G‘oyalar va soyalar
Butun nega qismlar yig‘indisidan katta?
Falsafada shunday bahs bor,
“Butun qismlar yig‘indisiga tengmi yoki undan katta?”
Shu masala mohiyatini hatto falsafa talabalarining ham mutlaq ko‘pchiligi tushunmasdan o‘qishni bitiradi. Ba’zilar bunga eski, siyqa va hayotdan uzilgan bahs deb qaraydi.
“Butun qismlari yig‘indisidan katta” degani qismlarning o‘zaro munosabati har bir qismda yo‘q bo‘lgan xususiyatni paydo qiladi, shu jihatdan qismga qarab butun haqida xulosa chiqara olmaymiz va butunda ro‘y berayotgan muammoni faqat qismlarga qarab hal qila olmaymiz deganidir. Masalan, jaydari bir misol, vazir yoki hokim almashadi, ammo vazirlik yoki hokimlik tizim sifatida baribir o‘zgarmaydi, eski muammolar hal bo‘lmaydi. Ya’ni vazirlik yoki hokimlik shaxslarning shunchaki yig‘indisidan iborat emaski, ulardan birortasini yoki hammasini almashtirish bilan muammo hal bo‘lsa.
Nega shunday? Nega qismlarni almashtirib tashlasak, butun (istang, “tizim” deng) o‘zgarib qolmaydi? Qismlar o‘rtasidagi munosabat tizimda emerjent xususiyatlarni paydo qiladi. Бu xususiyatlar (salbiy yoki ijobiy) qismlarga xos emas va ularda mavjud ham emas. Har bir qismni alohida o‘rganib chiqqaningizda ham u xususiyatni ko‘rmaysiz.
Yana bir misol: dunyoni eng sara futbolchilaridan iborat jamoa tuzib ham o‘yinda yutqazishingiz mumkin. Jamoa shunchaki o‘yinchilar yig‘indisi emas, ularning kombinatsiyasi, dinamikasi jamoaning kuchini belgilaydi.
Bu butun qismlar yig‘indisidan kattaligini (qismlarda yo‘q xususiyatlar paydo bo‘lishi hisobiga) ko‘rsatadi.
Yana bir misol kimyodan. Izomerlar haqida eshitgan bo‘lsangiz kerak. Fizik va kimyoviy xossalari mutlaqo farqli ammo tarkibidagi atomlar soni va turi bir xil bo‘lgan molekulalar bor. Masalan, etanol va dimetil efir. Har ikkisida turi ham, miqdori ham bir xildagi atomlar: 2 ta uglerod, 6 ta vodorod, 1 ta kislorod. Agar butun qismlarning aynan yig‘indisi bo‘lganida edi, ulardan xossalari birdek bo‘lgan molekulalar paydo bo‘lishi kerak edi. Ammo (xona haroratida) biri suyuq, biri gaz ko‘rinishidagi mutlaqo farqli moddalar paydo bo‘ladi. Bu xossalarning emerjentligi shundaki, deylik, yolg’iz uglerodga (qismga) qarab, etanolning (butunning) necha haroratda suyuq bo’lishini (xususiyatini) kashf qila olmaysiz. Shunday bo‘lganda edi, fiziklar avtomatik ravishda kimyogar ham bo‘lib qolishardi.
Masala faqat tarkibda (qismlarda) emas, balki strukturada, munosabatda, tizimning qanday qurilgani va oqibatda paydo bo‘layotgan emerjent xususiyatda.
Bir xil turdagi odamlardan ikki tur jamiyat shakllantirish mumkin. Jamiyatdagi boshqaruv, institutlar, munosabatlar, qadriyatlar ana shu farqlarni paydo qiladi.
Aristotel shakl va modda haqida gapirib, shakl ham moddadek ahamiyatli deganida juda haq bo‘lgan. Aynan shakl tizimni paydo qiladi, aynan u butunni qismlar yig‘indisidan katta qilib qo‘yadi, u informatsiya tashiydi. (Ajablanarlisi bu masala Aristotelning “Metafizika”sida yozilgan.)
Xullas, tizimli fikrlash yoki reduksionist bo‘lish fundamental falsafiy ishonchimizdan kelib chiqadi. Boshqa tomondan, hozirgi murakkab dunyoni tushunish tizimlarga qarashni taqozo qilmoqda.
