G‘oyalar va soyalar

“Behalovat avlod” kitobi va kitobda ko‘tarilgan masalalarni
Sigma podkastda muhokama qildik.
Aytilgan fikrlar kitob mazmunini yetarlicha ochib bera olmaydi, albatta.
Muallif ijtimoiy tarmoqlarning o‘smirlar ruhiyatiga ta’sirini izchil va ilmiy tadqiqotlar xulosalariga asoslangan holda bayon qilgan bo‘lsa, biz bu bayonni choyxonabop gurungga aylantirdik, xolos.
Aslida, kitob ham emas, unda ko‘tarilgan mavzu keng muhokama qilinib, aniq, amaliy choralar ko‘rilishi kerak. Kitob ana shunga turtki bera olsa, biz maqsadimizga yetgan bo‘lamiz.
▶️
To‘liq podkastni bu yerda ko‘rishingiz mumkin:
https://youtu.be/IdP4CPaDDjA?si=Y3sxcu75s8mlszn0

Kitob o‘qishdan tortib, gadjetlaru bolalik xotiralarigacha gaplashdik. Sizga ham qiziq bo‘lsa, ko‘rarsiz.

Faylasuf Daniel Dennett qarshi fikrlarga qanday e‘tiroz bildirish bo‘yicha shunday tavsiyalar bergan edi:
1.
Avvalo, muxolifingizning pozitsiyasini o‘ziga qayta bayon qilib bering.
Buni shunday aniq, jonli va xolislik bilan bajaringki, muxolifingiz o‘zi ham:
“Rahmat, men o‘z fikrimni bundan ortiq ravshan va puxta ifodalay olmagan bo‘lardim”,
deb tan olsin.
Bu bosqich siz masalani yuzaki emas, balki chuqur tushunganingizni ko‘rsatadi.
2.
Muxolif bilan qaysi masalalarda fikringiz mos kelishini ochiq sanab o‘ting.
Ayniqsa, bu mos kelishlar hammaga ayon bo‘lmagan yoki keng tarqalgan fikrlar sirasiga kirmasa, ularni alohida ta’kidlash muhim. Bu sizning pozitsiyangiz adovatdan emas, balki intellektual halol va samimiy ekanini ko‘rsatadi.
3.
Muxolifdan nimani o‘rganganingizni aniq ayting.
Qaysi g‘oya, dalil yoki yondashuv siz uchun yangi bo‘lganini ochiq tan olish — zaiflik emas, balki fikriy yetuklik belgisidir. Bu, shuningdek, siz muxolif nuqtayi nazarni jiddiy e’tibor bilan o‘rganganingizni namoyon etadi.
4.
Faqat shundan keyingina tanqid yoki e’tiroz bildiring.
Ana endi sizning e’tirozlaringiz asossiz inkor emas, balki puxta anglangan, adolatli va mazmunli munozara sifatida qabul qilinadi.
@khurshidyuldosh

