Dunyo Tarixi🗺
"Eng qiyin va eng qimmatli narsa - bu sizdan doimo niqob taqish so'raladigan dunyoda asl yuzingizni saqlab qolish qobiliyatidir."
Oleg Basilashvili
©️
🏛️
Https://t.me/tarixi_dunyo
🦅
✈️
HARBIY AVIATSIYA
✈️
🦅
Oʻzbekistondagi Harbiy aviatsiya yoʻnalishidagi eng yaxshi Telegram kanalni sizlarga tavsiya qilamiz.
Bu kanalda siz:
Oʻzbekiston Harbiy Havo kuchlari haqida maʼlumot.
👈🏻
Oʻzbekistondagi Harbiy aviatsiya instituti haqida maʼlumot.
👈🏻
Prezidentlarning maxsus "Qiyomat kuni" samolyoti haqida maʼlumot.
👈🏻
Supersonik tezlik haqida maʼlumot
👈🏻
Eng yuqori balandlikda uchgan samolyot haqida maʼlumot.
👈🏻
Oʻzbekistondagi Chirchiq aviatsiya texnikasini tamirlash zavodi haqida maʼlumot
👈🏻
Oʻzbekistonda samolyotlar ishlab chiqarilganini bilarmidingiz
👈🏻
Beshinchi avlod qiruvchi samolyotlari haqida maʼlumotga ega boʻlishingiz va sizni qiziqtirgan savollarga javob olishingiz mumkin.
❗️
Albatta obuna boʻling!
👉🏻
👉🏻
Hoziroq Obuna boʻling
👈🏻
👈🏻
❗️
Siz bu yoʻnalishdagi kontentlarni
Instagram sahifa
orqali ham kuzatib borishingiz mumkin.
"Kichik narsalar mukammallikni yaratadi, mukammallik esa kichik narsa emas."
Mikelanjelo
©️
🏛️
Https://t.me/tarixi_dunyo
"Inson erkin tug'iladi, lekin uning hamma joyi zanjirlar bilan oʻralgan bo'ladi."
Jan-Jak Russo
©️
🏛️
Https://t.me/tarixi_dunyo
Mandeylar, Iroq va Eronda yashovchi kichik diniy jamoa, oramiy tilining boshqa bir shevasida gaplashadi. Ularning diniy matnlari ham shu tilda yozilgan.
Bugungi kunda bu til UNESCO tomonidan yo'qolish xavfi ostidagi tillar ro'yxatiga kiritilgan.
TIL NEGA O'LADI
Oramiy tilining taqdiri bizga chuqur bir savol beradi. Til nega o'ladi?
Til o'lishining asosiy sababi odatda bitta katta voqea emas. Bu asta sekin kechadigan jarayon. Bir avlod o'z tilida gaplashadi, ammo bolalariga o'rgatmaydi, chunki ular bolalariga ko'proq imkoniyat beradigan tilni, savdo tilini yoki rasmiy davlat tilini, o'rgatishni afzal ko'radi.
Keyingi avlod esa o'z ota bobolarining tilini faqat eshitadi, ammo gaplasha olmaydi. Uchinchi avlodga kelib esa til butunlay unutiladi.
Oramiy tili bilan ham xuddi shu jarayon sodir bo'ldi. Ammo bu jarayon ming yildan ortiq davom etdi. Bu shuni ko'rsatadiki hatto eng kuchli, eng keng tarqalgan til ham, siyosiy va diniy o'zgarishlar oldida, asta sekin o'z o'rnini yo'qotishi mumkin.
SABOQLAR
Birinchi saboq. Til qarindoshligi vaqt tartibiga bog'liq emas. Oramiy va arab bir birining otasi emas, aka uka. Bu bizga tarixni soddalashtirib emas, to'g'ri tushunish muhimligini eslatadi.
Ikkinchi saboq. Til siyosiy kuch bilan ko'tariladi va siyosiy kuch bilan yiqiladi. Oramiy tili Fors imperiyasi kuchi bilan dunyoga yoyildi. U arab xalifaligi kuchi bilan o'z o'rnini yo'qotdi. Til tabiiy evolyutsiyadan ko'ra ko'pincha siyosat tomonidan boshqariladi.
Uchinchi saboq. Diniy matn tilni saqlashning kuchli vositasi. Suryoni xristianlari va yahudiy Talmud olimlari o'z tilini asrlar davomida saqlab qolishdi, chunki ularning muqaddas matnlari o'sha tilda edi. Diniy an'ana til uchun himoya devori bo'lishi mumkin.