Hayotdan uzilib qolgandek ko‘rinadigan falsafiy masalalar ko‘ringanichalik uzilib qolgan emas.
Farengeyt Press nashr qilishni rejalagan ana shu kitob borliqqa, jamiyatga, tabiatga boshqacha qarashni, o‘rgatadi. Aytgancha, bu malaka sun’iy intellekt dunyosida yanada ko‘proq kerak bo‘ladi. (Aytgancha, aqlning – xoh sun’iy, xoh tabiiy – o‘zi ham emerjent xususiyat. Nima deysiz?)
Aytgancha, SI ko‘plab sohalarning chegaralarini keskin o‘zgartirib, ko‘plarini qo‘shib yuboradi. Bu zamonda muayyan sohaga o‘ta ixtisoslashuv xatarli bo‘lishi mumkin. Avvalgidek sohadagi ko‘p ma’lumotlarni yodlashga, yuzlab tadqiqot maqolalarini bittalab o‘qib o‘tirishga hojat yo‘q. Hammasini SI yordamchi qilib beradi. Sizdan kutiladigani katta manzarani ko‘ra olish, kattaroq aloqalarni payqash, SI bergan natijalarni tekshira olish bo‘ladi. Tizimli+tanqidiy+ijodiy fikrlash. Ha, SIga ko‘rmurid bo‘lish ham yaxshi emas.
Farengeyt Press’dan yangi xushxabar
Donella Meadows'ning dunyo bo‘ylab millionlab kitobxonlar, menejerlar, tadbirkorlar, siyosatchilar va tadqiqotchilar mutolaa qilayotgan mashhur "Thinking in Systems" asarini o‘zbek tilida nashr etish huquqini olganimizni ma’lum qilamiz.
Nega bu kitob muhim?
Hayotimizdagi eng katta muammolarning aksariyati alohida hodisalar yoki shaxslar emas, balki tizimlar natijasidir.
Nega tirbandliklar kamaymaydi? Nega yaxshi niyat bilan boshlangan islohotlar kutilgan natijani bermaydi? Nega ayrim tashkilotlar yildan-yilga rivojlanadi, boshqalari esa bir joyda depsinib turaveradi? Nega ba’zan muammoni hal qilish uchun qilingan harakatning o‘zi yangi muammolarni keltirib chiqaradi?
Ko‘pincha biz muayyan hodisalarga qaraymiz, ammo ularning ortidagi tizimlarni ko‘rmaymiz.
"Thinking in Systems" aynan tizimni ko‘rish qobiliyatini rivojlantiradi.
Donella Meadows murakkab dunyoni tushunish uchun tizimli fikrlash usulini sodda va hayotiy misollar orqali tushuntirgan. Kitob o‘quvchiga sabab va oqibatlar zanjirini, qayta aloqa halqalarini, yashirin bog‘liqliklarni va kichik o‘zgarishlar katta natijalarga olib boradigan nuqtalarni ko‘ra olishni o‘rgatadi.
Bugungi dunyoda axborot ko‘p, ammo murakkab jarayonlarni tushuntirib bera oladigan tafakkur vositalari oz. Shu sababli "Thinking in Systems" ko‘plab universitetlarda tavsiya etiladi va zamonaviy tafakkurning eng muhim kitoblaridan biri sifatida e’tirof etiladi.
Agar siz jamiyat, iqtisodiyot, ta’lim, biznes yoki kundalik hayotdagi murakkab muammolarni chuqurroq tushunishni istasangiz, bu kitob siz uchun.
#TarjimaHuquqi
#DonellaMeadows
#Tizimlar
Bir qarashda oddiy, ammo amal qilinsa, intellektual saviya va madaniyatni sezilarli oshiradigan qoida va tavsiyalar to‘plami. Sentabr oxirlarida nashr qilinadi. Ayniqsa, talabalarga tavsiya qilaman. Turli muhokamalar, debatlarga qiziqadiganlarga ham asqatadi.
Obro‘li adabiy jurnallardan biri “Granta”da chop qilingan va jurnal mukofotini yutgani aytilgan hikoyani
sun‘iy intellekt yozgan ekan
.
