G‘oyalar va soyalar

Alifboni o‘zgartirish haqidagi qonun loyihasini Senat
tasdiqlaganmish
.
Aftidan, uch alifbolik bo‘lib qoldik: kirill, eski lotin, yangi lotin. Eski lotinda maktab bitirganlarning kattasi qirqqa chiqib qo’ydi. Ularning ham ko‘pi ham kirill, ham lotinda o‘qiydi va yozadi.
Davlat qonun bilan odamlarni yangi alifboga baribir majburlab o‘tkazishi qiyin. Odamlar o‘ziga qulay yozuvda yozaveradi, yozadiganlar bor ekan, ularni o‘qiydiganlar ham bo‘ladi.
Yangi lotinda maktab bitiradiganlar ham eski lotinda o‘qib-yozaveradi. Shu kungacha lotini bormi, kirilli bormi deb so‘rar edik, endi bunga eski lotin, yangi lotin qo‘shiladi.
Savol: shu o‘zgarish biz qilishimiz kerak bo‘lgan eng muhim va dolzarb o‘zgarish edimi? Boshqa muammolar yo‘qmi? Barini hal qilib bo‘ldikmi?
Maktab darsliklari bir ahvolda edi, endi ularni yana qayta bosamiz, kim uchundir mumay daromad.
Aksarisi kirillda yozib, kirillda o‘qiydigan deputat va senatorlar o‘z qarorlari oqibatini qanchalik his qiladi, bilmadim. Yangi alifboni yoqlayotgan ayrim “millatparvar” ziyolilarning bolalari ruscha maktabda o‘qishini hisobga olsak, ular ham bu o‘zgarish oqibatini his qilmaydi.
Men bu o‘zgarish uchun real, arzigulik sababni ko‘rmadim. O‘tmishdagi xatolardan xulosa chiqara olmabmiz chog‘i.
Ammo o‘zim kirillda yozishga o‘tsam kerak, barqaror yozuv, hamma o‘qiy oladi. Yangi lotinimizni esa bundan keyingi ma’muriyat yana o‘zgartirmasligiga kafolat yo‘q.
Aytgancha, Ş va Ç larni chet elliklar odatda S va C tarzida yozishadi va shunday talaffuz qilishadi. Ayrim xalqaro tizimlar diakritiklarni umuman qabul qilmasligi mumkin. Masalan, Şavkat Savkat, Şahnoza Sahnoza bo‘lib qoladi. Bu muammo qanday bo‘lishini turklardan so‘rang.
Ayrim bank xalqaro pul o‘tkazmalaridan tortib, aeroportlarda hujjat tekshirishlargacha… umuman tizim diakritiklarni qabul qilmaydigan joylarda chalkashliklar ortadi… xullas ismida sh va ch borlar muammolarni ko‘proq his qilsa kerak.
Men alifboga mafkuraviy va siyosiy emas, qulaylik jihatidan qarash, uni shunchaki kommunikatsiya vositasi deb bilish kerak deyman. Siyosiy va mafkuraviy sababga ko‘ra qilingan ish kuni kelib yana siyosiy va mafkuraviy sababga ko‘ra bekor qilinadi, buning oxiri yo‘q. Tarixdagi alifbo o‘zgarishlariga qaraylik, nechtasining sababi siyosiy va mafkuraviy bo‘lgan.

Китоб ўқимай қўйган жамият қандай ўзгаради? — Илм, тарбия ва зиёлилик ҳақида суҳбат
Китоб ўқишдан воз кечган жамиятнинг келажаги қандай бўлади? Инсонга яхши яшаш учун фақат касбий билимнинг ўзи етарлими? Гуманитар фанлар, бадиий адабиёт ва фалсафа жамият ҳаётида қандай ўрин тутади?
Илк суҳбатда иқтисодчи Жамшид Муслимов ва шифокор Одилхон Алимхонов ношир ва файласуф Хуршид Йўлдошев билан китобхонлик маданияти, илмга муносабат ва бола тарбияси ҳақида суҳбатлашди.
