Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи
Амир Темур ҳаёти ва фаолияти ҳақидаги Шарафиддин Али Яздийнинг "Зафарнома" асари 1723 йилда француз тилида "Histoire de Temur-beg" номи билан Франсуа Петис де ла Круа таржимасида нашр қилинган.
Аҳамонийлар сулоласи вакили шоҳ Доро номи шарафланган олтин лавҳа 1933 йилда топилган бўлиб, ҳозирда Теҳрон Миллий музейида сақланади. Мазкур ҳужжатда қадимги форс, элам ва аккад тилларида "Мен шоҳлар шоҳи Доро Сўғдиёнадан саклар юртигача, Эфиопиядан Ҳиндистонгача бўлган заминнинг ҳукмдориман, бу мулкни менг Ахурмазда инъом этди, мени ва мулкимни унинг ўзи асрасин" деган битикларни ўқиш мумкин.
Мусаввирлар қадимда тарихий ва афсонавий қаҳрамонларни ўзлари яшаган давр ҳукмдорлари қиёфасида тасвирлашган. Жумладан, бууюк рассом Камолиддин Беҳзод Низомий Ганжавийнинг "Хамса"сидаги Искандар Мақдуний қиёфасини ўз даврининг подшоҳи - Ҳусайн Бойқарога ўхшатиб тасвирлган.
Ривоятларга кўра, Ер юзидги биринчи аёл Момо Ҳаввонинг мақбараси ҳозирги Саудия Арабистоннининг Жидда шаҳрида бўлган. Жидда сўзи ҳам араб тилида катта буви деган маънони англатади. Бу сурат 1913 йилда туширилган ва ўша пайтда мақбарани бориб кўрган инглиз сайёҳларига кўра, ундаги қабрнинг узунлиги 200 қадам бўлган. бу эса, афсоналарда айтилганидек, Одам ва Ҳавво (а.с.)нинг бўйлари жуда узун бўлганлиги ҳақида маълумотга мос келади. 1928 йил ҳукумат тепасига келган Саудлар оиласи вакили, шаҳзода Файсал буйруғига кўра, мақбара бузиб ташланган.
1929 йилда Бухорода очилган аёллар саводхонлиги курси экан. Орқа фонда араб алифбосида ўзбек тилида "Яшасун ўктабрнинг йўлбошчиси ва ташкилотчиси ВКПБ, байналмилал ўктабрнинг .... йиллигини ... бутун дунё меҳнаткашлари байрам қилурлар" деб ёзилган.
1848 йилда Парижда чоп этилган "Шарққа саёҳат" альбомида Бухоро амирлиги билан боғлиқ маълумотлар ҳам ўрин олган. Жумладан. ўша пайтда француз саёҳатчилари томонидан ишланган Бухородаги қадимий Арк қалъасининг сурати ҳам ўрин олган. Кўриниб турганидек ўша даврда Арк дарвозаси олдида бошқа иншоотлар ҳам бўлган экан.
1403 yilda Samarqandda tug‘ilgan alloma Ali Qushchi umrining so‘nggi yillarini Usmoniylar saltanatida kechirgan. 1474 yilda vafot etgan alloma Sulton Mehmet Fotih topsirig‘i bilan Ayyub Sulton dahmasi yonida dafn qilingan. Suratda Ali Qusjchi qabr toshi va unda "Ali al-Qushchi" ismini ko‘rib turibsiz.
Ушбу тақинчоққа ўрнатилган қимматбаҳо тошни "Тожмаҳал олмоси" деб аташади. Олмосда араб ҳарфлари билан "Нуржаҳон 1037" деб ёзилган. Маълумотларга кўра мазкур олмос 1627 йилда Бобурийлар сулоласи вакили Жаҳонгир томонидан аёли Нуржаҳон бегимга ҳадя қилинади. Кейинчалик бу қимматбаҳо олмос бошқа бобурий маликалар тақинчоқларини ҳам безаган. ХХ асрда эса бу олмос Голливуд юлдузлари ҳаётига кириб боради. Бир пайтлар Элизабет Тейлорга тегишли бўлган. Айни пайтда бу олмос актриса Марго Роббининг бўйнида...
Хоразмшоҳлар даврига мансуб сопол идиш, Метрополитен музейи, АҚШ.
Эроннинг марҳум диний раҳнамоси Оятуллоҳ Али Ҳоминаий бундан бир неча йил бурун мактаб ўқувчилари билан учрашув чоғида бир бола унинг ёнига келиб "ҳазрат. мен Ватаним учун қурбон - шаҳид бўлишни орзу қиламан" дейди. Диний раҳнамо боланинг бошини силаб, "ўғлим, сиз аввал катта бўлинг, ўқиб олим бўлинг. Ватанга фойдангиз тегсин, ёшингиз менга ўхшаб саксон-тўқсонга борса, кейин сиз айтган ишни ўйлаб кўрса бўлади" деб жавоб беради. Дарҳаққиқат. Али Ҳоминаий 2026 йил 28 февраль куни ўзи айтганидек, 86 ёшида Ватани учун қурбон бўлди.