Ilyos Safarov

Kecha ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan va otaning oʻz qiziga mol tezagi yedirgani aks etgan shafqatsiz videoni koʻrishga botina olmadim. Chunki, videoga tirkalgan matnli izohlarni oʻqishning oʻziyoq odamni larzaga soladi.
Ehtimol, bu doimiy axborot oqimi ichida ishlash ta'siridir, ehtimol xarakter... Nima bo’lganda ham oxirgi paytlarda bunday zoʻravonlik sahnalarini umuman qabul qila olmay qoldim.
Inson qanchalik tubanlik darajasiga tushishi kerakki, oʻzining murgʻak farzandiga shunday razillik qilsa? Bunga hech qanday tushuntirish ham, oqlov ham yoʻq.
Izohlarni o’qisangiz, otaga nisbatan umrbod qamoq yoki boshqa shaklda o'ta og'ir jazo turini soʻrayotganlar ham koʻp. Ularning hissiyotlarini ham tushunaman. Lekin masalaning boshqa fojiali tomoni ham borki, otaning uzoq yilga qamalishi oqibatida u qizcha butun umr otasiz, yetim oʻsadi. Qaysi tomondan oʻylasangiz ham dahshat.
Otalar, iltimos, farzandingiz bilan bunday munosabatda boʻlmang. Ularning begʻubor ruhiyatini, kelajagini oʻz johilligingiz bilan sindirmang.
Bunday vaziyatda boshqa nimadir deyishning oʻzi juda qiyin. Judayam…
@haqiqatdailyos

Oxirgi kunlarda bloger Sirojiddin Odilovning sud mahkamalarida qatnashib, jabrlanuvchilarning ko‘rsatma va da’volarini eshitib kelyapman. Shu jarayonda ularning blogerga qanday yetib kelgani va o‘rtada paydo bo‘lgan muammolarni eshitib, bir oddiy xulosaga keldim. Agar davlat idoralari va huquq organlari o‘z ishini to‘g‘ri qilganida, bizda blogerlarga umuman ehtiyoj qolmasdi. Ular sudlanib, uzoq yillik qamoq jazolarini ham olmagan bo’lardi.
Mana, o‘ylab ko‘ring.
Birinchi jabrlanuvchi bilan bog’liq holat: fuqaro uy uchun to’lov qilgan, ammo u aytilgan muddatda uyini ololmagan. Huquq organlariga qilgan murojaatlari javobsiz qolgan yoki paysalga solingan. U nima qildi? Dugonasining maslahati bilan, oxirgi chora deya blogerga boradi. Bloger esa o‘z xarajatlari uchun undan pul so‘raydi va O‘zbekistondagi deyarli barcha blogerlar tushayotgan “qopqon”ga duch keladi.
Ikkinchi holat: mahalla raisidan norozi bo‘lgan bir guruh odam. Yordam pullari haqiqiy muhtojalarga berilmagan, qishloqni chiqindi bosgan, mahallada hech qanday o’zgarish, o’sish bo’lmagan. Mahalla raisi faoliyati yuzasidan o’nlab idoralarga xat yozilgan, lekin natija bo’lmagan. Nima qilishadi? Yana blogerga chiqishadi. Muammomiz yoritilsa, hal bo’ladi deb o’ylashgan.
Uchinchi holat: yo‘l egaligi masalasida qo‘shnisi bilan kelisha olmagan fuqaro. U ham turli idoralarga o‘nlab marta murojaat qilgan, lekin masala hech bir yoqli bo’lavermagan. Hatto hozir, bloger ustidan sud ketayotgan bir paytda ham o‘sha yo‘l masalasi yechimini topgani yo‘q.
Xo‘sh, bu be’tiborlik va mas’uliyatsizlikning qurboni kim bo‘lyapti? Albatta, blogerlar.
Tushunish kerak, odamlarning blogerlarga chopishi, ularni so’nggi umid sifatida ko’rishi har doim ham blogerning kuchli ekanidan emas, aksincha, murojaatiga davlat idoralaridan yetarli javob olmaganidan keyin bo’lyapti. Mahalla raisi faoliyatini tegishli idoralar nazorat qilmasa, nohaq quruvchini organlar, qonunlar tartibga solmasa, oddiy odamning dardi sudgacha yetib bormasa, bloger albatta majburan “muqobil adolat quroli”ga aylanadi.