Суҳбат давомида болалар ва катталарнинг китоб ўқишга қизиқиши нега пасайгани, ота-онанинг фарзанд таълимидаги ўрни, касбий билим билан умумий билим ўртасидаги фарқ, аниқ ва гуманитар фанларнинг аҳамияти, жамиятдаги этик стандартлар ҳамда «яхши ҳаёт кечириш учун яхши ўқишнинг ўзи етарлими?» деган саволлар муҳокама қилинди.
PS: Подкастнинг мақсади — илм, китобхонлик ва тафаккур маданияти ҳақида очиқ суҳбатлар орқали жамиятда интеллектуал муҳитни
кучайтириш
.
📹
ТЎЛИҚ СУҲБАТНИ ТОМОША ҚИЛИНГ

Kimning maqtovidan faxrlanib, kimning tanqididan xafa bo‘lishimiz aqliy, hissiy va axloqiy darajamizni ko‘rsatadi. Ehtimol, e'tiqodimizni ham.

“Mutlaq hokimiyat odamni mutlaq buzadi”. Avliyosini ham, farishtasini ham buzvoradi. Bu tarix o‘giti. Achchiq tajribalar xulosasi. Shuning uchun ham konstitutsiya bor – xalqni emas, hukmifarmolarning hokimiyat ishqi alangasini bosib turish uchun bor. Hokimiyatlarning bo‘linishi va o‘zaro tiyib turish tamoyili oltinga teng qoida. Qonun oldida shohu gado tengligi adolatning o‘q tomiri.
Kuni kecha Prezident Adminstratsiyasi haqida
qonun
qabul qilingani e’lon qilindi. Mamlakat uchun muhim ahamiyatga ega, aslida Konstitutsiyaga bitta alohida bob sifatida kirishi kerak bo’lgan, ahamiyatiga nisbatan olganda astronomik tezlikda qabul qilingan qonun bo’ldi bu. Adminstratsiyaga misli ko’rilmagan vakolatlar berildi (de facto bor edi, de jure mustahkamlab qo‘yishdi), ammo bu dargohi oliyni nima tiyib turishi, mas‘uliyati, javobgarligi nimadan iboratligini ko‘rmadim. Idora mansabdorlariga berilgan imtiyozu immunitetlarga-ku Lyudovik XIV ham, Mari-Antuanetta ham havas qilsa ajabmas.
Negadir kundalik har bir voqeaga munosabat bildiradigan ayrim jurnalistu blogerlarning jimligi ham tushunarsiz. Ammo o‘sha indamay turganlarning ham miyasida sassiz charh urayotgan savollarni jurnalist Shuhrat Latipov dangal
yozibdi
.
Gapning indallosi, jurnalist so‘ragan savollari ham, bildirgan havotiri ham jiddiy va kaminaniki bilan mushtarak, umid qilamanki, kim savol bersa ovozini o‘chiravermasdan, madaniy dunyoning madaniy taomillariga amal qilgan holda, ushbu idora bilan ishlovchi aqli o‘tkir siyosatshunoslar, huquqshunoslar, jurnalistu blogerlar tahliliy javoblar bilan chiqadi, tushuntiradi, muloqot qiladi (profilaktik suhbat emas, ommaviy suhbat
😊
). Ha umid qilaman … faqat.

Biror ma’lumotni ekranda o‘qisak, uni eslab qolishim shart emas, degan ichki ishonch bilan o‘qiymiz. Chunki u telefonda, doim yonimizda, eslab qolish uchun quvvat sarflab nima qilamiz? Agar hamma ma‘lumotlarni faqat ekran orqali olayotgan do‘lsak, deyarli hammasiga shunday munosabat qilamiz. Oqibatda diqqatimiz va xotiramiz zaiflashib boraveradi. Chunki diqqat tushunish va eslab qolish uchun kerak.
