UFQ

Fotima Samarqandiyya — ilmini saljuqiy shahzodalar mulkiga almashmagan olima

​​Forobiyning fozil shahri Forobiy uchun fozil shahar – siyosiy loyiha emas, axloqiy ontologiya. Uning fikriga ko’ra, jamiyatning shakli uning tashqi ifodasidir. Siyosat bu boshqaruv emas, tarbiya san’atidir. Inson tabiatiga ko’ra ijtimoiy mavjudot ekanligini…

Musulmonlar tanazzuli: Aysberg ostidagi haqiqatlar
https://telegra.ph/Musulmonlar-tanazzuli-aysberg-ostidagi-haqiqatlar-01-25

Axir Alloh azza va jallaning olamida, haq yo‘lni tashlab, botilni tekshiruvsiz, shoshilinch tasdiqlash, buni fazilat deb bilishdan ham pastroq va xorroq ahvol bormi? Oddiy nodonlar ham bunday chuqur tubanlikdan yiroqdadirlar. Chunki ularning tabiatida o‘zini ko‘rsatish va fazilat da’vo qilish yo‘q. Binobarin, oddiy nodonlik o‘zini ziyrak ko‘rsatishga urinadigan aqlsizlikdan ko‘ra najotga yaqinroqdir, g‘ilay bo‘la turib o‘zini ravshan ko‘ruvchi deb da’vo qilishdan ko‘r bo‘lish afzalroqdir.
Abu Homid G'azzoliy, "Tahofut al falasifa"
@ufq_horizon

​​
Ularning kufriga sabab
Suqrot, Buqrot, Aflotun va Arastu
kabi mashhur shaxslar haqida
“ko‘p yaxshi gaplar”
ni eshitganlaridir. Shuningdek, ularga ergashgan adashgan toifalar bu faylasuflarning aql-zakovati, fikrlarining mustahkamligi, asoslarining go‘zalligi hamda hisob, mantiq, tabiat va ilohiyot ilmlaridagi nozik masalalarni chuqur anglaganliklarini haddan ziyod ulug‘lab ta’riflanganlarini eshitganlar. Ular bu fazilatlar tufayli yashirin va murakkab masalalarni ochishda o‘zlaridan boshqaga ehtiyoj yo‘q, deb tasvirlangan.
Shuningdek, bu faylasuflar aqlning yetukligi va fazilatlarning ko‘pligi bilan birga shariatlarni inkor etganlari, dinlar va millatlarning tafsilotlarini rad qilganlari, ularni uydirma qonunlar va bezakli hiylalar deb bilganlari haqida rivoyatlar ham ularga yetib borgan. Bu gaplar keyingilarning qulog‘iga yetgach va ularning tabiatiga mos tushgach, ular kufr aqidasini o‘zlariga ziynat qilib oldilar. O‘z da’volariga ko‘ra,
“fozil odamlar”
safiga qo‘shilish, ularning qatorida turish maqsadida shunday yo‘l tutdilar. Ommaga va oddiy xalqqa yaqin bo‘lishni or deb bildilar, ota-bobolarining diniga qanoat qilishdan yuz o‘girdilar. Ular haqni taqlid qilishdan voz kechib, botilni taqlid qilishni go‘zallik deb o‘yladilar. Holbuki,
bir taqliddan boshqa bir taqlidga o‘tishning o‘zi – faqat adashish va xato edi.
Abu Homid G'azzoliy, "Tahofut al falasifa"
@ufq_horizon

