Илм-фан | Science | Наука
Нима учун сукут биз учун камёб бўлиб қолди ва бу диққат-эътиборга қандай хавф туғдиради?
Биз товушлар уммонида яшаяпмиз: ишда плейлистлар, йўлда подкастлар, уйда телевизор фони ва кўча шовқини. Ҳатто стриминг платформалари ҳам бизга "диққатни жамлаш учун" махсус трекларни таклиф қилади. Аммо бу доимий аудиофон бизга фойдами ёки зарар?
Олимларнинг таъкидлашича, тўғри танланган овозлар иштиёқни ошириши мумкин, лекин меъёрни йўқотиш қимматга тушади.
Доимий товуш оқими фикрлаш учун зарур бўлган сукутни сиқиб чиқаради. Ҳатто секингина янграётган мусиқа ҳам фикрлаш жараёнига сезиларсиз таъсир қилади.
Мусиқа оддий, механик ишларда ёрдам бериши мумкин, лекин мураккаб вазифаларни бажараётганда мияни ортиқча зўриқтиради ва халақит беради.
Баланд аудиофон эшитиш хотираси самарадорлигини пасайтиради, одамни сабрсиз қилиб қўяди ва қарор қабул қилиш тезлигига салбий таъсир қилади.
Нейробиологларга кўра, вазифага қараб мусиқа танлаш керак. Китоб ўқиганда сўзлари бор мусиқа чалғитади. Таҳлилий ишлар учун паст овозли табиат товушлари ёки мутлақ сукут яхшироқ.
Агар тез асабийлашаётган бўлсангиз ёки диққатингиз жамланмаса, демак, товуш муҳити сизга босим ўтказяпти.
Мураккаб ишларни сукутда бошланг ва кунни сокинликда якунланг. Бу мияга қайта тикланиш ва уйқу сифатини яхшилашга имкон
беради
"Агар сиз ўз товуш ландшафтингизни ўзингиз танламасангиз, кимдир буни сизнинг ўрнингизга қилади"
Ғарбнинг кўплаб мамлакатларида ўзини диндор деб ҳисоблайдиган одамлар улуши камаймоқда
Дин гуллаб-яшнамоқдами ёки инқирозга юз тутмоқдами деган баҳслар тез-тез учраб туради. Хўш, рақамлар нима дейди?
Аксарият мамлакатларда диний мансублик бўйича узоқ муддатли маълумотлар етишмайди, аммо "Pew Research Center" тадқиқот маркази натижалари 2010-йилдан 2020-йилгача бўлган ўн йилликдаги ўзгаришлар ҳақида тасаввур беради. (Афсуски, 2020 йил - бизда мавжуд бўлган глобал миқёсда солиштириш мумкин бўлган энг сўнгги йил)
Глобал даражада деярли ҳеч қандай ўзгариш юз бермади. Бирор-бир динга эътиқод қилувчи одамлар улуши бир фоизга - 77 фоиздан 76 фоизга тушди.
Бироқ, Европа, Америка ва Океаниянинг кўплаб мамлакатларида диний мансублик сезиларли даражада камайган. Жадвалда танлаб олинган мамлакатлар мисолида бу пасайишни кўришингиз мумкин.
Австралияда кўрсаткичлар 75 фоиздан 58 фоизга тушди. Қўшма Штатлар ва Чилида бу фоиз тахминан 85 фоиздан 70 фоизгача камайди.
Дунёнинг кўплаб қисмларида диний мансублик барқарор бўлса-да, ушбу маълумотлар бошқа ҳудудларда диннинг мавқеи пасайиб бораётганини кўрсатмоқда.
Шуни таъкидлаш керакки, бу маълумотлар одамларнинг ўзини қайсидир динга мансублигини кўрсатишига асосланган; улар бизга ибодат қилиш ёки диний маросимларга қатнашиш каби амалий ҳаракатлардаги ўзгаришлар ҳақида маълумот бермайди.
Science
Арктика халқларининг 2000 йил олдинги ихтироси: "Қор кўзойнаклари"
🕶
Бундан 2000 йилдан кўпроқ вақт аввал Арктика халқлари кўзни кўр қилувчи қордан ҳимояланиш усулини ўйлаб топишган - бу "қор кўзойнаклари"
Анъанавий қор кўзойнакларидан инуитлар, юпиклар ва чукчалар фойдаланишган. Улар Шимолнинг қаттиқ шароитида қўл остида бўлган материаллар: ёғоч, суяк, буғу шохи ёки ҳатто морж тишидан ўйиб ясалган.