Qog‘ozda o‘qisak, effekt sal boshqacharoq. Qog‘oz doim yonimizda bo‘lmaydi, kitob haqida-ku gapirmasa ham bo‘ladi. Yirtilishi, yo‘qolishi mumkin. Demak, undagi ma‘lumot omonat narsa. Bu haqda anglab turib o‘ylamasak ham, miyamiz uni shunday idrok qilaveradi. Oqibatda, ma‘lumotni eslab qolishga sal ko‘proq quvvat sarflaydi. Diqqat ham shunga yarasha bo‘ladi. Elektron va bosma kitoblarni o‘qiydiganlar buning farqini biladi.
Qachonlardir Suqrot aytgan edi, yozuv xotirani zaiflashtiradi deb. Odamlar ma’lumotni yozib qo‘ya boshlagach, xotirada saqlash zarurati kamaygan. Ekran ana shuni yanada zo’raytiryapti. Kimdir sizga telefon raqamini aytsa, yozib qo‘yish imkoniyatingiz bo‘lsa ham, eslab qolishga harakat qiling, xotirani mashq qildirib turish uchun bu ham bir bahona-da.

Qonun orqali biror kim(lar)ning qonundan ustunligini belgilab bo’lmaydi. Chunki qonun biror kimga o‘zidan (qonundan) yuqori maqomni berolmaydi. Agar shunday bo‘lsa, bu Xudoning amri, yoki diktatorning dekreti bo’ladi, qonun emas.

Qilgan qarori oqibatini o‘zi bevosita his qiladiganlargina qaror chiqarishga haqliroq. Bu qarorning noto‘g‘ri yoki to‘g‘ri bo‘lganini darhol aniqlab, chora ko’rishni tezlashtiradi. Agar qaror chiqaruvchi qarori oqibatini bevosita o‘zi his qilmasa, qayta aloqa sekinlashadi va xato qarorning xatoligini qaror chiqaruvchi anglagunga qadar anchagina zarar yetib ulguradi.
Fikrim tushunarli bo’lishi uchun sodda misol: avtobus bekatlarini o’zgartirish qarorini bergan odam(lar) o’zlari avtobusda yurganida edi, qarorlari oqibatini darhol his qilar edi. Agar shunday bo‘lmasa, qaror oqibatini avval qaror chiqaruvchi emas, boshqa odam(lar) his qiladi. Demak, oqibat yuzasidan qayta aloqa qaror chiqaruvchiga ancha kechikib yetib boradi. Bunday vaziyatda hatto halol, to‘g‘ri niyatli odam ham ishni pachava qiladi, muammo odamda emas, tizimda, tizim ichidagi axborot almashinuvida bo‘ladi.
Demokratiyaning ustunligi ana shunda, qaror chiqaruvchilar rotatsiyasi bor, bugun chiqargan qarorlari oqibatlarini ertaga o‘zlari his qiladi. Ana shuning uchun ham qaror chiqaruvchilar alohida mashinada yurishi, alohida kasalxonada davolanishi, umuman, oddiy xalqnikidan alohida sharoitlarda yashashi qaror oqibati uchun mas’uliyatni kamaytiradi.
Yoki qaroringiz sababli xalq norozi. Bunda ham oqibatni his qilasiz – keyingi saylovda.
Biznesni olaylik. Narx bo‘yicha qaror qilayotgan tadbirkor, qarori oqibatini darhol o‘zi his qiladi, darrov tuzatish choralarini ko‘radi. Xususiy sektordagi tizimlarda qayta aloqa tezroq ishlagani uchun ham samaraliroq, davlat sektori unday emas, afsuski. Baribir yaxshilasa bo‘ladi, iroda bo‘lsa bas.
Odamning oyog‘i yerdan o‘zidan o‘zi uzilmaydi, tizim uzadi. Shaxslarni ayblashdan biroz tin olib, o‘sha shaxs qaysi tizimning o‘yin qoidalari bo‘yicha o‘ynayotganiga ham bir qarab qo‘yaylik.