Biror ta’limot g‘oyalarini “mantiqiy yakuniga” yetkazib qo‘yamiz desak, u ta’limot tamoman boshqa ta’limotga aylanib qolishi mumkin. Masalan, liberalizmning individual avtonomiya g‘oyasini mantiqan tugal holga keltirsak, boshqacha aytganda, mutlaqlashtirsak, liberalizm axloqiy nigilizm yoki relativizmga aylanadi qoladi. Bunday vaziyatda erkinlik nimasi bilan qadriyat ekani tushunarsiz bo‘lib qoladi. Boshqacha aytganda, bir liberal g‘oya boshqa birining ildiziga bolta uradi.
Mutlaqlashtirish — tizimdagi biror elementga undagi boshqa elementlardan ayri holda qarash, unga absolut (nisbiy bo‘lmagan) qiymat berish. Uning qiymatining oshishi yoki kamayishini boshqa biror narsaga bog‘lamaslik.
Istalgan mafkurani ana shu shaklda buzish, so‘ng buzilgan shaklni misol keltirib, mana buning oqibati deb o‘sha ta’limotni qoralash ham mumkin. Muxoliflar qarshi tomon qarashlarini ana shunday shaklda buzib, so‘ng o‘sha buzilgan narsani qoralashadi. Nishonni o‘zlariga qulay shaklga keltirib, so‘ng unga zarba berishadi.
Biz radikalizm deb ataydigan holatlar ham istalgan ta’limotni kompleks tarzda qabul qilmay, undagi u yoki bu g‘oyani mutlaqlashtirish oqibatidir. Masalan, sotsialistlar uchun tenglik keng qamrovli tushuncha, ammo uning faqat bir jihatini mutlaqlashtirsa bo‘ladi, masalan, mulkdagi tenglik. Yoki, faraz qilaylik, bilimdagi tenglik. Aynan, bilimdagi tenglikni mutlaqlashtirib, ko‘proq kitob o‘qiganlarni jazolash ham mumkin, xuddi ko‘proq boyiganlarning bir qism boyligini tortib olish kabi.  Axir bilimdagi notenglik boylikdagi notenglikni keltirib chiqarsa, demak, avvalo sababni yo‘qotish lozim. Xo‘sh, bu sotsializmmi? Sotsialistlar buni “buzilgan sotsializm” deyishi mumkin, ammo kapitalist, mana sotsializm nimaga olib boradi deb, uning oqibatlaridan ogoh qiladi go‘yo.
Ayni chog‘da, sotsialist ham shovinist, natsist siyosatlarni, urushlarni, ekologik inqirozlarni ko‘rsatib, mana kapitalizmning oqibati deydi. Ammo erkin bozor va xususiy mulk himoyachilarining hammasi ham natsist, tabiat kushandasi emas. Baribir g‘oyasi shunga olib boradi-ku, dersiz. Ammo bu jo‘yali tanqid emas, hatto maqtalgan demokratiya ham populizm va oxir-oqibat tiraniyaga olib borishi mumkin. Rostgo‘ylik soddalikka, soddalik ahmoqlikka olib boradi, demak, rostgo‘ylik yomon demaymiz-ku.
Choy damlash uchun suvni qaynatish g‘oyasi suvni butunlay qaynatib, bug‘latib yuborishni anglatmaydi. Ma’lum nuqtaga yetganda, qaynatish to‘xtatiladi. G‘oyani mantiqiy yakuniga eltib qo‘yish shart emas.
Mantiqiy yakuniga yetkazib qo‘yish kerak deyilsa, g‘oyadan ko‘zlangan maqsad hosil bo‘lmaydi. Choy damlash retseptidagi “suv qaynatish g‘oyasi”ni mutlaqlashtirgan choyxo‘r choysiz qoladi. Chunki retsept faqat qaynatish g‘oyasidangina iborat emas.
Ta‘limotlarni retseptga o‘xshatishim bejiz emas. Retseptdagi biror narsa me‘yori buzilsa, oqibat mutlaqo boshqa bo‘ladi, deylik, osh emas, shavla bo‘ladi. Suv masalasida “radikallashuv” uni shavlaga aylantiradi.
Shu bois, bolshevikka qarab, sotsialistlarni, ISHIDga qarab, musulmonlarni qoralash nishonga urmaydigan tanqidlardir.
Demak ta’limotlarga (retseptlarga) kompleks yondashuv kerak.
Aristotelning “Nikomax etikasi”ni o’qishni tavsiya qilaman. Biror amalning fazilati uning to‘g‘ri vaqtda, to‘g‘ri munosabat bilan, to‘g‘ri sababga ko‘ra, to‘g‘ri niyatda qilinganiga bog‘liq. G’oya ham shunday — alohida olinganda emas, balki boshqa g‘oyalar bilan muayyan kontekstda yaxshi yoki yomonga aylanadi.
@khurshidyuldosh

Shu kitobchani yaqinda bir joyda berishgandi. Bolalar uchun deb. Pingvin nashriyoti chiqargan ekan. Kecha bir o‘qiy-chi, nima ekan deb varaqladim. Do‘konda sotilmay yotgan kitoblardan biri, menimcha.
Kitob bolalar uchun aflotuncha dialog uslubida yozilgan. Asosiy masala — qiziquvchanlik, savol berish, javob izlash, fikrni asoslash.
Misol tariqasida erkinlik, tanlov, jazo va mukofot masalasi olingan. Qoidalar erkinlikni cheklaydimi? Erkin odam baxtlimi? Erkinlik baxtning zaruriy shartimi? Jazodan qo‘rqib istakni cheklash va mas’uliyat sababli cheklash o‘rtasida qanday farq bor? Qoidalar hamma uchun olib tashlansa, hamma erkin bo‘ladimi? …
Kasalligi sababli hamma sharoitlar muhayyo etilgan saroyga bandi qirol haqidagi hikoya muhokamasi asnosida hatto kattalar uchun ham qiziq va o’ylantiruvchi dialog yozilgan.
Falsafa bo‘yicha o‘zbekchada qanday kitob bor, falsafa o‘zi nima deb so‘raydiganlar, bir ko‘ring.