Бу кўзойнакларда линзалар ўрнига ингичка горизонтал тирқишлар бўлган. Улар ёруғликни минимал даражада ўтказиб, қордан қайтаётган кўзни қамаштирувчи нурларни камайтирган. Баъзан нур қайтаришини янада камайтириш учун кўзойнакнинг ички юзасига қурум суртиб қорайтирилган.
Бундай конструкция инсонни "қор кўрлиги"дан - Арктикада айниқса кучли бўлган ультрабинафша нурлари туфайли кўз шохпардасининг оғриқли куйишидан ҳимоя қилган.
Science
Нима учун бактериялар антибиотикларга чидамли бўлиб қолади?
Тиф (қорин тифи) бактерияси бир пайтлар антибиотиклар ёрдамида осонгина йўқ қилинар эди.
Бироқ бугунги кунда дорилар таъсир қилмайдиган штаммлар тобора кўпроқ
учрамоқда.
Қорин тифини
Salmonella Typhi
бактерияси келтириб чиқаради. Узоқ вақт давомида антибиотиклар уни самарали йўқ қилиб келган.
Муаммо ҳал бўлгандек туюлган эди.
Аммо олимлар бактериянинг
ўзгара бошлаганини аниқлашди.
У тасодифий мутацияларга эга бўлмоқда. Улардан баъзилари бактерияга даволаниш жараёнидан омон чиқиш имконини беради.
Антибиотик таъсирчан бактерияларни ўлдирганида, фақат чидамлилари (резистентлари) қолади.
Агар шифокор 7 кун ичишни буюрган бўлса ва сиз ўзингизни 3-куни яхши ҳис қилсангиз ҳам, даволанишни тўхтатманг. Акс ҳолда, энг кучли бактериялар омон қолади ва кейинги сафар ўша дори сизга таъсир қилмайди
Дорини ўз вақтида ва белгиланган миқдорда ичиш муҳим. Қондаги дори концентрацияси пасайса, бактериялар унга "ўрганиб" олиш имконига эга бўлади.
Айнан мана шу қолганлари кўпайишда давом этади.
Минглаб геномлар устида ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, бундай чидамли штаммлар бир-бирига боғлиқ бўлмаган тарзда пайдо бўлади ва мамлакатлар ўртасида тез тарқалади.
Вақт ўтиши билан улар оддий бактериялар ўрнини эгаллайди.
Антибиотик ўша-ўшалигича қолмоқда, аммо бактерия бошқача бўлиб қолди.
Антибиотикларни ҳеч қачон ўзбошимчалик билан ичманг. Улар фақат бактериал инфекцияларга қарши ишлайди
Баъзида ҳатто энг ишончли ечимлар ҳам иш бермай қолади, чунки тирик тизимлар мослашишга қодир.
da Silva et al., The Lancet Microbe, 2022
Science
Ўзга олам: ҳайвонлар кўзларининг макросуратлари
📸
Сурен Манвелян - назариячи физик, физика-математика фанлари номзоди ва вальдорф мактабида физика ўқитувчиси. Суреннинг сўзларига кўра, "Animal Eyes" лойиҳасининг ғояси инсон кўзидан фарқли ўлароқ, ҳайвонлар кўзларидаги шакллар ва рангларнинг хилма-хиллигини кўрсатишдан иборат.
"Ахир улар жуда хилма-хил яшаш шароитларида ҳаёт кечириши ва кўзларидан турли мақсадларда фойдаланишига тўғри келади. Мен айнан мана шу ранг-барангликни кўрсатишни истагандим. Умуман олганда, мен макрофотографияни дарров пайқаб бўлмайдиган, аввалига эътиборимиздан яширин бўлган нарсаларни кўрсатиб бергани учун яхши кўраман", - дейди Сурен.
Science
Инсон ДНКсида вируслар бор - улар бизга нима учун керак?
Бу қўрқинчли эшитилади, аммо бу ҳақиқат: геномимизнинг бир қисми вирусли келиб чиқишга эга.
Баъзи вируслар кўпайиш учун ўз генетик материалини хўжайин ҳужайрасининг ДНКсига жойлаштиришга қодир. Агар бундай "жойлашиш" жинсий ҳужайрада содир бўлса, вирус ДНКсининг ушбу парчаси болага ўтиши мумкин.
Бу жараён миллионлаб йиллар давомида содир бўлиб келган. Натижада, бугунги кунда инсон геномининг қарийб
8–9 фоизини
қадимий вирус кетма-кетликлари ташкил этади.