Afsuski, bizda hozir ham muammoning tub ildizi bo‘lgan mas’uliyatsiz idora yoki shaxslar, ishlamayotgan qonunlar bilan emas, aksincha, oqibat bilan kurashilyapti. Blogerlarni uzoq muddatga qamayverish bilan masala hal bo‘lib qolmaydi, o’rtoqlar.
Tizim o‘z xatosini tuzatib, adolatni o‘z joyida qaror toptirmas ekan, bir blogerning qamalishi o‘rniga boshqa o‘ntasi paydo bo‘laveradi. Chunki bu talabni blogerlar emas, ishlamayotgan idoralarning o‘zi yaratyapti. O’zingizga savol bering, nega qonunlar ishlaydigan davlatda blogerlar, jurnalistlar qamalmaydi? Chunki ularda mavjud uch hokimiyat normal ishlaydi. Ularda odamlarning bizdagi kabi o’z muammosini yoritib beradigan blogerga ehtiyoji yo’q.
Vaziyat shu tarzda davom etarkan, biling, yaqin yillarda siz bilgan bloger va jurnalistlardan hali juda ko’pi qamaladi. Chunki bizda oqibat bilan kurashilyapti, sabablar bilan emas.
@haqiqatdailyos

📹
👉
https://www.youtube.com/watch?v=KFgBX1UOaLk
@haqiqatdailyos

Dushanbe ko‘chalarini aylanarkansiz, mamlakatning avtoritar rejim va yakka shaxs xohish-istaklariga ko‘ra boshqarilishini, butun davlat targ‘iboti bir kishining shon-sharafiga qaratilganini tezda sezasiz. Yo‘llarda, hatto bemavrid joylarda (gilam, muzqaymoq do’konlarda ham) Imomali Rahmonning ulkan suratlari o‘rnatib chiqilgan, har bir burchakdagi shiorlar hamda hamdu sanolar aynan uning shaxsiga yo‘naltirilgan.
Bularning barini bir nuqtaga jamlab aytsak, Dushanbening zamonaviy va hashamatli fasadi ortida mamlakat hududlarining infratuzilmaviy qoloqligi yashiringandek.
Fikrimcha, resurslarning o‘ta markazlashgani va faqat poytaxt ko’rinishini bezashga yo‘naltirilgani uzoq muddatda hududlar o‘rtasidagi ijtimoiy tengsizlik va norozilikni chuqurlashtirishi mumkin. Shaharda taksi uchun elektromobillarga ega faqat bir kompaniyaning egalik qilishi esa monopoliyaning mustahkamligini ko‘rsatgandek tuyuldi. Nima bo’lganda ham Tojikistonga kelganimdan, Xudo yaratgan shunday go’zalliklarni ko’rish nasib etganidan xursandman. Axir, sayohat — inson hayotini yanada go’zallashtiradi, unga mazmun qo’shadi.
Qani edi, ko’rgan barcha go’zalliklaringizni so’zda, yozuvda tasvirlash imkoni bo’lsa.
@haqiqatdailyos

Do’stlarimiz bilan har oyda Markaziy Osiyoning biror shahriga sayohat qilish an’anamizni bu safar ham davom ettirdik. Bu galgi manzilimiz Dushanbe bo‘ldi. Sayohatimiz Samarqanddagi uyimizda mehmondo‘stlikdan boshlanib, so‘ng Urgut orqali Tojikiston chegarasiga qarab yo‘l olish bilan davom etdi.
Ochiq aytish kerak, mashinada Tojikistonga o‘tib-qaytish unchalik oson emas ekan. Baland va mashaqqatli tog‘ yo‘llari baribir kishini toliqtirmay qo‘ymaydi. Ertalab soat 07:00 larda chegaradan o‘tgan bo‘lsak, yo‘l-yo‘lakay so‘lim va manzarali go‘shalarda to‘xtab, xordiq chiqarib, soat 13:30 larda Dushanbega yetib keldik. Aytgancha, chegaradan o’tish umuman muammo bo’lmadi. Ikki davlat o’rtasida bunday tartibga erisha olingani kishini xursand qilmay qo’ymaydi.