To'rtinchi saboq. Til o'limi bir kechada emas, bir necha avlod davomida sodir bo'ladi. Bu jarayon ko'pincha sezilmay o'tadi, toki oxirgi gapiruvchi vafot etguncha. Shuning uchun til saqlash uchun harakat kech qolmasdan boshlanishi kerak.
Beshinchi saboq. Eng kuchli imperiyalarning tili ham abadiy emas. Oramiy tili bir vaqtlar dunyoning yarmida rasmiy til edi. Bugun uni bir necha ming kishi gapiradi. Bu bizga eslatadi hech qanday hukmronlik, hatto til hukmronligi ham, abadiy emas.
YAKUNIY SO'Z
Maalula qishlog'ida bir qariya, tog' havosida, o'g'liga nimadir aytadi. Bu so'zlar ming yillar oldin Iso Masihning og'zidan chiqqan so'zlarga juda yaqin ovoz va ohangda.
Ammo bu qariya bilib turibdiki uning o'g'li bu tilni o'z farzandiga to'liq o'rgatmasligi mumkin. Dunyo o'zgargan. Arab tili, ingliz tili, zamonaviy hayot talablari, bu qadimgi tilni asta sekin siqib chiqarmoqda.
Bir vaqtlar Fors shohlarining farmonlari shu tilda yozilgan edi. Bir vaqtlar Iso Masih shu tilda ibodat qilgan edi. Bugun bu til, insoniyat tarixining eng boy merosi, bir necha ming kishining xotirasida, sekin so'nib bormoqda.
Bu bizga eslatadi. Til shunchaki muloqot vositasi emas. U avlodlar davomida to'plangan tarix, iymon va hikmat xazinasi. Va har safar bir til o'lganda, insoniyat o'zining bir qismini, qaytarib bo'lmas tarzda, yo'qotadi.
Https://t.me/tarixi_dunyo
Bu tarixiy konsensus. Injilning o'zida ham bu haqiqatning izlari saqlanib qolgan. Yangi Ahdda bir necha joyda Isoning aynan aytgan so'zlari oramiy tilida keltiriladi, keyin yunon tiliga tarjima qilinadi.
Masalan Isoning qizni tiriltirgan voqeasida u Talifa qumi deydi. Bu oramiy tilidagi ibora bo'lib qiz bola uyg'on degan ma'noni anglatadi.
Yoki xochdagi so'nggi lahzalarda Iso Eli Eli lama sabaxtani deydi. Bu ham oramiy tilidagi ibora bo'lib Xudoyim Xudoyim nega meni tashlab qo'yding degan ma'noni anglatadi.
Bu so'zlar o'sha davr yozuvchilari tomonidan asl shaklida saqlab qolingan. Chunki bu so'zlar o'sha lahzaning chuqur hissiy og'irligini yunon tiliga to'liq o'tkazib bo'lmaydi deb hisoblangan bo'lishi mumkin.
Demak Iso Masih kundalik hayotda, shogirdlari bilan suhbatda, oddiy xalqqa va'z aytganda, oramiy tilida gapirgan. Bu tarix fanining keng qabul qilingan xulosasi.
TALMUD VA YAHUDIY ILOHIYOTI
Yahudiy xalqi uchun oramiy tilining ahamiyati faqat Iso davri bilan tugamaydi.
Babil Talmudi, yahudiy diniy qonuni va sharhlarining ulkan to'plami, katta qismi oramiy tilida yozilgan. Bu, asrlar davomida yahudiy diniy ta'limotining asosiy manbai bo'lib qoldi.
Bugun ham, dunyoning turli burchaklarida yahudiy diniy maktablarida talabalar Talmudni o'rganish uchun oramiy tilini o'rganishadi. Bu, o'lik til emas, ammo u faqat akademik va diniy doirada tirik qolgan til.
XRISTIANLIK VA SURYONI TILI
Xristianlik tarqalgan dastlabki asrlarda oramiy tilining bir shevasi alohida ahamiyat kasb etdi. Bu Suryoni tili deb ataladi.
Antioxiya va Edessa shaharlari dastlabki xristian ilohiyotining muhim markazlariga aylandi. Bu yerda Suryoni tilida ulkan diniy va falsafiy adabiyot yaratildi. Injil Suryoni tiliga tarjima qilindi. Bu tarjima Peshitta deb ataladi va hali ham suryoni cherkovlarida ishlatiladi.