Teshik tog‘ora va kosmik kema o‘rtasida sarson
Rumiy, Rabg’uziy, Navoiyni nashr qilish uchun ruxsat olish kerakmi? Yuqorigoridagi
bu postni
o‘qib, undan avval yozgan SI haqidagi gaplarimni esladim, kulgim qistadi: bir qo’limiz bilan kelajakka intilamiz, umuminsoniy va milliy qadriyat va madaniyat haqida gapiramiz, ikkinchi qo‘limiz bilan esa yaqin o‘tmishdan qolgan, absurd tartibotga yopishib olganmiz.
Noshir akalardan biri yaqinda aytib qoldi, din ishlari qo‘mitasi bilan bir uchrashuvda ular kitobda bitta oyat yo hadis aytilgan bo’lsa ham, qo‘mita ekspertizasidan o‘tkazilishi shart degan emish. Agar rost bo‘lsa, haddan tashqari umumiy shart bu. Menda qator savollar tug‘ildi.
Xo‘sh, nima degani bu? Faraz qilaylik, siz jamiyatdagi diniy munosabatlarni o‘rganuvchi sotsiolog, antropolog yoki siyosatshunossiz. Sohani ilmiy metodlar asosida tadqiq qilasiz. Maqolangiz yoki kitobingizda dinga dahldor biror gap bo‘lishi tabiiy. Ishlaringiz diniy emas, ilmiy, ammo uni ekspertizadan (senzura chig‘irig‘idan) o‘tkazasizmi? Ijtimoiy fan ham cheklanishi ehtimoli bormi, shunda? Fan o‘z ichki qonuniyatiga bo‘ysunmaydimi?
Yoki siz tarixchi yoki adabiyotshunossiz. Tarixiy manbalar bilan ishlaysiz. Manbalarni nashrga tayyorlaysiz yoki ular asosida biror ilmiy maqola yoki monografiya yozasiz. Bilasiz, o‘tmishda yozilgan kitoblar borki, hamd-na’t bilan boshlangan. Bulardan foydalanganingiz uchun ruxsat kerakmi, ruxsat olmasangiz, javobgarlikka tortilasizmi? Masalan, Amir Temur haqidagi ikki “Zafarnoma”ni olaylik, yoki “Boburnoma” – ularda hadis va oyatlar bor. Demak, bu kitoblarni chop qilish uchun ekspertiza qildirilishi kerak. Gumanitar ilm ham nazoratdami shunda?
Bu borada istalgancha misol topish mumkin. Diniy adabiyotlarni nazoratda ushlash, tartibga solish ba’zan kerak. Bu hassos soha va tepadagilarning xavotirlarini ham tushunaman. Ammo bu ishlarda me’yor bilmaslik ana shunday achinarli, mantiqsiz oqibatlarga olib borishi mumkin.
Qonunlar aniq chegarani belgilab berishi zarur, aks holda, bu senzura va ijodkorlarni vaqti-vaqti bilan qo‘rqitish, cheklash vositasiga aylanadi.
Qonunlarda nafaqat nima diniy adabiyot hisoblanishi (positive definition), balki nima diniy adabiyot hisoblanmasligi (negative definition) ham aniq ko‘rsatilishi kerak. Ana shu ikkinchisi (negative definition) juda zarur, chunki u ayrim sohalarni himoya qiladi, me‘yorni saqlaydi.
Aslida, konstitutsiyada belgilab qo’yilgan huquqlarning u yoki bu shaklda tartibga solinishi faqat qonun bilan bo‘lishi kerak, qarorlar, turli nizomlar bilan emas. Qonundan boshqa hujjatlar suiste’mollarga yo‘l ochishi ehtimoli kattaroq. Biz urush holatidamasmizki, mamlakat tezkor dekretlar orqali boshqarilsa.