Universal shubha, Dekart va pragmatik yechim
Xotirasi soniyaning, deylik, yuzdan birida yangilanib turadigan jonzotda harakat yoki o’zgarish haqida tushuncha bo’lishi mumkinmi? Tasavvur qiling, xotirangiz shunaqa tezlikda yangilanadi. Qarshingizdagi odam yurib ketayotganini unga qarab turib bila olasizmi? Harakatni sezish uchun biror predmet sal oldin boshqa joyda bo’lganini eslash kerak. Eslolmasa, demak, harakat borligini bilolmaydi. Nafaqat harakat, davomiy mavjudlikning o‘zi tushunarsiz bo‘lib qoladi.
Eslayapman, demak mavjudman!
Shu gapni aytsam,
hazillashyapti deb o‘ylabdilar. Qisman hazil.
Bu ifoda kimni eslatdi?
Dekart.
O‘sha mashhur va ko‘pincha xato talqin qilinadigan ibora:
O‘ylayapman, demak mavjudman.
Ommabop talqinga ko‘ra, Dekart bu gapi bilan odamlarni fikrlashga undagan emish. Yo‘q. Bu undov yoki nasihat emas, balki dekartcha universal shubhaning oxirgi nuqtasi:
hamma narsaga shubha qilganimda ham, shubha qilayotgan mening o‘zim mavjud ekanligimga shubha qila olmayman.
Shubhalanayotgan ong o‘zining mavjudligini shubha ostiga ololmaydi. Fikrlayaptimi, shubhalanyaptimi, demak o‘sha narsa (res cogitans) mavjud. Aslida, Dekartning ifodasini “Shubhalanyapman, demak, mavjudman”, deb aytish to‘g‘riroq bo‘ladi.
O‘ylayotganiga qarab o‘z mavjudligini tasdiqlagan
res cogitans
endi
boshqa narsalar ham mavjudligi ehtimolini
tasdiqlovchi kamida bitta dalilga ega va bu dalil uning o‘zi. Dekart real dunyo haqidagi bilimlarning har qanday shubhadan holi asosini qidirgan edi.
(David Hume keyinchalik hatto o‘sha “men”ning ham mavjudligini shubha ostiga olgan.)
Men ham qisman hazil bo‘lsa-da, boshqacharoq ifoda qo‘llayapman.
“O’ylayapman/shubhalanyapman demak mavjudman”, deb ayta olishim uchun, o‘ylayotganimni bilishim kerakmi? Kerak, albatta! Ammo o‘ylayotganimni qanday bilaman. (“Bilish”ni kundalik ma‘noda qo‘llamayapman.) O‘ylayotganimni bilishim uchun kamida bir soniya oldingi o’yimni eslashim kerakmi? Agar eslay olmasam miyamda jarayon kechayotganini qanday bilaman? Fikrlash va shubhalanish jarayondan iborat. Jarayon u yon tursin, mavjudlikning o‘zi ham muayyan darajada davomiylikdir.
Hamma narsaning borligiga shubha qilgan skeptik, o’zining mavjudligiga shubhalana olmaydi. To‘g‘ri. Lekin mavjudlikka ishonchning o’zi eslashdan keladi.
Muammo shundaki, eslashning o‘zi to‘g‘riligi shaksiz emas. Ro‘yoni ham eslab, reallik deb o‘ylash mumkin. Xullas, borliq qandaydir yovuz demonning simulatsiyasidan iboratmasligini na tasdiqlab, na inkor qilib bo’ladi.
Faqat bir narsani inkor qilib bo’lmasa kerak: nimaningdir borligini — uni xoh simulatsiya deb atang, xoh men deng, xoh hammasi ko’rganimizdek deng.
Xo’sh, bu nimanidir o’zgartiradimi? Mana shu zo‘r savol.
Javobi shu — hech narsani. Bu shunchaki skeptiklik poyon bilmasligi va absurdga eltib qo’yishini ko’rsatadi. Ammo bu skeptiklik keraksiz degani emas.
Shu bois skeptiklikda had bo‘lishi kerak deb hisoblayman va bu hadni pragmatik nuqtai nazardan shunday belgilayman:
agar biror narsaga nisbatan skeptik munosabatim amalda hech narsani o’zgartirmasa, demak bu haddan tashqari bo’ladi.
Borligimga shubha qilganim bilan, baribir qornim ochganda ovqat yeyaveraman. Ammo biror dorining effektiga shubha qilsam, o’sha dorini ichmayman. Har ikkalasi skeptik munosabat. Ammo biri hayotimda hech nimani o’zgartirmaydi, ikkinchisi o’zgartiradi, qarorimga, tanlovimga ta’sir qiladi.
Ortiqcha skeptiklik aql o’yini, qiziq narsa, ba’zan kutilmaganda ahamiyatli nimagadir aylanib qolishi mumkin. Skeptiklikning o‘ziga, uning ahamiyatiga ham skeptik qarab turish kerakdir.
@khurshidyuldosh