Haydovchimiz urgutlik samimiy inson ekan, yo‘l bo‘yi qiziqarli suhbatlar berib keldi. Biz ham o‘z navbatida uni zeriktirmaslikka harakat qildik.
Dushanbeda hozir juda issiq havo hukmron. Mahalliy aholining aytishicha, bir necha hafta avval shaharda harorat birmuncha yuqori bo'lib, hatto 48–49 darajagacha ko‘tarilgan ekan. Shu bois shahar bo‘ylab piyoda sayrimizni salqin tushgach, soat 17:30 larda boshladik.
Dushanbe haqiqatan ham juda chiroyli va tartib bilan qurilgan shahar. Ayniqsa Parlament binosi, Vazirlar Mahkamasi hamda turli vazirliklarning mahobatli binolari ko‘zga chiroyli tashlanadi. Sovet davridan saqlanib qolgan me’moriy obidalar zamonaviy uslubdagi inshootlar bilan uyg‘unlashib, shaharga o‘zgacha qiyofa bag‘ishlagan. Bu yerda dunyoga tanilgan bir qator mashhur brendlar ham faoliyat yuritmoqda.
E’tiborlisi, poytaxtni kechasi aylanganingizda kunduzgi manzaralar tamoman o‘zgaradi va shaharning jozibadorligi kamida 70 foizga ortadi. Dushanbe ko‘proq kechki chiroqlar yog‘dusida o‘z go‘zalligini namoyon etadigan shahar. Qolaversa, odamlarning chetdan kelgan mehmonlarga bo‘lgan muomalasi tahsinga loyiq. Ular juda samimiy, xushfe’l va qo‘lidan kelgancha yordam berishga harakat qiladi.
Biroq Samarqand tomondan kelishda So‘g‘d viloyatining tog‘li tumanlari va Respublikaga bo‘ysunuvchi tumanlar (Varzob zonasi) orqali o‘tarkanmiz, poytaxtdagi bunday zamonaviy rivojlanishning aqalli 5 foizini ham ushbu hududlarda ko‘rmaysiz. Dushanbe va boshqa hududlar o‘rtasidagi iqtisodiy hamda infratuzilmaviy tafovut o‘ta keskin. Yo‘l bo‘yida biror joyda zamonaviy kanalizatsiya tizimi yoki toza ichimlik suvi tarmog‘i tortilganiga guvoh bo‘lmaysiz. Qishloqlar suvsizlikdan qiynalayotgani yaqqol ko‘rinib turibdi, hatto Zarafshon daryosining ulkan gidro-imkoniyatlaridan ham deyarli foydalanilmaydi. Qaytanga uning suvi AQSH bilan hamkorlikda ishlayotgan qaysidir zavoddan chiqadigan tashlanmalar hisobiga juda iflos bo’lib oqyapti. Umid qilaman, bu ekologik muammoni hukumat ham biladi va yaqin yillarda ijobiy hal qiladi.
Xullas, menda Tojikistonda barcha resurs va e’tibor faqat Dushanbega qaratib qo‘yilgan degan xulosa uyg‘ondi.
Moliya masalasiga kelsak, tojik somoniysi (100 ming so’m teng 75 somoniy) bizning so‘mga qaraganda baquvvatroq ko‘rinadi, lekin bozordagi narx-navo ham arzon emas. Yana bir e’tiborli jihat shundaki, aholining katta qismida Rossiya va Tojikistonning ikki fuqaroligi bor. Sheriklarim buni qulaylik sifatida baholashdi, ammo men bu fikrga qo‘shilmadim. Ommaviy tarzda ikkinchi fuqarolikka intilish davlat ijtimoiy-iqtisodiy tizimining zaifligi va odamlarda o‘z kelajagiga bo‘lgan ishonchning pastligidan dalolat beradi.