Avvalroq, internet asrida kitob senzurasi samarasiz ish ekanligi haqida
yozgan edim
. Qachonlardir kitoblar muhim targ’ibot va kommunikatsiya vositasi bo‘lgan, hozir bu rolni boshqa vositalar bajarmoqda. Ruxsat berilmagan matnlar baribir internetda bepulga tarqab yotibdi. Jala ostida artinish unchalik aqlli ish emas.
Buning o‘rniga odamlarda tanqidiy fikrlash malakasini shakllantirish lozim. Inson qachon tanqidiy fikrlashni o‘rganadi, qachonki turli fikrlarni eshitsa, o‘qisa, ularni solishtirish imkoniyati bo‘lsa. Buni maktabdanoq boshlash kerak. Faqat o‘zimizga yoqqan fikrlarni uqtirib, qolganini ko‘zdan pana qilaversak, baribir kuni kelib bu parda ochiladi, yashirganimiz oshkor bo‘ladi. Tanqidiy fikrlash malakasi shakllanmagan, “issiqxona”da o‘sganlar manipulatorlarga oson yemish bo‘ladi. Buni istamaymiz-ku.

Sun’iy intellekt va mas’uliyat bo‘shlig‘i
Mas’uliyat, javobgarlik kabi tushunchalar insonga nisbatan qo‘llab kelingan. Hech kim biror jonsiz narsa yo biror hayvonni biror qilmish uchun mas’ul, javobgar hisoblamagan. Hatto inson ham aqli noqis yoki voyaga yetmagan bo‘lsa, mas’uliyat va javobgarlikdan aksar hollarda ozod qilingan.
Mas’uliyat sizning ongli tarzda qaror qabul qilib, shunga muvofiq harakat qilishingiz yoki harakatsizligingiz oqibatida yuzaga keladi. Buning uchun, birinchidan, erkin bo‘lishingiz, qaror o‘zingizniki bo‘lishi, harakat yoki harakatsizlik ham ixtiyoriy sizniki bo‘lishi kerak.
Erkinlik va unga ergashib keladigan mas’uliyat insonlar o‘rtasidagi axloqiy munosabatlar poydevorini tashkil qiladi. Shu ma’noda axloqda subyekt faqat inson bo‘la oladi. Har holda, deyarli barcha an’anaviy axloqiy ta’limotlarda shunday. (“Hayvonlar huquqi” haqidagi yangi g’oyalarni ham utilitaristik, ham deontologik an’anaviy axloqiy nazariyalar orqali asoslash mumkin bo’lsa-da, ularda hayvonga “moral agent” emas, “moral patient” sifatida qaraladi.)
Bugun o‘tmishda misli ko‘rilmagan vaziyat yuzaga kelyapti: avtonom ishlovchi, agentlik xususiyati bor sun’iy intellekt.
Basharti axloqiy munosabatlarda mustaqil qaror qabul qilib, mustaqil harakat qiluvchi subyekt paydo bo‘layotgan ekan, mas’uliyat masalasi nima bo‘ladi?
Mashinaga mas’uliyatni yuklash kulgili emasmi? Agar mas’uliyat yuklanmasa, nima asosda SIga avtonom ishlovchi agentlik maqomini beramiz? Avtonomiya va mas’uliyat bir-birini taqozo qiladi-ku! (SIning avtonomiyasi va agentlik qobiliyati hozircha falsafiy jihatdan bahsli, ammo uni shu tomonga rivojlantirish uchun harakatlar qizg‘in.)
Gapim muddaosini anglatish uchun oddiyroq misolni olaylik, mashinangizda qoida buzsangiz, jarima to‘laysiz, odam urvorib o‘ldirib qo‘ysangiz, qamalishingiz mumkin. Chunki mas’ulsiz. Ammo mashinani SI avtonom tarzda boshqara olsa, qoida buzsa, kimnidir urvorsa, mas’uliyat kimda?
