G‘oyalar va soyalar
“Nma gap” podkastida bemalolchilikda, tayinli rejasiz, ammo maroqli suhbat bo‘ldi. Falsafiy suhbatni har yerda qilish mumkin. Buning uchun akademik davra bo‘lishi shart emas.
To‘liq tomosha qilish uchun link
Yaxshi kitob o‘qib chiqqaningizda, yo didingizni yo biror fikringizni yo kayfiyatingizni o‘zgartiradi. “Argument: asoslash va bahs mahorati” astoydil tushunib o‘qilsa, eshitiladigan va o‘qiladigan barcha ma‘lumot va tahlillarga yondashuvni o‘zgartiradigan kitob. Ya‘ni eshitgan, o‘qiganlaringizga biroz boshqacharoq qaraydigan bo‘lib qolasiz.
Qanday qilib?
Shunchaki, haqiqiy argument qanday bo‘lishini o‘rgatish orqali. Zotan, juda ko‘p odam da’vo bilan dalilni, dalil bilan argumentni farqlay olmaydi. Fikr va fakt farqi haqida-ku, gapirish ortiqcha. Da’vo, asoslar, xulosa - bularni aniq farqlash nafaqat argumentlarimizni qanday qurishda, balki boshqalarning argumentlarini tahlil qilishda ham asqatadi. Bu, ayniqsa, ilmiy va ilmiy-ommabop kitoblar, maqolalarni o‘qiganda zaruriy bilim va malakadir.
“Argument” aslida amaliy mantiq va tanqidiy fikrlash ko‘nikmasiga bag‘ishlangan bo‘lib, ta’lim darajasi o‘rtadan past bo‘lmagan ko‘pchilikka asqatadi deb o‘ylayman. O‘zim tanlagan, o‘zbekchada ko‘rishni istagan kitoblarimdan biri.
@khurshidyuldosh
Lotinchada “artes liberales” va inglizchada "liberal arts" deb atalmish tushunchani o‘zbek tiliga ko‘pincha "erkin san’atlar" deb tarjima qilishadi. Ammo bu tarjima ushbu tushunchaning ma’nosini to‘liq ochib bermaydi, aksincha, odamni chalg‘itadi.
O‘zbek tilida "erkin san’at" degani deyarli ma’no ifodalamaydi. Birinchidan, ko‘pchilik “san’at” deganda musiqa san’ati, tasviriy san’at, haykaltaroshlik kabi sohalarni tushunadi.
Boshqa tomondan, "erkin san’at" desa, “erkin” nimani anglatishi ham tushunarsiz bo‘lib qoladi. Erkin bo‘lmagan san’at ham bo‘ladimi? Yoki qoidasiz san’atmi bu?
Shuning uchun bu tushunchani o‘zbekcha ifodalayotganda, uning ma’nosini avval anglab olish kerak.
Erkin, mustaqil insonni, erkin fuqaroni tarbiyalaydigan,
erkin insonlar uchun
kerak bo‘lgan, turli sohalarda asqatadigan ilmlar, malakalar “liberal arts” bo‘ladi.
Aslida bu juda qadimiy tushuncha bo‘lib, jamiyat ozodlar va qullarga bo‘lingan zamonlardan qolgan. Ozod insonlar jamiyatni boshqaradi, aqliy va ijodiy ish bilan shug‘ullanadi, qonunlar qabul qiladi, ijro qiladi, saylaydi va hk. Ular ozod inson va fuqaro sifatida kamol topishi uchun ma’lum ilmlar kerak edi va ana shu ilmlar “liberal arts” bo‘ladi. Qo‘l mehnati kabi ishlar esa qullarga munosib ko‘rilgan.
Bugungi kunda mustaqil fikrli, tanqidiy fikrlovchi, ijodkor insonni tarbiyalashni maqsad qilgan ta’lim liberal ta’lim hisoblanadi. Bunga muqobil ta’lim esa shaxsni biror tor sohaga, faqat o‘sha sohada asqatadigan bilimlar berishga ixtisoslashgan tor texnik ta’lim hisoblanadi.
O‘rta asrlarda grammatika, mantiq, ritorika, arifmetika, geometriya, musiqa va astronomiya liberal ilmlar hisoblangan. Qo‘yilgan maqsaddan kelib chiqilsa, bugungi kunda ularning tarkibi boshqacha bo‘lishi ham mumkin. Men barcha fundamental ilmlarni, ya’ni insonning dunyoqarashini shakllantiradigan, turli sohalarda kerak bo‘ladigan barcha ilm va malakalarni liberal ilmlar degan bo‘lar edim.
Demak, “erkin san’atlar” xato tarjima va buning o‘rniga ularni shunchaki liberal ilmlar/malakalar deyish o‘rinli. Bu ilmlar, ayniqsa, demokratik jamiyatlar uchun muhim. Texnik ta’lim ham kerak, ammo bu mustaqil shaxsni tarbiyalashga g‘ov bo‘lmasligi kerak.