​​
Ibn Xaldunning irqchilik nazariyasi
Muqaddima kitobini ochib qarasangiz, irqiy diskriminatsiyani namoyon qiladigan jumlalarga ko'p guvoh bo'lishingiz mumkin. Bu ko'plab o'quvchilarda shubhalar va turli savollarni tug'dirgani tabiiydir.
Xo'sh, Ibn Xaldunning irqiy falsafasi aslida qanday?
Ibn Xaldun Asobiyyasi haqida batafsil
o'rgangan edik
. Turli mintaqalarda turlicha asobiyyalar bor va Ibn Xaldun irqiy tafovutlarni tug'ma genetik emas, balki atrof-muhit, iqlim, ijtimoiy sharoit va turmush tarzidan kelib chiqadi, deb tushuntiradi. Masalan, ob-havo, nimani iste'mol qilinishi, tanovul qilinadigan ozuqaning sifati, mizoji va hokazo.
Qaysidir millat/irq tug'ma ustunlikka ega bo'lishi nazariyasini Ibn Xaldun qat'iyan inkor qiladi.
Qora tanlilarning teri rangi va temperamentini iqlimning issiqligi bilan, oq tanlilarning rangini esa sovuq iqlim bilan izohlaydi. Bu bilan u turli xayoliy-ezoterik tasavvurlardan voz kechib, ijtimoiy sohada ham ilmiy-empirik uslubiyatdan foydalanishni namoyon qiladi. Bu o'sha davr uchun inqilobiy ahamiyatga ega tushuncha edi.
Tadqiqotchi Cedric Dover 1952 yilgi "The Racial Philosophy of Ibn Khaldun"
maqolasida
Ibn Xaldun falsafasini Yevropadagi irqchilik falsafasi, masalan, Herder yoki Artur Keyt qarashlaridan tubdan farqlaydi.
Ibn Xaldun irqiy stereotiplarni inkor qilmaydi, tan oladi, ammo ularni ijtimoiy sabablar bilan izohlaydi. Kamsitishni maqsad qilmaydi.
Asobiyyaning hayotiy davrasi (sikli) haqida ham
yozgan edik
. Qisqacha quyidagicha:
asobiyya → hokimiyat → boylik →qulaylik → buzuqlik → inqiroz → yangi asobiyya.
Dover bu yondashuvni zamonaviy “
sivilizatsiyalar sikli
”
(Shpengler, Toynbi)
nazariyalarining tarixiy ildizi deb baholaydi.
Doverning maqolasi o‘sha davr (1950-yillar) irqiy bahslariga, xususan, amerikalik antropologlar va sotsiologlar o‘rtasidagi
“irq biologik omilmi yoki ijtimoiy?”
savoliga javob sifatida o‘qilishi mumkin. Ibn Xaldunning ekologik-deterministik, shu bilan birga gumanistik qarashlari bugungi kunda ham dekolonial antropologiya va madaniyatlararo tadqiqotlar uchun muhim manbadir.
UFQ