Hikoyani saralashda qatnashgan adabiy ekspertlar uni SI yozganini farqlay olmagan. Nafaqat farqlamagan, ko‘kka ko‘tarib maqtaganlar ham (“precise yet richly evocative”). Nobel laureatlari hikoyalarini bosgan bu jurnal farqlay olmagan soxtalikni adabiyotchi mutaxassis emas, SI bo‘yicha tadqiqotlar qiluvchi biznes professori Ethan Mollick aniqlagan.
Xo‘sh, bu holat nimaga ishora qiladi?
Birinchisi, avvalroq aytganimdek matnlar orasidan odamni qidirish chindan qiyin bo‘lib boradi?
Ikkinchisi, ijod, san’at insonning ekskluziv tomorqasi bo‘lmay qoladi. Ijodkorligingiz sizni SI hujumidan himoya qila olmaydi.
Uchinchisi, san‘at nima ekani haqidagi falsafiy masala yanada dolzarblashadi.
Besh yil oldin Facebook’da, SI rasm chizishni boshlasa, uni haqiqiy rassomnikidan ajratib bo‘lmasa, biz unga san‘at asari sifatida qarashimiz mumkinmi, deb yozganimda, ayrim san‘atshunoslar mashina ijod qilolmaydi, deb e‘tiroz bildirishgandi.
Ijod o‘zi nima? Yangi bir narsani yaratishmi? Inson anglab yoki anglamagan holda mavjud bilim, tajriba, kechinmalari kombinatsiyasi asosida nimadir yaratadi. Bu yaratiq boshqalarning hislarini “qitiqlaydi”. Biz shuni san’at deb ataymiz.
Sun’iy intellekt esa kombinatsiyalar qiroli. Inson ijod masalasida undan ortda qoladi. Bu muqarrar. Agar insoniy ijod ortida quruq kombinatsiyadan boshqa narsa bo‘lmasa. (Bo‘lishini juda istardim.)
Ammo SIning ijodi “prompt” orqali qo’zg’atilgan zanjirli reaksiyaning ma‘nosiz mahsuli xolos. Ma’noni biz unga yuklaymiz. SI o’ziga o’rgatilgan ulkan ma’lumotlardagi patternlar asosida mahsulot chiqaruvchi mashina.
Agar biz o’sha mahsulotga ma’noga ega narsa sifatida qarasak, u holda SI ijod qiladi, san’at asari yaratadi.
Masala shundaki, siz SI ijodi ekanligini bilsangiz, o’sha asardan ta’sirlana olasizmi? Agar ta’sirlana olsangiz, boshqalar ham shunday bo‘la olsa, san‘at insonga xos faoliyat shakli bo‘lmay qoladi.
O’zi shundog’am san’atshunoslikda “avtorning o‘limi” masalasi bor (Rolan Bart). Agar chindan avtor “o’lgan” bo’lsa, ijodni odam qiladimi, SI qiladimi, nima farqi bor, baribir ma’noni o’quvchi-tinglovchi-tomoshabin yuklaydi.
Butun nabotot va hayvonot olamining gultoji sanalgan inson ham aqliy, ham ijodiy jihatdan birinchilikni qo‘ldan bermoqda.
Nima qoladi, keyin nima bilan maqtanamiz?
https://khyuldoshev.wordpress.com/2026/05/31/suniy-intellekt-olamida-insonni-izlash/
Жамият ва виждон
Достоевскийнинг кўп асарларида шундай ҳолат учрайди: кимдир бирор ёмон иш қилади, дейлик, одам ўлдиради. Аммо унинг жиноятини ҳеч ким билмайди. Одамлар учун у беайб, пок, баъзилари ҳатто баобрў ҳам. Аммо улар азоб ва зиддият ичида яшайди — айримлари қўлга тушишдан қўрққанидан, бошқалари эса жамиятда қозонган обрўси аслида ўзининг чинакам кимлигига, ўзлигига мос келмаганидан: одамлар мени яхши дейди, аммо мен қотилман. Улар жамият ўзларига тўғри баҳо бермаётганини билади.
Мен қотилман деб айтса, одамлар унинг гапига барибир ишонмаслиги ҳам, амалда ҳеч нарса ўзгармаслиги ҳам мумкин (бу эпизод “Ака-ука Карамазовлар”да бор). Муҳими, унинг ўзини фош қила билиши, журъати етиши, зеро ўзининг кимлигини ҳаммага ошкор қилгач енгил тортади. Ҳатто қамалса ҳам, жазоланса ҳам майли.
