د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر تر ۱۱مي د تازه وضعیت له مخې، حوثیان اوس یوازي د یمن یوه وسله واله ډله نه ده؛ بلکي د یمن په کورنۍ جګړه، د ایران او سعودي په سیمهییز رقابت، د اسرائیل ـ فلسطین په شخړه او د سره سمندرګي په نړیوال تجارت کي مهم لوبغاړي دي.
۱ ـ حوثیان څوک دي؟
حوثیان چي خپل رسمي نوم یې «انصارالله» دی، د یمن یو زیدي شیعه مذهبي ـ سیاسي او پوځي غورځنګ دی. د دوی نوم د «حوثي» له کورنۍ څخه اخیستل سوی؛ د غورځنګ مهم مشر عبدالملک حوثي دی.
دوی په شمالي یمن، په ځانګړي ډول د صعدې په سیمه کي راټوکېدل. د دوی لومړنی تمرکز د زیدي ټولني د سیاسي او مذهبي نفوذ ساتل او د مرکزي حکومت پر ضد مبارزه وه.
وروسته یې شعارونه د امریکا، اسرائیل او سعودي عربستان پر ضد ډېر سوي او د ایران سره یې اړیکې پراخي سوي دي.
۲ ـ د حوثیانو اصلي تاریخ
د حوثیانو د اوسني ځواک د جوړېدو مهم پړاوونه:
• په ۱۹۹۰مو کلونو کي د زیدي مذهبي او سیاسي فعالیتونو څخه یې بنسټ جوړ سو.
• د ۲۰۰۴ او ۲۰۱۰ کلونو ترمنځ یې د یمن له حکومت سره څو ځله جګړې وکړې.
• په ۲۰۱۱ کي د عربي پسرلي له پاڅونونو وروسته د یمن سیاسي نظام کمزوری سو.
• په ۲۰۱۴ کي حوثیانو د یمن پلازمېنه صنعا ونیوله.
• په ۲۰۱۵ کي سعودي عربستان د حوثیانو پر ضد د ائتلاف مشري وکړه.
• جګړه څو کاله روانه وه او یمن د نړۍ له تر ټولو لویو بشري بحرانونو سره مخ سو.
• په ۲۰۲۲ کي د ملګرو ملتونو په منځګړیتوب اوربند رامنځته سو، چي جګړه یې د پخوا په پرتله ډېره کمه کړه.
• له ۲۰۲۳ وروسته، د غزې جګړې په تړاو حوثیانو د سره سمندرګي پر بېړیو بریدونه پیل کړل.
• په ۲۰۲۶ کي د سعودي، یمن حکومت او حوثیانو ترمنځ جګړه بیا په پراخه کچه توده سوې ده.
۳ ـ حوثیان اوس د یمن څومره برخه لري؟
د ۲۰۲۶ تر وضعیت، حوثیان د یمن پلازمېنه صنعا او د لوېدیځ او شمال لویه برخه کنټرولوي؛ په همدې سیمه کي د یمن د نفوس ډېره برخه ژوند کوي. د یمن نړیوالاً پېژندل سوی حکومت بیا په نورو سیمو کي نفوذ لري او له سعودي عربستان څخه ملاتړ ترلاسه کوي.
یعني یمن په عملي ډول په څو سیاسي ـ پوځي برخو وېشل سوی دی، نه دا چي ټوله خاوره د یوه حکومت تر واک لاندي ده.
۴ ـ د حوثیانو اصلي هدف څه دی؟
دوی څو ډوله اهداف لري:
لومړی: په یمن کي واک
د حوثیانو تر ټولو مهم هدف دا دی چي په یمن کي داسي سیاسي او پوځي ځواک پاته سي چي دوی د حکومت په جوړښت کي اصلي ونډه ولري، او یا خپله د هېواد پر ډېره برخه واک وساتي.
دوهم: د سعودي نفوذ کمول
سعودي عربستان د حوثیانو اصلي سیمهییز مخالف دی. حوثیان سعودي د یمن په جګړه کي د مداخلې مسئول بولي.
درېیم: د امریکا او اسرائیل پر ضد مبارزه
حوثیان ځان د ایران په مشرۍ د «مقاومت محور» له یوې برخې څخه بولي او د اسرائیل پر ضد بریدونه د فلسطینیانو د ملاتړ په نوم توجیه کوي.
څلورم: د سره سمندرګي کنټرول او فشار
دا د دوی لپاره اوس تر ټولو مهم ستراتیژیک امتیاز دی. که د بابالمندب شاوخوا سیمو کي قوي پوځي حضور ولري، پر نړیوالو بېړیو او د سعودي پر سمندري صادراتو فشار راوړلای سي.
۵ ـ ایران ولي له حوثیانو ملاتړ کوي؟
ایران حوثیان د سعودي عربستان په جنوبي پوله کي د یوه قوي متحد په توګه ویني
یمن د سعودي په جنوب کي پروت دی او د سره سمندرګي پر مهمې لارې باندي موقعیت لري.
ایران ته حوثیان څو ستراتیژیکې ګټې لري:
• پر سعودي فشار
• د سره سمندرګي له لارې نفوذ
• پر امریکا فشار
• د اسرائیل پر ضد د فشار یوه جبهه
• د «مقاومت محور» پراخول
• د بابالمندب ستراتیژیک موقعیت ته نژدې پوځي متحد
د راپورونو له مخي ایران حوثیانو ته وسلې، پیسې، پوځي مشورې، ټکنالوژي او د وسلو د جوړولو پوهه برابروي. وروستي راپورونه وايي چي ایراني ملاتړ د حوثیانو د ۲۰۲۶ کال د لوېدیځ ساحل د پرمختګ په عملیاتو کي مهم رول لري.
خو یو مهم ټکی دا دی:
حوثیان د ایران ساده لاسپوڅي نه بلل کېږي.
دوی خپله سیمهییزه اجنډا هم لري او په ځینو مسئلو کي له تهران سره د تصمیم نیولو بشپړه یووالی نه لري.
۶ ـ حوثیان پیسې له کومه کوي؟
دوی یوازې پر ایران متکي نه دي.
د دوی د عوایدو مهمې سرچینې په راپورونو کي دا ښودل سوي:
۱. مالیات او محصول
په هغو سیمو کي چي حوثیان یې کنټرولوي، پر سوداګرو، شرکتونو، خلکو او وارداتو مالیات او محصول اخلي.
۲. د تېلو او سونتوکو سوداګري
د حوثیانو د عوایدو یوه مهمه برخه د تېلو او سونتوکو له شبکو سره تړلې بلل کېږي.
د امریکا خزانې وزارت په ۲۰۲۶ کي د حوثیانو د تېلو، قاچاق او مالي شبکو پر ضد نوي بندیزونه اعلان کړل.
د ملګرو ملتونو د پخوانیو ارزونو له مخې، د حوثیانو د ناقانونه تېلو وارداتو او خرڅلاو شبکو ډېر ستر عایدونه پیدا کړي دي.
۳. قاچاق
د وسلو، تېلو او نورو تجارتي توکو قاچاق هم د دوی د مالي شبکې یوه برخه ده.
۴. له ایران څخه ملاتړ