Bugungi kunda shahar hokimi Imomali Rahmonning o’g’li Rustam Emomali hisoblanadi. Ha, shahar markazi nihoyatda ozoda va tartibli saqlanadi. Yana bir e’tiborli jihat shuki, poytaxtda taksi xizmati uchun faqat Xitoydan keltirilgan yashil va oq rangli elektromobillargagina ruxsat berilgan ekan. Mahalliy aholining ta’kidlashicha, bu ham Rustam Emomalining yaqin do‘stlari nazoratidagi monopoliya bo‘lishi mumkin. Umuman olganda, mamlakatdagi hatto kichik biznes sohalarigacha birgina oila va unga yaqin boshqa yuzlab qarindosh-urug‘lar tomonidan egallab olingani haqidagi gaplarni tez-tez eshitasiz.

Ikki safardan beri Sirojiddin Odilov ishi boʻyicha oʻtayotgan sud majlislarida shaxsan qatnashyapman. Mahkama tafsilotlari bilan
Vaqt.uz
platformasi orqali batafsil tanishib borishingiz mumkin. Biroq men jarayonda guvohi boʻlganim — bitta muhim huquqiy jihatga alohida e’tibor qaratmoqchiman.
Ish hujjatlari va koʻrsatmalardan koʻrinib turibdiki, Odilovga qarshi sudga jalb qilingan jabrlanuvchilarning bir nechasi u qamoqqa olinganidan soʻng tergovchilarning tashabbusi bilan topilgan va ishga qoʻshilgan. Buni jabrlanuvchilarning oʻzlari ham suddagi koʻrsatmalarida ochiq-oydin aytib o’tishdi.
Nazarimda, bu kabi holatlar Prezident Shavkat Mirziyoyevning “Sud-tergov faoliyatida shaxsning huquq va erkinliklarini himoya qilish kafolatlarini yanada kuchaytirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni 4-bandiga toʻgʻridan-toʻgʻri zid. Zero, unda surishtiruv va dastlabki tergov organlari xodimlari tomonidan shaxsni gʻayriqonuniy harakatlar sodir etishga undash (provokatsiya qilish) hamda bunday harakatlar oqibatida sodir etilgan jinoyat uchun uni ayblash qat’iyan taqiqlanishi belgilangan.
Shuningdek, Jinoyat-prosessual kodeksining 88-moddasida ham fuqarolarni gʻayriqonuniy harakatlarga undash va sun’iy ravishda ayblov dalillarini toʻplashga yoʻl qoʻyilmasligi aniq koʻrsatilgan.
Albatta, ushbu holatga huquqshunoslar va soha mutaxassislari xolis va professional baho berishlari kerak. Biroq tergov amaliyotida shaxslarni ayblash uchun “soxta jabrlanuvchilar”ni izlab topish va ushbu usuldan foydalanish holatlariga butkul chek qoʻyish vaqti allaqachon kelgan.
Oxirgi paytlarda bu kabi nohaqliklar haqida tez-tez gapirilmoqda va bu, afsuski, sud tizimi yuziga jiddiy dogʻ bo’lib tushdi. Oliy sud raisi Robaxon Mahmudova esa tizimdagi yangi faoliyatini aynan mana shu dog’ni yuvish — shaxslarni javobgar qilishda “soxta jabrlanuvchilar”dan foydalanish amaliyotiga butkul barham berishdan boshlashi kerak.