Даҳрийлар ҳам ана шундай аҳволга тушиб қолиши, ўзи истаган ҳар қандай ишни қила олмаслиги, Достоевский учун, Худонинг борлиги далилидир: “Худо йўқ бўлса, демак, ҳамма нарса мумкин.” Ҳатто даҳрий ҳам, ҳамма нарса қила олмаяпти, демак, ҳамма нарса мумкин бўлавермас экан. Хулоса: Худо бор. (Буни мантиқдаги
modus tollens’
га ўхшатаман.)
Виждон масаласи Достоевскийнинг деярли ҳамма асарларида муҳим ўрин тутади.
Ўз айбини жамият олдида тан олгач, енгил тортиш… Бу нима дегани? Черковга бориб, руҳонийга бор айбини тан олиш анъанаси Худонинг олдида тазарру белгиси сифатида қабул қилинади. Шу билан одам енгил тортади. Аммо ҳар икки ҳолатда ҳам бир нарса аниқ: гуноҳни тан олиш. Нега тан олиш? Тан олиш нега керак? Нега тан олгач енгил тортади? Бунинг бирор илмий изоҳи борми?
Эмил Дюргҳейм жамият Худо рамзи орқали аслида ўзига сиғинади дейди. Бу ғояни тасдиқлайдиган социологлар ҳам оз эмас. Эволюцион нуқтаи назардан биз ижтимоий жонзотмиз ва бизнинг ижтимоий феъл-атворимиз гуруҳий танланиш ва адаптация ҳосиласи, холос.
Инсон жамият бўлиб яшай олиши учун унда айрим руҳий хусусиятлар шаклланган. Шулардан бири – виждон.
Виждон орқали жамият ўз аъзоларини беихтиёр бошқаради.
Киши ҳатто яширинча қилган номақбул қилмиши учун азоб чекиши унинг ижтимоий жиҳатдан ўта девиант хулқли бўлиши олдини олади. Виждоннинг нимадан азобланиши эса ўзимиз яшаб турган жамият қадриятларига бевосита боғлиқ. Дейлик, қулдорлик нормал жамиятда кимнидир қул қилганлик учун одамнинг виждони қийналмайди.
Биз одатда жамиятимизда жирканч деб ҳисобланган таомни ея олмаймиз, истасак ҳам. Дейлик, ҳар хил қурт, қўнғизларни. Биз жамият таъбини ўзлаштирганмиз. Ҳеч ким назорат қилмаса ҳам, унга амал қилаверамиз. Виждон менга ана шундай ахлоқий “таъб”га ўхшаб кўринади. Мутлақо ўзимизники деб ўйлаган кўп тушунчалар, ҳислар асли ижтимоий маҳсулот. Жамият эса барибир асосий, кўринмас “арбитр”.
Айбни жамият олдида тан олиш (ёки Черковга бориб руҳоний олдида тан олиш), Худога илтижо қилиб тавба қилиш ва Дюргҳеймнинг Худо тимсолидаги жамият ғояси бир нарсани урғулайди: инсон ижтимоий жонзот, у мудом жамиятнинг маъқулловини истайди. Худо бандаларига уларнинг виждони орқали сўзлайди деган Аквитанлик Фоманинг гапини сал бошқача қилиб айтиш мумкин: жамият виждон орқали ўз аъзоларини назорат қилади.
Ундай эмас, дейсизми? Жамиятга тупурдим дейсизми? Жамият шунчаки атрофимиздаги ҳар турли одамлар эмас, балки биз ўзимизни мансуб деб ҳисоблайдиган ҳар қандай реалу виртуал жамоа бўлиши мумкин. Жамият ичидаги бегоналар ҳам ўзини бирор тоифага мансуб деб ўйлайди.
Кимгадир бирор қилган ишимизни айтиб, унинг “тўғри қилибсан” деб айтишини кутамизми, демак, тан олишга ва қилмишимизни кимдир маъқуллашига муҳтожмиз. Facebook ёки Instagram’да кўп лайк йиғишдан ёки обуначиси кўпайишидан “самооценкаси” кўтариладиганлар буни яхши ҳис қилади.