Ko‘chmanchi zehniyati
6-7-yil oldin internet saytlarda ishlaganimda rus va o‘zbek tillaridagi maqolalar qanchalik o‘qilayotgani va farqiga e’tibor berganman – rus va o‘zbek tilli auditoriya ko‘proq nimalarga qiziqadi. Yaqqol ko‘zga tashlanadigan farq ekologiya mavzusidagi maqolalarning o‘qilishida edi.
Havo ifloslanishi, iqlim o‘zgarishi yoki O‘zbekistonning biror yerida qizil kitobga kiritilgan hayvonlar o‘ldirilgani kabi mavzulardagi maqolalarni ko‘proq rus tilli auditoriya o‘qirdi. Ya’ni ayni bir maqola yoki xabar ikki tilda qo‘yiladi, o‘qilish sonidagi farq o‘n baravarga chiqishi mumkin.
Yaqinda Farengeyt Press’da ko‘proq qaysi mavzular qiziqtirishi bo‘yicha so‘rovnoma o‘tkazdik. Unda ham ekologiya mavzusi eng oxirgi o‘rinlarda edi.
Bir tanishim ayni holatni tasdiqlovchi yana bir ma’lumotga e’tiborimni qaratdi. Mutolaa ilovasida 1000Kitob loyihasi doirasida chiqqan kitoblarning qanchalik o‘qilayotgani raqamlari edi. U yerda ham ekologiya eng oxirgi o‘rinlarda.
Kuzatuvim yetarli emas, albatta. Ammo hozircha xulosa qilishimga asos bor. O‘zbekzabonlar ekologiyani muhim mavzu hisoblamaydi. Odamlarda ekologik bilim ne qadarligini bilmadim-u, ammo aftidan ekologiya biz uchun qadriyat emas. Vaholanki, ekologik inqiroz eng og‘ir kechishi mumkin bo‘lgan mintaqada yashaymiz, ko‘z o‘ngimizda tabiat misli ko‘rilmagan darajada o‘zgarib boryapti.
Jared Daymondning
“Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed”
nomli kitobi bor. Qachonlardir gullab-yashnagan joylar odamlarning uzoqni ko‘ra olmasligi, xato qarorlari oqibatida o‘lik, kimsasiz shaharlarga qanday aylanganini misollar bilan ko‘rsatib bergan. Kambag‘al va barqaror bo‘lmagan davlatlarda odamlar nari borsa 1-2-yilni o‘ylab reja tuzadi, shunga qarab qaror chiqaradi. Rahbarlar ham qachon ishdan ketishini bilib, shungacha reja tuzadi. Ekologiya esa uzoqni ko‘zlovchilarning tashvishi bo‘lib qolgan. Hatto bir umr mansabda qolishiga ishonganlar ham bolalari bu yerlarda qolmasligini taxmin qiladi yoki aniq biladi.
Bu yerda
yana bir omil
borga o'xshayapti — tafakkur tarzi. Men buni “
ko‘chmanchilik zehniyati
” deb atagan bo‘lardim: odam o‘zini bir joyga bog‘lamaydi, bugun bu yerda, ertaga boshqa joyda bo‘ladi. Bu zehniyat hamma narsani jarayonda ko'radi, hech narsa turg'un emas.
Amalda bir joyda yashasak ham, tafakkurimiz aynan ko‘chmanchiniki, dehqonnikidan ko‘ra cho‘ponnikiga, ishlab chiqaruvchidan ko'ra savdogarnikiga yaqinroq. Daraxt kesishga nisbatan loqayd munosabat (daraxt o‘troq odamga ko'proq kerak, ko‘chmanchiga emas), asriy, tarixiy joylarni bemalol buzib tashlab, ustidan yangisini qurib tashlayverish (bir oygina qo‘noq bo‘lgan joyga uzoq muddatli bino qurilmaydi), suvga munosabat (o‘troq odamga suv doimiy kelib turgani yaxshi, ko‘chmanchi suvli joyga ko‘chib ketaveradi)... Barchasida bitta pattern namoyon bo‘lmoqda: nobarqarorlik, o‘zgaruvchanlik.
Biz ko‘chmanchi zehniyati bilan yashovchi o‘troq odamlarmiz.
Yo zehniyatimizni turmush tarzimizga moslaylik yoki turmush tarzimizni zehniyatimizga. O'rtada qandaydir nomuvofiqlik bor.
@khurshidyuldosh