Muhammad Sodiq Qoshg'ariy
(1740-1849) — yetuk tarixchi olim, faylasuf, tilshunos va shoir.
Qoshg'ariy "Tazkirai Azizon", "Tazkirai as'hob ul kahf", "Risolai kasbdor", "Odobus Solihin" kabi bir necha asarlar muallifi. Tabariyning "Tarixi Tabariy" va Muhammad Haydarning "Tarixi Rashidiy" asarlarini fors tilidan turkiychaga tarjima qilgan.
Odob us solihiyn kitobi Qur'on va Sunnatga ko'ra odob elementlari aniq va sodda uslubda yozilgan, bazaviy odob qoidalarini o'rgatish bo'yicha qo'llanma.
Odobus Solihiyn
asari 7 bobdan iborat,
Har bir bob kundalik hayotdagi aniq holatlar (salomlashish, mehmonlik, kiyinish, yurish-turish, uxlash, yig‘inlar, ustoz-shogird munosabatlari va h.k.)ni qamrab oladi.
Kitob odobni faqat tashqi xulq emas, balki qalb tarbiyasi sifatida talqin qiladi. Uning asosiy maqsadi — insonni komil axloq egasi qilish, jamiyatda hurmat va Alloh roziligiga eltuvchi muomalani o‘rgatishdir.
Asardan parchalar:
Odob insonning tashqi ko‘rinishi emas, balki uning ichki tarbiyasi va axloqiy holatining ko‘rinishidir. Kim odobni saqlasa, u o‘zini emas, jamiyatni ham saqlaydi.
Inson boshqalar oldidagi qadrini boyligi yoki lavozimi emas, balki muomalasi, sabri va so‘zining pokligi belgilaydi.
Salomlashish shunchaki urf emas, balki insonlar o‘rtasida tinchlik va hurmat aloqasini o‘rnatuvchi axloqiy majburiyatdir.
Salomni birinchi berish pastlik emas, balki ruhiy yetuklik va kibrdan xoli ekanlik belgisi hisoblanadi.
Javobsiz qolgan salom jamiyatdagi ishonch iplarini uzadigan mayda, lekin xavfli buzilishdir.
Inson o‘z nomini yashirmasdan aytishi — uning ochiqligi va mas’uliyatini bildiradi; yashirishi esa shubha uyg‘otadi.
Mehmon bo‘lish ham odob talab qiladi: odam boshqaning hududiga kirayotganda o‘z nafsini emas, mezbonning qulayligini ustun qo‘yishi lozim.
Uyga ruxsatsiz kirish faqat xonadon chegarasini emas, insonning shaxsiy daxlsizligini ham buzadi.
Odob faqat odamlar orasida emas, yolg‘iz qolgan paytda ham saqlanishi kerak, chunki axloq — tomoshabinlar uchun emas, vijdon uchundir.
Kibr odamni kattalashtirmaydi, balki uni ko‘rinmas qiladi; odamlar unday kishining shaxsini emas, faqat baland ovozini ko‘rishadi.
Insonning yurish-turishi, qadam bosishi, ko‘zini qayerga tikishi ham uning ichki tartibidan dalolat beradi.
Shoshqaloqlik — ruhiy beqarorlik belgisi, xotirjamlik esa ichki muvozanatni bildiradi.
Tozalik faqat gigiyena emas, balki o‘ziga va boshqalarga bo‘lgan hurmat shaklidir.
Libosning chiroyi emas, pokligi muhim; ortiqcha ziynat ko‘pincha ichki bo‘shliqni yopishga urinish bo‘ladi.
Ustoz oldida sukut saqlash bilim yetishmasligidan emas, hurmatning chuqurligidan kelib chiqadi.
Ustoz bilan bahslashish emas, uni tushunishga harakat qilish haqiqiy shogirdlikdir.
So‘z insonning ko‘zgusidir: u orqali aql ham, axloq ham, niyat ham ko‘rinadi.
Keraksiz so‘z qalbni charchatadi, foydali sukut esa uni tiklaydi.
G‘iybat — boshqaning obro‘sini emas, avvalo so'zlovchining ruhini yemiradi.
Insonning eng katta dushmani tashqarida emas, uning ichidagi nazoratsiz nafsdir.
Kuchsizga yordam berish insonning kuchini ko‘rsatadi; kuchli bo‘lib zulm qilish esa zaiflikning eng past shakli sanaladi.
Odamlarga qulaylik yaratib berish — ularga buyruq berishdan ko‘ra yuksakroq darajadir.
Inson boshqalarning xatolariga qanchalik yumshoq bo‘lsa, jamiyat shunchalik barqaror bo‘ladi.
Axloq qoidalari insonni cheklash uchun emas, uni ichki betartiblikdan himoya qilish uchun kerak.
O‘zini tiyish — yo‘qotish emas, ichki erkinlikka erishishdir.
Eng buyuk jihod — o‘z ichingdagi o'zingga qarshi kurashishdir.
Odamlar seni qanday ko‘rishidan ko‘ra, sen o‘zingni qanday bilishing muhimroqdir.
O‘zini to‘g‘rilagan inson jamiyatni to‘g‘rilaydi, majburlagan esa faqat zohiriy itoatni yaratadi.
Odob — jamiyatni majburlamay boshqaradigan ko‘rinmas qonundir.
Yaxshi kishi bo‘lish — bu tug‘ma sifat emas, har kuni tanlanadigan axloqiy yo‘ldir.
UFQ