@haqiqatdailyos

O‘zbekistonda biznes va inson huquqlarini himoya qilish uchun Ombudsman instituti yillardan beri faoliyat yuritib kelmoqda. Biroq jamiyatda to‘rtinchi hokimiyat deya e’tirof etiladigan OAV va jurnalistlar huquqini himoya qilish uchun alohida mustaqil institut mavjud emas. Bugungi kunda so‘z erkinligini amalda ta’minlash va matbuot vakillarini bosimlardan asrash uchun O‘zbekistonga Media ombudsman instituti juda zarur deb o’ylayman. Ma’lumot uchun, bu — davlat tayinlaydigan shaxs, idora emas, balki jurnalistlar va OAV vakillarining o‘zlari erkin saylaydigan xolis tuzilma bo‘lishi kerak. Dunyo tajribasiga qarasak, Litvada Jurnalistlar etikasi inspektori instituti, ya’ni media ombudsman 1996-yildan beri samarali ishlab kelyapti. Litvadagi bu institut jurnalistlar, jamoatchilik va davlat o‘rtasidagi nizolarni suddan tashqari tinch hal etish orqali so‘z erkinligining haqiqiy qalqoniga aylangan. Shuningdek, Shvetsiya, Daniya va Buyuk Britaniya kabi davlatlarda ham media ombudsmanlari soha vakillarini nohaq ayblovlar hamda asossiz ta’qiblardan muvaffaqiyatli himoya qilib kelmoqda. Xalqaro tajriba ko‘rsatadiki, bunday tizim jurnalistlarning huquqiy xavfsizligini oshirish bilan birga axborot mas’uliyatini ham rivojlantiradi. Media ombudsman davlat organi va matbuot o‘rtasidagi doimiy ziddiyatlarni xolis va professionallik bilan muvozanatlashtirib turadi. O‘zbekistonda ham shunday mustaqil institutning tashkil etilishi soha vakillariga o‘z ishini qo‘rqmasdan bajarishiga mustahkam zamin yaratga bo’lardi. Bu esa mamlakatda matbuot erkinligi, shaffoflik va OAVga bo‘lgan ishonchni yangi bosqichga olib chiqadi. Masalan, bugun bizda jurnalist va blogerlar himoyasidagi biror bir mustaqil tuzilma mavjud emas. Davlat organi hech qachon jurnalist himoyasiga chindan kirishmaydi. Davlat o’z oyog’iga bolta urmaydiku.
Xullas, juda kerakli institut. Masala esa davlatning erkinlikni qanchalik istashida. Aslida haqiqatdan qo’rqmaydigan hokimiyat bunday tuzilmaga o‘zi sharoit qilib berishi kerak. Nazoratni boy berishdan qo’rqadigan, o’ziga ishonmaydigan tizimlargina ularga qarshi bo’ladi.
@haqiqatdailyos

—
Keshbek to‘lash tizimi qancha tez bekor qilinsa, shuncha yaxshi. Chunki 80 foiz pul shundoq ham chek beradigan tashkilotlar (mijozlari)ga ketyapti — bular katta supermarketlar, katta ovqatlanish shoxobchalariga to‘g‘ri keladi. Shu sababli keshbek tizimini olib tashlab, fuqarolar o‘rtasida yutuqli o‘yin o‘tkazishni taklif qilyapmiz. Hozir 20 mln so‘mgacha qiymatdagi cheklarni urish mumkin, bu limitni olib tashlaylik, odamlar istalgancha chek ursin va lotereya asosida 200 mln lik mashina beraylik,
— Dilshod Sultonov, Fiskal tahlil instituti direktori o’rinbosari.
***
Menimcha esa keshbek tizimi yashirin iqtisodiyotni jilovlab, odamlarni ixtiyoriy soliq nazoratchisiga aylantirgan yagona ishlayotgan mexanizm. Undan voz kechib, o‘rniga lotereya taklif etish — xalqning kafolatlangan va ozgina daromadi o‘rniga xomxayol va tasodifni tiqishtirishdan boshqa narsa emas. (“10 ming qadam” loyihasini qanday yo’qotishganini yaxshi eslasangiz kerak.) Yirik shoxobchalar keshbekning katta qismini olayotgani tizimning aybi emas, balki kichik biznesda hali ham soyadagi iqtisodiyot gullab-yashnayotganidan darak beradi. Odamlarning ro‘zg‘origa oz bo‘lsa-da qaytayotgan arzimagan tiyinlarga ko‘z olaytirayotganlarning davlat byudjetidagi milliardlab keraksiz va samarasiz sarf-xarajatlarga kelganda ko‘zi ko‘r, quloqlari kar, og‘zi esa mahkam yumib olinishi juda yumshoq aytganda, uyatsizlikdan boshqa narsa emas. Men tizimni yo‘qotish emas, aksincha, chek bermaydigan qolgan sohalarni ham keshbek orqali intizomga solish kerak deya hisoblayman. Sultonov va unga o’xshaganlar uyalishi kerak qilayotgan chiqishlaridan.