Suryoni tilidagi xristian jamoalari Yaqin Sharqdan Hindistongacha va hatto Xitoygacha tarqaldi. Nestoriy xristianlari Buyuk Ipak yo'li bo'ylab borib, Xitoyda ham jamoalar tashkil qilishdi. Bu Tang sulolasi davrida bo'lgan voqea va bugun ham Xitoyda bu davrga tegishli oramiy yozuvli toshlar topilgan.
NEGA ORAMIY TILI YO'QOLA BOSHLADI
Bu savolga javob bitta so'zda jamlanadi. Arab istilosi.
VII asrda islom dini tug'ilib, arab armiyalari O'rta Sharq va Shimoliy Afrikani zabt eta boshladi. Bu bosqin bilan birga arab tili ham keng tarqaldi.
Dastlab bu jarayon sekin kechdi. Zabt etilgan hududlarda mahalliy aholi o'z tilini davom ettirdi. Ammo asrlar o'tishi bilan islom dini rasmiy din, arab tili esa rasmiy davlat va diniy til bo'lib qoldi.
Qur'on arab tilida nozil bo'lgan. Musulmon bo'lish uchun arab tilini o'rganish, hech bo'lmasa diniy marosimlar uchun, zarur edi. Bu, asta sekin, mahalliy aholining kundalik tilini ham arab tiliga o'tkazdi.
Oramiy tilida gaplashuvchi xristian jamoalar bu jarayonga ko'proq chidam berdi. Chunki ularning diniy hayoti oramiy yoki suryoni tiliga bog'liq edi. Ammo ularning soni ham asrlar davomida kamayib bordi. Ba'zi oramiygo'y aholi islomga o'tdi va shu bilan birga tilini ham o'zgartirdi. Boshqalari esa ozchilik jamoalar sifatida saqlanib qoldi.
BUGUNGI KUN: KIM HALI HAM BU TILDA GAPIRADI
Oramiy tili butunlay yo'qolmagan. U kichik, ammo tirik jamoalarda saqlanib qolgan.
Suriyaning Maalula qishlog'i buning eng mashhur misoli. Bu tog'li qishloqda hali ham ba'zi aholi g'arbiy oramiy tilining bir shevasida gaplashadi. Ammo 2013 yilda bu qishloq urush paytida qattiq zarar ko'rdi. Ko'p aholi ko'chib ketishga majbur bo'ldi. Bu tilning kelajagi haqida yanada katta xavotir tug'dirdi.
Ossuriylar, Iroq, Suriya, Eron va Turkiyaning ba'zi hududlarida yashovchi xristian jamoasi, hali ham suryoni tilining bir shevasida gaplashadi. Ular ko'p asrlar davomida, ko'p qiyinchilik va ta'qibga qaramay, o'z tilini saqlab kelishgan. Birinchi jahon urushi davridagi qirg'in ularning sonini keskin kamaytirdi.
ORAMIY TILI: ISONING TILI QAYERGA YO'QOLDI
Bir vaqtlar bu til dunyoning yarmida gaplashilardi. Fors imperiyasining rasmiy tili edi. Iso Masih shu tilda ibodat qilgan, shu tilda do'stlari bilan gaplashgan. Bugun esa uni jonli tilda gapiradigan odamlar soni bir necha ming kishidan oshmaydi.
Suriyaning kichik bir qishlog'ida, Maalula degan joyda, hali ham bu tilda gaplashadigan oxirgi qariyalar yashaydi. Ular dunyodagi eng qadimgi tirik tillardan birining so'nggi tashuvchilari.
Bu til nima edi va u qanday qilib bunchalik kuchli bo'lib, keyin deyarli butunlay yo'qolib ketdi?
OILAVIY DARAXT: KIM KIMNING OTASI
Avvalo bir keng tarqalgan tushunchani to'g'rilash kerak. Oramiy tili arab tilining otasi emas. Bu ikkisi aka uka tillar, ammo bir birining avlodi emas.
Semit tillari oilasi deb atalgan katta til guruhi bor. Bu oilaga oramiy, arab, ibroniy, akkad va boshqa ko'p tillar kiradi. Ularning barchasi bitta qadimgi ajdod tildan tarqalgan. Bu ajdod til hech qachon yozma holda saqlanib qolmagan. Olimlar uni faqat qayta tiklab o'rgandilar.