​​
Forobiyning fozil shahri
Forobiy uchun fozil shahar – siyosiy loyiha emas, axloqiy ontologiya. Uning fikriga ko’ra, jamiyatning shakli uning tashqi ifodasidir. Siyosat bu boshqaruv emas, tarbiya san’atidir. Inson tabiatiga ko’ra ijtimoiy mavjudot ekanligini Forobiy ham tasdiqlaydi. Uning biologik ehtiyojlari emas, balki axloqiy va aqliy ehtiyojlari jamiyat uchun ehtiyojni yuzaga keltiradi.Inson bilim, til, axloq va fazilatni faqat jamiyat ichida hosil qiladi. Shuning uchun jamiyat shunchaki majburiy hamkorlik emas, balki insoniylikning sharti.
Forobiyning fikriga ko’ra, davlatning vazifasi tartib saqlash emas, saodatga yetishtirishdir. Saodat Forobiyda moddiy farovonlik emas, balki aqlning kamoloti va ruhning uyg‘unligi bilan belgilanadi. Shuning uchun siyosiy tizim odamni boy qilishi mumkin, lekin agar uni aqliy rivojlanishiga hissa qo’shmasa – u muvaffaqiyatsiz tizim hisoblanadi.
Forobiy jamiyatni tirik organizmga o‘xshatadi: har bir a’zo o‘z vazifasini bajarsagina butun tananing salomatligi ta’minlanadi. Bu yerda kasblar ham axloqiy maqomga ega: har bir mehnat jamiyat saodatiga xizmat qilishi kerak. Iqtisod, harbiy kuch, boshqaruv – barchasi ikkilamchi. Birlamchi omil – axloq.
Forobiyda hokim faylasuf bo‘lishi shart. Chunki faqat haqiqatni bilgan odam jamiyatni to‘g‘ri yo‘naltira oladi. Bilimsiz hokim — xavfli, axloqsiz hokim esa halokatli. Hokim jamiyatning eng kuchlisi emas, eng mas’uliyati ko‘prog‘i.
Forobiy yomon jamiyatlarni uchga bo‘ladi: johil, fosiq va adashgan. Ularning muammosi tashqi bosim emas, ichki maqsadning buzilishidir.
Forobiy uchun haqiqiy kuch — bilim. Chunki bilim haqiqatni ko‘rsatadi, haqiqat esa yo‘nalish beradi. Qolgan barcha kuchlar — zo‘ravonlik, boylik, obro‘ — qo‘pol kuchdir.
Agar jamiyat noto‘g‘ri narsani yaxshi deb bilsa — u barbod bo‘ladi.
@ufq_horizon