Уларнинг аксарияти энди бизга зарар келтирмайди. Бундан ташқари, вақт ўтиши билан бундай генларнинг бир қисми фойдали функцияларни бажара бошлаган. Масалан:
Бошқа генлар ишини тартибга солишда иштирок этади.
Ҳомиладорлик пайтида йўлдош (плацента) шаклланишида қатнашади.
Шундай қилиб, ДНКмиздаги вируслар хавф эмас, балки узоқ давом этган эволюция изи ҳамда табиат ҳатто "ёт" материалдан ҳам эзгулик йўлида қандай фойдалана олишига бир мисол
Science
🤖
ChatGPT Health тиббий фавқулодда ҳолатларни аниқлай
олмаяпти(ми
)?
Сўнгги тадқиқотлар сунъий интеллектнинг тиббиётдаги имкониятлари борасида жиддий хавотирларни уйғотмоқда. The Guardian нашрида эълон қилинган янги мақолага кўра, ChatGPT Health тизими ўтказилган синовларнинг ярмидан кўпида беморга шифохонага боришни тавсия қилмаган - ваҳоланки, бу тиббий жиҳатдан ўта зарур бўлган.
ChatGPT Health тиббий триаж (ҳолатнинг оғирлигини баҳолаш) бўйича ўтказилган тизимли тестларда ҳолатларнинг 50% дан кўпида хато қилган. Бемор зудлик билан шифокор кўригидан ўтиши керак бўлган вазиятларда тизим буни "фавқулодда" деб топмаган.
Тизим оддий аломатларни жиддий касалликлардан ажратишда қийналмоқда, бу эса бемор ҳаётини хавф остига қўйиши мумкин.
Гарчи сунъий интеллект тезкор маълумот беришда фойдали бўлса-да, у ҳали профессионал тиббий ташхис ўрнини боса олмайди.
Технологиялар ривожланмоқда, аммо соғлиқ масаласида энг ишончли манба - бу малакали шифокор. Агар ўзингизни ёмон ҳис қилаётган бўлсангиз, чат-бот тавсиясига эмас, балки ўз сезгингизга ва тиббиёт ходимларига ишонинг
Science
"Уч ота-онали" чақалоқ: Тиббиётда янги даврми ёки табиатга қарши исён?
Яқинда Буюк Британияда илк бор
уч кишининг ДНКсига эга
бўлган чақалоқ
дунёга келди.
Одатда бола 50% ДНКни отасидан, 50%ини онасидан олади. Лекин баъзи аёлларда митохондриялар (ҳужайранинг қувват берувчи "батареялари") шикастланган бўлади. Бу нуқсон болага ўтса, у оғир касалликлар билан туғилиши ёки нобуд бўлиши мумкин.
Олимлар ечим топишди:
Митохондриал донация терапияси (MDT).
Онадан
унинг асосий ДНКси (ташқи кўриниш, характер ва ҳоказолар учун масъул қисми) олинади.
Донор аёлдан
соғлом митохондрияларга эга бўлган тухум ҳужайра олинади (лекин унинг асосий ДНКси олиб ташланади).
Онанинг ДНКси донорнинг соғлом ҳужайрасига жойлаштирилади ва
отанинг сперматозоиди билан уруғлантирилади
Натижа: Чақалоқнинг 99,8% ДНКси ўз ота-онасиники, аммо 0,2% қисми (соғлом митохондриялар) донор аёлники бўлади
Буюк Британия бу усулга рухсат берган дунёдаги
илк давлат бўлди
. Бу билан оғир ирсий касалликлар занжири узилади. Оилалар соғлом фарзанд кўриш имконига эга бўлади. Бу технология суррогат оналик ёки оддий ЭКУ (ИВФ) каби келажакда одатий ҳолга айланиши мумкин.
Science
Илк бор вафот этган донордан кўчириб ўтказилган бачадон орқали чақалоқ дунёга келди
Буюк Британияда илк бор вафот этган донордан бачадон кўчириб ўтказилган аёл фарзандли бўлди. Майер-Рокитанский-Кюстер-Хаузер (MRKH) синдромидан азият чекувчи Грейс Белл 2025-йил декабрь ойи охирида Лондоннинг Қиролича Шарлотта ва Челси шифохонасида Хьюго исмли ўғил фарзандни дунёга келтирди.