@haqiqatdailyos

Sotsiologiyada 1000–1500 atrofida tanlanmaga ega soʻrovnomalar jamiyatdagi umumiy kayfiyatni aks ettiruvchi real koʻrsatkich deya olinadi. Ha, bundan ancha koʻproq ishtirokchi bilan ham soʻrovnomalar oʻtkazish mumkin. Lekin siz so'rovnomani 30 million kishi bilan oʻtkazasizmi yoki 300 million bilanmi, natijalar baribir shu atrofda chiqishi aytiladi. Bunda xatolik darajasi bor-yoʻgʻi 3–5 foiz atrofida boʻlishi mumkin. Kanalimizda oʻtkazilgan soʻrovnomada 872 kishi qatnashgani ham mavjud holatni tahlil qilish uchun yetarli va jiddiy statistik baza yaratadi.
Xoʻsh, Oʻzbekistonda sudlar qaror chiqarishda bosimlardan erkin va mustaqil ekanini jamoatchilik qanday baholadi?
Natijalar shuni koʻrsatdiki (
22-iyul, soat 17:00 holatiga),
respondentlarning 41 foizi (358 kishi) sudlar mustaqilligini 0 va 10 foiz oraligʻida deb hisoblaydi. Yana 18 foiz (162 kishi) ishtirokchi koʻrsatkichni 10 va 20 foiz oraligʻida koʻrgan. Demak, soʻrovnomada qatnashganlarning teng yarmidan koʻpi, yaʼni 59 foizi mamlakatimizdagi sud tizimining mustaqillik darajasini
juda past
deb baholagan.
Qolgan koʻrsatkichlar esa quyidagicha taqsimlandi:
20 va 30 foiz oraligʻida: 10 foiz (89 kishi)
30 va 40 foiz oraligʻida: 9 foiz (86 kishi)
40 va 50 foiz oraligʻida: 9 foiz (85 kishi)
50 va 60 foiz oraligʻida: 6 foiz (58 kishi)
60 va 70 foiz oraligʻida: 4 foiz (37 kishi)
70 va 80 foiz oraligʻida: 2 foiz (22 kishi)
80 va 90 foiz oraligʻida: 1 foiz (10 kishi)
90 va 100 foiz oraligʻida: 2 foiz (19 kishi)
Eʼtiborli tarafi, odamlar orasida sudlarimiz tamomila mustaqil va erkin ishlaydi deb hisoblaydiganlar jami respondentlarning bor-yoʻgʻi
3 foizini
tashkil etmoqda.
Albatta, men oʻzim oʻtkazgan bu soʻrovnomani jamiyatning mutlaq umumiy fikri deya daʼvo qilmoqchi emasman, lekin eng kamida unda qatnashganlarning odil sudlovga bergan bahosi shunday chiqyapti. Odamlar adolatga ishonmayotgan joyda esa boshlangan biror islohot ko'zlangan natijani bermasligini yaxshi bilasiz. Chunki har qanday islohotni avvalo odamlar amalga oshiradi. Odamlar esa oʻzi ishonmagan narsaga hech qachon qalbi va kuchini bermaydi.
@haqiqatdailyos

Belarusdagi elchimizni ishdan olishibdi. Katta ehtimol bilan, bu andijonlik muhojirlarning ura-ur qilib Belarusga olib borilishi va ko’p o’tmay u yerdagi sharoit hamda kam maoshdan norozi bo‘lib chiqishgani oqibatidir. Balki elchida ham tashkilotchilik ishlarida ma’lum kamchiliklar o’tgandir. Ammo masala migratsiya muammolari haqida ketarkan, u bir-ikki elchi va umuman kadrlarni almashtirish bilan bitmasligi aniq.
Birinchidan, gap odamlarning sharoitini kafolatlamay turib chetga jo‘natayotgan mas’ul idoralarning yondashuvida.
Ikkinchidan, migratsiya siyosatida vatandoshlarning munosib maoshi va sharoitidan koʻra, hisobot uchun shunchaki reja ortidan quvish psixologiyasi ustunlik qilmoqda. Toki mas’ul idoralar topshiriq bajarishdan toʻxtab, har bir shartnoma va qabul qiluvchi tomonni real audit qilmas ekan, vaziyatimiz oʻzgarmaydi.
Tizim o‘zgarmay, faqat ijrochini almashtiraverish esa kasallikni davolamay, shunchaki isitmani tushiradigan dori ichishga o‘xshaydi.
@haqiqatdailyos