Xo‘sh, bizning maktablarda ta’lim qanday? Bolalarni erkin va tanqidiy fikrlab, mustaqil va ongli qaror qabul qila oladigan qilib yetishtirmoqdami? Erkin insonlar ta’limi va qullar ta’limi bor, qay biriga urg‘u bersak, o‘shanday jamiyatga ega bo‘lamiz. Shuning uchun ham bizga ta’lim falsafasi kerak: maqsad nima? Maqsad kimni yetishtirish?
@khurshidyuldosh
Таълим вазирликларини бирлаштириб, битта вазирлик қилинди. Энди унга ким вазир бўлса, “супер” вазир бўлармиш. Узр-у, вазирнинг супери бўлмайди, суперлар Админстрацияда ўтиради.
Мана, неча кундирки, ким вазир бўларкин дея тахминлар урчиди.
Ўртоқлар, вазирнинг ким бўлиши ниманидир ўзгартирадими? Келинглар, вазиятга очиқ кўз билан қарайлик. Вазирликлар шунчаки ижрочи, Вазирлар Маҳкамасининг ҳам мавқеи аввалгидек эмас. Бирорта вазирлик ўз соҳасини тубдан ислоҳ қила олмайди, ниманидир ўзгартирса ҳам, жуда чекланган шаклда бўлади бу.
Таълим қандай бўлишини, йўналишини, келажагини фақат ўшал олий даргоҳ ҳал қилади. Яхши бўлса, унинг ютуғи, ёмон бўлса ҳам, шу даргоҳнинг камчилиги. Биз эсак, муаммо чиқса, нуқул вазирликларни сўкамиз. Тўғри, улар ҳам оппоқ эмас, аммо қўлларидан кўп иш келмайди. Тилла одамни вазир қилиб қўйсангиз ҳам, ўйин қоидаларини ўзгартира олмайди.
Ҳеч бир ташкилот ёки шахс ўз имкониятида бўлмаган ишлар учун масъул кўрилмаслиги керак. Кимда куч-қудрат энг кўп бўлса, энг катта масъулият ҳам ўшанда. Бу адолатнинг энг оддий принципларидан бири.
Evolutsiya senzuraga uchradimi?
Mana shu ikki kitobni o‘qiganimga ancha bo‘ldi. Ikkalasi ham biologiya bo‘yicha yozilgan sara ilmiy-ommabop kitoblardan sanaladi. Har ikkalasi Oxford universiteti nashriyotida chop qilingan.
Shu ikkala kitob “1000Kitob” tarjima loyihasida nashrga tayyorlanayotgani haqida
eshitgan edim
. Eldar Asanov loyiha menejeri bo’lgan vaqtda nashr rejasiga kiritilgan ekan.
Kuni kecha aytib qolishdi, har ikkala kitobni nashr qilmaslikka qaror qilishibdi. Nima uchun?
Avvaliga menga bu kitoblarda din kalaka qilingan, sababi shu dedilar. (Dawkins’ning “God delusion”i bilan adashtirmang. Bu mutlaqo boshqa kitob.) U kitoblarda kreatsionizmga qarshi argument bor. Buni kalaka qilish deb qabul qilish, qabul qiluvchining ko‘ngil torlari qanchalik tarangligiga bog‘liq. Menga birinchi kelgan taxmin shu: kitobda evolutsiya mavzusi bor. Bu kimgadir yoqmagan.
O‘rtoqlar, bilmasangiz, eslatay:
a) O’zbekiston dunyoviy davlat. Bu konstitutsion darajada belgilangan; b) 1000Kitob loyihasi davlat loyihasidir. Agar biror xususiy loyiha bo‘lganda, boshqa gap edi.
c) maktab darsliklarida evolutsiya mavzusi bor va bu xalqaro darajada qabul qilingan nazariya. Nega uni dinni kalaka qilish deb darslikdan chiqarmayaptilar? Yoki Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi va Yoshlar ishlari agentligining bu masalada pozitsiyalari har xilmi? Kelishib olsalar yaxshi bo‘lardi.
Menga aytishlaricha, bu kitoblarni tarjima qilish taklifi biologlardan chiqqan. Bu gapda jon bor, chunki o‘zim ishlagan vaqtda biolog Bahtiyor Sheraliyev “Selfish Gene”ni taklif qilgandi. Sheraliyevning o’zi “Alhamdulillah, musulmonman” deydigan yigit.
Xullas, agar rost bo‘lsa, evolutsiya senzura qilinmoqda. U holda nima bo‘ladi, kitoblar orasidan ularni kesib tashlashadimi? Axir u sizib kirmagan biror biologik yoki ijtimoiy fan qolganmikin?