Ҳомиладорлик имконияти 2024-йил июнь ойида ўтказилган 10 соатлик трансплантация операцияси ва экстракорпорал уруғлантириш (ЭКУ) курсидан сўнг пайдо бўлди. Грейс Буюк Британияда MRKH синдроми билан яшовчи тахминан 5000 аёлдан бири
Хьюгонинг туғилиши бачадон трансплантацияси лойиҳаси учун муҳим бурилиш нуқтаси бўлди. Ушбу лойиҳа доирасида жами ўнта операция ўтказиш режалаштирилган. Бу мамлакатда вафот этган донор аъзосидан фойдаланилган илк муваффақиятли ҳолатдир. Бундан аввалроқ, 2025-йил бошида тирик донордан бачадон кўчириб ўтказилган аёл Эми исмли қизчани дунёга келтирган эди. Ҳозиргача тирик донорлар билан учта трансплантация амалга оширилган, яна бештаси режалаштирилган.
Аъзонинг рад этилишини олдини олиш учун Белл доимий равишда иммунодепрессантлар қабул қилиши керак.
Эҳтимолий иккинчи ҳомиладорликдан кейин, узоқ муддатли хавфларни камайтириш учун бачадонни олиб ташлаш режалаштирилган. Боланинг донор билан генетик боғлиқлиги йўқ.
Дунё тажрибаси шуни кўрсатадики, бачадон кўчириб ўтказиш бўйича 100 дан ортиқ муваффақиятли операция ўтказилган ва натижада 70 дан ортиқ соғлом болалар туғилган. Бундай операция бачадонсиз аёллар учун имкониятларни кенгайтиради ва репродуктив технологиялар суррогат оналикка хавфсиз муқобил бўлиши мумкинлигини кўрсатади.
Аноним донорнинг оиласи бошқа реципиентларга ёрдам берилганидан фахрланишини билдирди. Тадқиқотчилар бачадон трансплантацияси оддий муолажага айланиши ва минглаб аёлларга оналик бахтини беришига умид қилмоқдалар. Операциялар муваффақияти жарроҳлик техникаси, беморни кузатиш, иммунодепрессантларни тўғри танлаш ва психологик қўллаб-қувватлашга боғлиқ.
Science
Ижтимоий тармоқлар ва ёш чеклови: Дунёда қандай тақиқлар жорий этилмоқда?
Бугунги кунда ҳукуматлар ёшларнинг руҳий саломатлиги ва онлайн хавфсизлигини ҳимоя қилиш мақсадида ижтимоий тармоқларга кириш ёшини қатъий белгиламоқда.
🌍
Австралия - дунёдаги энг қатъий қонун:
2025-йил декабрь ойидан бошлаб Австралияда
16 ёшдан кичиклар
учун ижтимоий тармоқлардан (жумладан, TikTok ва YouTube) фойдаланиш расман тақиқланди. Ҳатто аввал очилган аккаунтлар ҳам блок қилинган. Қоидани бузган компанияларни 35 миллион долларлик жарима кутмоқда.
🇫🇷
Франция ва Португалия:
Францияда минимал ёш чегарасини
15 ёш
қилиб белгилаш режалаштирилмоқда. Португалияда эса 13 ёшгача бўлганларга тўлиқ тақиқ қўйилган, 16 ёшгача бўлганларга эса ота-онанинг тасдиқланган розилиги талаб этилади.
Исроилда
эса, 2026-йил 2-февралдан бошлаб бошланғич мактабларда мобил телефонлардан фойдаланиш бутунлай тақиқланди. Бу қарорни Таълим вазирлиги 2025-йил декабрда эълон қилган ва у бутун мамлакат бўйлаб амал
қилади
🇺🇸
АҚШдаги вазият:
Америкада чекловлар штатларга қараб фарқ қилади:
Виргиния:
16 ёшгача бўлганларга кунига фақат 1 соат фойдаланишга рухсат берилган.
Небраска:
Чексиз лента (scrolling) ва видеоларни автоматик ижро этиш каби "ўзига ўргатувчи" функцияларни чекламоқда.
Нега бу чекловлар керак?
Тадқиқотларга кўра, ўсмирлар кунига ўртача
7,5 соатни
интернетда ўтказмоқда. Бу эса қуйидаги хавфларни келтириб чиқаради:
Диққат тарқоқлиги ва уйқусизлик;
Депрессия ва ижтимоий ҳавотир;
Кибербуллинг (онлайн таҳқирлаш).
Кўпгина давлатлар энди нафақат тавсия бериш, балки қонуний тақиқлар орқали рақамли авлод саломатлигини назоратга олмоқда.
Science