​​
Ibn al-Haysam — Zulmatda porlagan nur
Abu Ali al-Hasan ibn al-Hasan ibn al-Haysam
(taxm. 965–1040)
— Basrada tug‘ilgan
matematik, fizik, astronom, tabib, faylasuf
bo‘lib, Islom Oltin davrining eng yirik qomusiy olimlaridan biridir. G‘arbda Alhazen nomi bilan tanilgan Ibn al-Haysam tarixga avvalo
optika fanining asoschisi
,
amaliy
fizika kashshofi
va
ilmiy uslubni tizimli qo‘llagan ilk olimlardan biri
sifatida kirgan.
Ibn al-Haysam ilm bilan munosabatni tubdan o‘zgartirdi. U qadimgi yunon merosiga hurmat bilan qaradi, biroq uni muqaddaslashtirmadi. U
Aristotelga
qarshi chiqish mumkinligini,
Ptolemeyni
rad etish mumkinligini,
Galen
xato qilishi mumkinligini ochiq ko‘rsatdi. Bu esa ilm tarixida intellektual jasoratning yangi mezonini yaratdi. Shu nuqtada u musulmon ilmiy an’anasida i
chki tanqid va metodologik shubhaning legitimligini asoslab bergan
figuraga aylanadi.
Ibn al-Haysam dastlab Basrada
diniy ilmlar, fiqh va falsafa
bilan shug‘ullanadi. O‘sha davrda ilmiy muhit diniy bahslar, kalomiy qarama-qarshiliklar va siyosiy nizolar bilan to‘la edi. Ibn al-Haysam esa asta-sekin bahsdan ko‘ra tajribaga, taqliddan ko‘ra tekshiruvga asoslangan bilimni afzal ko‘ra boshlaydi. U matematikani nafaqat hisoblash vositasi, balki tabiatni tushunish tili deb qabul qiladi.
Fotimiy xalifa
al-Hokim
uni Nil daryosi toshqinlarini ilmiy usulda boshqarish mumkinligi haqidagi g‘oyasi sabab Qohiraga chorlaydi. Ibn al-Haysam Nil vodiysini o‘rganadi, suv rejimini tahlil qiladi va nihoyat loyiha amalda bajarib bo‘lmasligini tan oladi. Bu jasoratli intellektual halollik edi — o‘z nazariyasidan voz kecha olish va xatosini tan olish qobiliyatini namoyon qilardi. U davrda bu ish misli ko'rilmagan dovyuraklik sanalar edi.
Buning uchun uy qamog‘iga olingan Ibn al-Haysam paradoksal ravishda aynan majburiy yolg‘izlik davrida eng samarali ilmiy davrini o'tkazadi. Shu yillarda u
“Kitob al-Manoẓir”
asarini yozadi.
Bu asar bilan Ibn al-Haysam ko‘rish haqidagi qadimgi
“ko‘z nur chiqaradi”
nazariyasini rad etadi va ko‘rish jismlardan ko‘zga tushgan yorug‘lik orqali sodir bo‘lishini tajribada ko‘rsatadi. U
camera obscura
tajribasi orqali tasvir qanday hosil bo‘lishini tushuntiradi, yorug‘lik to‘g‘ri chiziqda tarqalishini ko‘rsatadi, aks etish va sinish qonunlarini tahlil qiladi.
U ko‘rish jarayonining faqat optik emas, balki neyropsixologik hodisa ekanini ko‘rsatadi: sezgi miya tomonidan qayta ishlanadi, shuning uchun idrok subyektiv komponentga ega ekanligini namoyon qiladi.
Ibn al-Haysam mexanik analogiyalar orqali fizik jarayonlarni tushuntiradi: masalan, nurning sinishini toshning sirtga urilishi bilan qiyoslaydi, faqat tik tushgan zarba sirtni teshib o‘tishini ko‘rsatib, nega faqat ma’lum yo‘nalishdagi nurlar sezilishini izohlaydi.
Uning mashhur matematik muammosi —
Alhazen masalasi
— sferik oynada aks etgan nur qaysi nuqtada ko‘zga tushishini aniqlash masalasidir. Bu masala to‘rtinchi darajali tenglamaga olib keladi va uni faqat XX asr matematiklari algebra yo‘li bilan yecha olgan.
Falsafada u bilish nazariyasi (epistemologiyasini) tajribaga bog'lab bergan. Unga ko‘ra, haqiqat aqlning ichida tug‘ilmaydi, balki tajriba orqali aqlga kiradi. Shuning uchun u Aristotelning “bilim sezgidan boshlanadi” degan g‘oyasini qabul qiladi, lekin uni matematik va tajribaviy tekshiruv bilan mustahkamlaydi.
Ibn al-Haysam ilmiy axloqni ham shakllantiradi. U shunday deydi:
“Haqiqatni izlovchi odam o‘qigan narsasiga dushman bo‘lishi kerak.”
Bu ilmda rostgo'ylik va halollikning ahamiyatini namoyon qiladi.
U nafaqat optikada, balki astronomiyada ham Ptolemeyni tanqid qiladi, uning matematik modellari fizik jihatdan mantiqsiz ekanini ko‘rsatadi. Biroq u tizimni butunlay inkor etmaydi, balki uni takomillashtirishga urinadi.
Uning merosi Yevropaga lotincha tarjimalar orqali tarqalib, Keplerning retinal tasvir nazariyasiga, Nyutonning optikasiga, Dekartning analitik geometriyasiga bilvosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ibn al-Haysam. Yorug'likni o'rgangan, insoniyat tafakkurini yoritgan olim.
@ufq_horizon

📌
Nosiruddin Tusiy
⌛️
Muhammad ibn Muhammad ibn al-Hasan al-Tusiy (1201-1274) yoki Nosiruddin Tusiy – fors olimi, me’mor, faylasuf, fizik va faqih.
➡️
Trigonometriya faniga tamal toshini qo’ygan (ya’ni alohida fan sifatida ajratgan) deb hisoblanadi. Ibn…