O‘zbek tilida tabiiy-ilmiy bilimlar bo‘yicha kitoblar juda tanqis. Xususiy nashriyotlar ularni deyarli bosmaydi, chunki sota olmasligi mumkin. Lekin, davlat o‘zi qo‘llab turganda, bunday qilish yaramaydi. Bir tomondan,
diniy mavzu
, boshqa tomondan, bu kabi dunyoviy mavzular chopilaversa, tanlagan yo‘limizni ham tushunib bo‘lmayapti.
Ilgari ham aytganman, g‘oyangiz zo‘r bo‘lsa, erkin raqobat muhitidan qo‘rqmang.
Falsafani osmondan sal pastroqqa tushirib, real hayot bilan bog‘lasa, soatlab savol berib, fikr bildirib suhbatlashadiganlar ancha ko‘p ekan. Bugun ham shunga guvoh bo‘ldim.
Ular bu mavzularni “falsafa” deb atamaydi, shunchaki meni qiynaydigan savollar deb gapni boshlaydi. Meni qiynaydigan savol dedimi, tamom, odatda ortidan biror falsafiy masala chiqib keladi: hayotiy maqsad, prinsip, ishonchlar, ziddiyatlar, ikkilanishlar, shubhalar… O‘rta yoshlilarda ayniqsa ko‘p uchraydi bu hol.
Falsafiy savolga aslida sal aqlini ishlatib, o‘ylaydigan har kimda moyillik bor.
Afsuski, bizda falsafa mafkura va tor akademik qiziqish doirasida bo‘g‘ilib qolgandek. Faylasuflarni faol chiqishlarini deyarli ko‘rmaymiz. Ichkarida ehtimol qizg‘in bahslar ketar, ammo tashqarida ko’rinmaydi. Suqrotona falsafa emas bu. Iqtisodchilarni, siyosatshunoslarni ko‘ramiz, adabiyotshunoslar, tarixchilarni ko‘ramiz, qani faylasuflar?
Mendan doim shuni so‘raydilar, kimdir bormi o‘zi? Bu savolga yo‘q ham, bor ham deya olmayman, chunki bilmayman.
Falsafa faqat siyosat va mafkura emas, butun san’at va madaniyatning o‘q tomirlariga kirib ketgan diskurslarga boy xazina. Ular haqida gapirish odatda ko‘pchilikni qiziqtiradi.
Shunisiga aminman, mavzuni yaxshi tushungan odam uni oddiy tilda, o‘xshatishlar, turli misollar bilan anglatishi mumkin. Albatta, uni ko’cha tiliga mutlaq o‘girish qiyin, ammo kamida jamiyatning o‘qigan qatlamiga yetkazsa bo‘ladi.
Platon falsafaning eng katta masalalarini oddiy dialoglarda bayon qilib ketgan, har holda kamida bir namuna bor bizda.
https://khyuldoshev.wordpress.com/2026/09/28/adolat-tabiiy-yoki-suniy-axloq-chi/
Podkastlarda beriladigan ayrim savollarning javobini bilmayman. Ba‘zida javobning o‘zi bo‘lmaydi. Ba‘zida bilsam ham, juda murakkab mavzu bo‘lgani uchun javob to‘laqonli bo‘lmaydi. Ommaga aniq javoblar yoqadi, bilmayman desa, bilmasa nima qiladi podkastga chiqib deydi.
Masalan, Fikr yetakchilarida shunday savol bo‘ldi: islom olami nima uchun G‘arbdan ortda qoldi? Shu savolga konkret javob bor deb o‘ylaysizmi? Bo‘lsa ham unga 2-3 daqiqada javob berish mumkinmi? Soha bo‘yicha mutaxassis bo‘lmasangiz, kamida mutaxassislarning o‘zlari o‘zaro kelishmasa, turli qarama-qarshi nazariyalar bo‘lsa, qanday javob berish to‘g‘ri bo‘ladi?
Men, avvalo, javobini bilmasligimni, ammo bu masalada turli nazariyalar borligini aytishim, ularning qarashlari va dalillarini sanab berishim mumkin. Nari borsa, menga qay biri ishonarliroq TUYULISHINI qo‘shimcha qilishim mumkin.
Shu tarzda berilgan javobni omma qanday qabul qiladi deb o‘ylaysiz?
Bilmas ekan, gapni olib qochdi, chalg’itdi, aylantirdi, javobdan qochdi, gapirishga qo‘rqdi
…
Turli mavzularda, chuqur va nuanslarini hisobga olib qilinadigan suhbatlar, bahslar tarixan tor doirada bo‘lib kelgan. Omma asosan va’z eshitgan. Va’zlarda nuans bo‘lmaydi, oq va qora bo‘ladi, aniq va qat’iy ta‘kidlar aytiladi. Ana shu aniqlik voizga omma oldida o‘ziga xos avtoritet beradi, unga ergashadilar.