Фактлар гапиради дейишади. Йўқ, фактлар соқов, ўз ҳолича гапиролмайди, балки гапиртирилади.
Олим фактни ўз назарий андазасига солиб, умумқабул қилинган методлар асосида изоҳлайди, ундан чиқадиган хулосаларни баён этади. Аммо бу фактнинг эмас, илмий методология ва назариянинг гапиришидир. (Айни бир фактдан икки олим икки хил хулоса чиқариб қўйиши мумкин эмасми?)
Фактлар гапириши тарихни ўрганаётганда айниқса ўзига хос шаклда намоён бўлади. Тарихчи ўтмиш оламига дахлдор фактлар уюмидан ўз назариясига мосларини саралаб, саҳнага олиб чиқади. Саҳнада қайси фактлар гапиртирилишига қараб, тарихий драма кўз ўнгимизда намоён бўлади. Ҳар бир тарихчи ўтмишнинг у ёки бу фактига бош ролни ижро этиш ҳуқуқини беради, қайсидир фактлар иккинчи даражали ролларни ижро этади, қайсидирлари саҳнага таклиф қилинмайди. Шунга кўра, тарихчи саҳнада ўз пьесасини ижро этади, унинг трагедия ёки комедия бўлиши рол берилган фактларга боғлиқ. Дейлик, бир тарихчи Амир Темурнинг қайсидир шаҳардаги қатлиоми фактига бош ролни беради, бошқаси эса обод қилинган шаҳарлар фактига. Қарабсизки, биз икки бироз фарқли саҳна томошасини кўрамиз. Икки томоша ҳам фактга асосланган тарих. Аммо бизнинг ундан оладиган хулосамиз, тасаввуримиз фарқли.
Тарихчи у ёки бу фактни қандай саралайди? Албатта, у ўзи тарихан муҳимроқ деб ҳисоблаган фактни олиб чиқади, буни илмий-методологик жиҳатлардан асослаши ҳам мумкин. Камида асосладим деб ҳисоблайди.
Аммо… табиат ҳодисасини ўрганаётган физикдан фарқли ўлароқ, тарихчи инсон сифатида башарият жамиятининг бир ўйинчиси. Унда ҳам ҳислар, симпатия ва антипатия бор; тарихнинг интиҳосию моҳияти борасида ўз эътиқоди, фалсафаси бор. Қолаверса, ўзи яшаб турган жамиятнинг сиёсати бор. Энг асосийси, унда ҳам дахлдорлик ҳисси бор. Физик ўзини табиатдон ташқарида кўриши осонроқ. Тарихчи билан эса бу анча мушкул иш.
Бу билан ўтмиш бир рўё демоқчи эмасман. Ўтмиш, унинг фактларини рад қиладиган даражада эсимни еганим йўқ. Тарих тугул қаршимизда, кўз олдимизда турган факт ҳам гапирмайди. Муаммо фактларда эмас. Фактларнинг тарихий аҳамиятини тарихчилар турлича кўришида. Буниси методологик, мафкуравий, эътиқодий, ҳатто сиёсий масаладир.
Энди шу мулоҳазаларни социологик ёки политологик таҳлилларга ҳам татбиқ қилиб кўринг. Уларда ҳам турли фактлар келтирилади, сараланади, изоҳланади, хулосалар берилади.
Биз жамиятдаги катта, мураккаб ҳодисалар, сабаб-оқибатлар занжири ҳақида гапирганимизда, у ёки бу турдаги фактларни ажратиб олиб, модел ясаймиз. Бу моделларимизнинг башорат қилиш кучига қараб, уларнинг тўғрилигини тахмин қиламиз.
Аммо тарихий ҳодисалар борасида моделлар тузиш ва уларни текшириш кўпинча имконли бўлмайди. Бундай вазиятда тарих ишонч, асосланганлик ва баъзида дид масаласи бўлиб қолаверади.
Мен факт саралаш жараёни қанчалик баҳсли ёки кўпчилик олимларнинг якдил бўлиши даражасига қараб, ўша илмнинг (тарих, социология, политология ва ҳк) фанлилик мақомини белгилайман. Фанларнинг фанлилик мақомлари спектрида ҳар бир фан муайян ўринга эга.