Demak oramiy va arab bir birining otasi emas. Ular bir ota farzandlari. Xuddi ikki aka uka kabi. Ular juda ko'p o'xshash so'z va grammatik tuzilishga ega. Chunki ular bir ildizdan o'sgan. Ammo har biri o'z yo'lida alohida rivojlangan.
Qiziq jihati shunda. Oramiy tili arab tilidan ancha oldinroq jahon sahnasiga chiqqan va ancha oldinroq ulkan imperiyaning rasmiy tiliga aylangan. Arab tili esa VII asrdagi islom tarqalishi bilan dunyoga keng yoyildi. Shuning uchun ko'p odam ularni ota bola deb o'ylaydi. Haqiqatda esa bu vaqt farqi ularning qarindoshlik darajasini o'zgartirmaydi.
ORAMIYLARNING KICHIK BOSHLANISHI
Oramiylar dastlab kichik ko'chmanchi va yarim ko'chmanchi qabilalar edi. Ular hozirgi Suriya hududida, miloddan avvalgi ikkinchi ming yillikda, yashay boshladilar.
Ular katta imperiya qurmadi. Ularning kuchi boshqa yerda edi. Savdo.
Oramiylar O'rta Sharqning asosiy savdo yo'llarini nazorat qilishdi. Ular karvon yo'llari bo'ylab shaharlar qurdi. Damashq, Aleppo kabi shaharlar oramiy madaniyatining markazlariga aylandi.
Savdo bilan birga til ham tarqaladi. Savdogar qayerga borsa o'z tilini olib boradi. Va agar savdo muvaffaqiyatli bo'lsa boshqa xalqlar ham bu tilni o'rganishga majbur bo'ladi. Chunki savdo qilish uchun til kerak.
Shu tariqa oramiy tili asta sekin butun O'rta Sharqning xalqaro muloqot tiliga aylana boshladi.
FORS IMPERIYASI: ORAMIY TILINING CHO'QQISI
Oramiy tilining eng buyuk davri Fors imperiyasi davrida keldi.
Miloddan avvalgi VI asrda Fors Axomaniylar imperiyasi dunyoning eng katta davlatiga aylandi. Misrdan Hindistongacha cho'zilgan ulkan hudud. Bunday katta imperiyani boshqarish uchun bitta umumiy til kerak edi.
Fors shohlari o'z tillarini emas oramiy tilini tanladilar.
Nima uchun? Chunki oramiy tili allaqachon savdo va diplomatiya tili sifatida keng tanilgan edi. Uni ko'p xalq tushunar edi.
Shunday qilib oramiy tili rasman imperial Aramaic deb atalgan rasmiy davlat tiliga aylandi. Har bir viloyatdan Fors poytaxtiga yuborilgan hujjat oramiy tilida yozilishi kerak edi. Soliq hisobotlari, diplomatik maktublar, hatto Misrdagi fir'avn yodgorliklaridagi yozuvlar ham oramiy tilida saqlanib qoldi.
Bu davrda oramiy tili haqiqatan ham dunyoning birinchi global tili edi. Hindistondan Misrgacha bo'lgan hududda amaldorlar bu tilda yozishar, savdogarlar bu tilda savdolashardi.
BIBLIYADA ORAMIY TILI
Bu yerda muhim bir tarixiy haqiqatga kelamiz. Eski Ahdning ba'zi qismlari aslida oramiy tilida yozilgan.
Doniyor kitobining bir qismi va Ezra kitobining bir qismi oramiy tilida. Bu, yahudiy xalqi Bobil asirligida bo'lgan davrda va keyinchalik Fors hukmronligi ostida yashagan davrda, ularning kundalik tili oramiy tiliga aylanganini ko'rsatadi.
Ibroniy tili asta sekin faqat diniy marosim va ilohiyot tiliga aylanib bordi. Kundalik hayotda esa ko'p yahudiy allaqachon oramiy tilida gaplashardi. Bu holat Iso Masih davrigacha davom etdi.
ISO MASIHNING TILI
Iso Masih yashagan davrda Falastinda keng tarqalgan kundalik til oramiy tili edi.
"Dono odam hatto dushmanlaridan ham ko'p narsani o'rganadi, ahmoq esa hatto do'stlaridan ham hech narsa o'rgana olmaydi."
Aristophan
©️
🏛️
Https://t.me/tarixi_dunyo
"Hech qachon jim turolmaydigan qalbga sirni ishonib topshirmang."
Arab hikmati
©️
🏛️
Https://t.me/tarixi_dunyo