Ammo keyingi texnologik rivojlanishlar hammasini qo‘shib yubordi. Hozir bitta kitobni ham yolchitib o‘qimaganlar qayerdadir eshitgan gapini ilib olib, akademiklar bilan “tengma-teng” tortishmoqda.
Bularni aytishdan maqsadim nima? Falsafa senga nimani o‘rgatdi desa, shuni aytaman:
dunyo murakkab, biz o‘ylagandan ancha murakkab, hamma narsani bilish mutlaqo imkonsiz, aksar “bilim”larimiz aslida shaxsiy fikrlar, xolos. Fikrlarimizni bilim, fakt deb o‘ylaymiz. Bularni farqlay olish muhim malaka.
Bildim degan kuningiz o‘sishdan to‘xtaysiz. Shunday hisoblash, kamida pragmatik jihatdan o‘zimiz uchun yaxshi.
@khurshidyuldosh
Faraz qiling, bir X odam musulmon edi. G‘oyasi, e’tiqodi islomiy edi. Shu nuqtayi nazardan kitoblar yozardi. Keyin birdaniga e’tiqodini o‘zgartirib, xristianlikni qabul qildi va shu yo‘nalishda kitoblar yoza boshladi. Oradan ikki asr o‘tdi. Bitta bloger chiqdida, yozdi: xristianlik islomdan kelib chiqqan. X ham musulmon edi. Undan ikki tarmoq shakllandi. Bir tur kitoblarini o‘qiganlar islomiy e’tiqodda ketdi. Boshqa kitoblarini o‘qiganlar xristianlikda ketdi. Demak, hozirgi shu xristianlarning salafi musulmonlar bo‘ladi. O‘sha X odam o‘zini musulmon deb ham, xristian deb ham atamagan bo‘lishi mumkin. Ehtimol, bunday tasniflashlar keyingi davr odamlarining ijodidir.
Endi X odam o‘rniga istalgan bir katta faylasufni, islom va xristianlik o‘rniga istalgan biror ta’limotni (dunyoviy yoki diniy) qo‘yishingiz mumkin.
Liberalizmdan fashizm o‘sib chiqqan deb kimdir gapirsa, undan konkret misol talab qiling, konkret qaysi liberal g‘oya qanday mantiqiy rivojlanish asosida fashistik g‘oyaga aylanganini ko‘rsatsin. Masalan, individualizm g‘oyasi (shaxs qadr-qimmatini jamoa bosimidan himoya qilish) qanday qilib mantiqan millatni shaxsdan ustun qo‘yuvchi kollektivistik-millatchi g‘oyaga aylanishini ko‘rsatsin. Ana shu g‘oyaviy vorisiylik bo‘ladi. G‘oyaviy vorisiylik shaxslar, iqtisodiy manfaatlar yoki partiyalar orqali emas, mantiq orqali bog‘lanadi. Agar shunday bo‘lmaganda edi, bizdagi liberal partiya aytayotgan har bir gap liberalizmning mantiqiy davomi deb qaralishi, Shimoliy Korea rahbari g’oyaviy jihatdan demokratlarga voris bo‘lishi kerak. Absurdmi?
Mavzuni g‘oyadan shaxsga burib, X avval liberal edi (yoki ustozi liberal) edi (Hitler Nitsheni o‘qib natsist bo‘lib qolgan), keyin fashistik g‘oyani ilgari surdi desa, bu tahlil emas. Bu falsafa tarixini shaxsning psixologiyasi tarixiga o‘tkazishdan boshqa narsa emas.
Umuman olganda, liberalizm, konservatizm va hk izmlar g‘oyalar tarixini to‘g‘ri tushunishimizga ba’zida xalal beradi. Juda bilgingiz kelsa, birlamchi manbalarning o‘zini o‘qing. Kim bilandir bahslashish, kimnidir kimgadir «qarindosh qilish» uchun emas, shunchaki tushunish uchun. G‘oyalarning rivojlanishi, o‘zgarish patternlari o‘zi ko‘rina boshlaydi, ko‘ringanda ham mantiqiy bog‘lanishlar bilan.
Hozirgi liberallar kommunizm va natsizmni totalitarizm deb bir o‘raga tiqadi. Kommunistlar esa liberallarni kapitalizm orqali natsizmga bog‘laydi. Bu kabi yorliq ilishlar asosan mafkuraviy kurashlar hosilasi, jiddiy tahlil emas.
Shunaqa tortishuvlarda yanada ajoyib bir holat kuzatiladi: aka ukasini tanimay qolib, uzoq amakivachchasining ukasi deb o‘ylaydi. Shu yo‘l bilan ukasidan tonadi, ukaga aslida o‘zi yaqinroq ekanligini bilmaydi.
@khurshidyuldosh