Yuqoridagi so‘rovnomaga qisqa izoh:
Teist
- men yaratganning borligiga, borliqning faol yo’naltiruvchisi ekaniga e’tiqod qilaman va buni aniq bilaman ham.
Ateist
- men aniq bilaman Xudo yo’q. Buni ratsional asoslay olaman.
Agnostik
- Xudoning bor yoki yo‘qligi masalasiga nuqta qo‘yadigan metod yo‘q, bu borada har qanday tortishuv boshi berk ko‘chaga kirib qoladi. Biz buni hozir bila olmaymiz. Ehtimol kelajakda yo‘li topilar.
Deist
- borliqning ibtidosida qandaydir kuch bo‘lgan, ammo uning sifati qandayligini bilmayman.
Agar shu kategoriyalarning birortasi ham mos kelmasa “
Boshqa
”ni belgilang.

Youtube’da qo‘lda yog‘ochga biror naqsh solayotganlar yoki xattotlarning qanday go‘zallik yaratayotganini ko‘rib o‘tirish yoqadi menga. Shunchaki, tomosha qilib o‘tirib dam olaman. Ayni shu jarayonni robotlar bajarayotgani tasvirlangan videolar ham bor. Ular insondan ko‘ra mukammalroq, aniqroq ishlaydi. Ammo ularni ko‘rganimda o'sha zavq yo‘qoladi, ularga oddiy narsadek qarayman.
Ba’zi bir ishlarda uni inson qilgani uchun qiymat paydo bo‘ladi.
Badiiy gimnastikani olaylik. Uni ertaga 5-6 ta robot bajarishi mumkin, lekin inson bajarsa, boshqacha qabul qilinadi. Robotlar harakatini sinxronlashtirish juda oddiy narsa, insonniki esa san’at va juda katta mahorat. Kranlar tonnalab yukni ko'taradi, ammo biz 200 kilo ko'targan atletga qoyil qolamiz. Men SI yozganini bilsam, hikoyadan ta'sirlanmayman, chunki o'sha hikoyaga turtki bergan hech qanday his yo'q.
Sun’iy intellekt zamonida aynan inson qilgani uchun qiymatli hisoblanadigan ishlar saqlanib qolishi ehtimoli katta, aytmoqchimanki, ayni shu kasblar uzoqroq saqlansa kerak.
Lekin bu ham savol ostida men uchun. Men o‘z idrokimdan kelib chiqib xulosa qilyapman. Ya’ni qaysidir ishlarni inson bajargani uchungina qadrli deb hisoblayman, undan zavq olaman, unga qiziqaman. Ammo hammada ham shunday bo‘lmasligi mumkin, kelajakdagi avlodlar borliqni, deylik, san’atni qanday idrok qilishini biz bugun bashorat qila olmaymiz. Hammamiz o‘z idrokimiz yetgan chegaralar ichiga bandimiz.
@khurshidyuldosh