Bu juda sodda misol. Odamlarni ishga olish masalasida CVlarni SI ajratib, o‘zi qaror qilganda-chi, kasallikka tashxis qo‘ysa-chi, sudyalik qilsa-chi? Hozir urush maydonlarida avtonom harakatlanuvchi SI boshqaruvidagi qurollar haqida gap bormoqda? (Antropic va Tramp ma’muriyati o‘rtasidagi ziddiyatda asosiy kelishmovchilik sabablaridan biri bo‘lgandi shu masala.)
Qaror va ijroning bir qismi avtonom (ehtimol kelajakda) SIlarga o‘tib borar ekan, mas’uliyat masalasi jiddiy axloqiy muammo va bahs mavzusiga aylanadi. An’anaviy axloqiy ta’limotlar yangicha reallikda yo‘l topishga majbur.
Agarki, SIga mas’uliyatni yuklay olmasak, avtonom ishlovchi SIlarni xavf yuqori sohalarda taqiqlash kerakmi? Oqibati jiddiy qarorlarda mas’uliyat bo‘shlig‘i paydo bo‘lsa, bunday qarorlar ijrosiga taqiq qo‘yiladi, yoki kimgadir legal mas’uliyat ilib qo’yiladi: AIni qo‘llayotgan tashkilot, shaxs, yoki AIni yaratganlarga. Ammo bu o‘z nomi bilan
legal
javobgarlik. Biroq legal javobgarlik belgilanishidan avval axloqiy mas’uliyat masalasi turadi. (Huquqshunoslik va huquq falsafasini farqlay oladiganlar nima demoqchiligimni tushundi, ba’zan qonun axloqsiz bo‘lishi mumkin.)
Yuqori xavfli yoki jiddiy sohalarda har bir ish uchun kim mas’ulligi aniq bo‘ladi. Agar oraga hech kim mas’ul bo‘lmagan biror ish qo‘shilsa, o‘sha yerda mas‘uliyat bo‘shlig‘i bor deymiz. Aynan SI masalasida bu seziladi. Avtomobil misoliga qaytsak, SI yo‘l qo‘ygan YTH uchun kim javob beradi, uni ishlab chiqarganlarmi yoki mashina egasi? Agar SI boshqaradigan avtomashinani ishlab chiqarganlar desak, jarima kimning manziliga borishi kerak, shartli “Tesla”gami yoki uning egasiga? SI texnologiya aralashgan sohalarda mas‘uliyatlar va javobgarliklar transchegaraviy bo‘lib ketishi mumkin.
Ochig‘i, SIga mas’uliyat yuklashni yoqlamagan bo‘lardim. Buning qanday bo‘lishini tasavvur qila olmaganimdan emas, shunchaki bu odamlarni yanada mas’uliyatsiz qilib qo‘yadi. Aqliy ishlarni SIga “outsourcing” qilib yuborishimiz bizni aqlsizroq qilib qo‘yishi ehtimolini oshirgani kabi mas’uliyatni ham shunday topshirsak, odamlar axloqsizroq ham bo’lib qolishi ehtimoli oshadi.

Aslida SIga mas’uliyat yuklash masalasiga yetib borguncha hal qilinishi yoki yumshatilishi kerak bo‘lgan boshqa muammolar bor: SI insoniy qadriyatlarga muvofiq ishlashini qanday kafolatlaymiz, bias masalasini qanday hal qilamiz va hk. Bularni hal qilmasdan, SIning avtonomligi masalasi ham axloq, ham legal jihatdan muammoli bo‘lib qolaveradi.
Biz rivojlanayotgan jamiyat bo’lganimiz sababli biz uchun hozir pragmatik, amaliy (nazariy emas), tez natija beradigan (short-term) g’oyalar muhimroq. :) Shu bois yuqoridagi yozganlarim noo’rin tuyulishi mumkin. Uydagi tog’ora teshilib yotibdi-ku, kosmik kema yasash haqida gapirasan-a, deb koyimang. :)