@khurshidyuldosh
Бадиий асар ўқиш нега керак?
300-500 саҳифали романда ифодаланган ғояни 3-4 саҳифали фалсафий эсседа ҳам ифодалаш мумкин. Ўша романни ёзган ижодкор файласуфдан ақллироқ ё донишмандроқ бўлмаслиги (ёки аксинча) ҳам мумкин.
Ана шуни назарда тутиб, айримлар бадиий адабиётга беписанд қарайди.
Юзаки қаралса, вақт совуриб, роман ўқимаган маъқулдек кўринади. Аммо бундай ўйловчилар адабиётнинг иши ғоя тушунтириш эмаслигини билмайди.
Адабиёт (кино ҳам) ғояни таърифламайди, асосламайди, балки уни ҳис қилдиради. Бу таҳлил эмас, тасвирдир. У абстракт ғоянинг конкретлик орқали ифодасидир. Таъриф эмас, тасвир тасаввур уйғотади. Тасаввур эса ҳисни жунбишга келтиради ва сиз ўша ғояда назарда тутилган нарсани ҳис қилиб кўрасиз. Ана шу ҳис қилдириш орқали англатишдир. Тасвир таърифга нисбатан узунроқ бўлишини ҳисобга олсак, романлар каттароқ бўлиши табиий.
Адабиёт тасвирлайдиган ғоялар табиий борлиқнинг дискрет фактлари эмас. Фактларни ўрганиш учун бадиият керак эмас, зотан. У тасвирлайдиган ғоялар фактларнинг ўзи эмас, балки ўша фактга нисбатан инсоннинг ҳиссий реакциясидир.
Масалан, ёвузлик ғоясини олайлик. Фактлар ўз-ўзича ёвуз бўлмайди. У шунчаки нарса, шунчаки ҳодиса, холос. Курраи замин йўқ бўлиб кетса ҳам, оддий факт. Қотиллик ҳам бир ҳодиса, жараён холос. Уни исталганча таҳлил қилишингиз, сабаб-оқибатларини кўрсатишингиз мумкин. Аммо ундан ёвузлик деган параметрни тополмайсиз. Ёвузликнинг ранги, ҳиди бўлмайди. Аммо бизда ёвузлик деган ғоя бор, шундай эмасми? Аслида бу бизнинг фактга нисбатан ҳиссий реакциямиз номидир.
Ёвузликни таърифлаш мумкин, аммо унинг нималигини ҳис қилмаса, барибир бу таъриф қуруқ гап бўлади, зеро унинг объекти реалликда эмас, ичимизда.
Фактга нисбатан ана шу ҳиссий жавобимизнинг қанчалик шакллангани, не чоғли ўткирлиги бизнинг шахс ва инсон сифатидаги мақомимизни белгилайди. (Сунъий интеллект замонида инсонликни фақат интеллект билан ўлчасак, машинага инсонлик мақомини бермоқ жоиз бўлиб қолади.)
Адолат, гўзаллик, хунуклик, шараф, улуғворлик… булар бари, гарчи фалсафий таърифланса-да, бадииятда конкрет ҳолатлар воситасида ҳис уйғотиш орқали англанади.
Ҳар қандай қадриятга нисбатан циник бўлмаган одам, буларнинг аҳамиятини тан олади, демакки, нима учун 4 саҳифалик фалсафий эссе доим ҳам етарли бўлмаслигини тушунади.
Қолаверса, яхши бадиий асар одатда битта ғоя ҳақида бўлмайди. Биз биргинасини тушунамиз-у, бутун асар шу ҳақда экан деб ўйлаймиз.
Баъзида асар ёзувчининг ўзидан баландроқ бўлади. У ёзган мақола, бирор публицистик ишини кўрсангиз, баъзида саёз, интеллектуал бўшдек кўриниши мумкин. (Масалан, Лев Толстойнинг нобадиий асарлари ўртамиёна файласуфларникидан баланд эмас.) Аммо ёзувчининг кучи унинг интеллектидагина эмас, тасаввури, ҳислари, уларни образларда ифодалай олишида, бошқача айтганда, у яратган хаёлий оламда. Шу хаёлий олам реал оламдаги муайян рангларни қуюқлаштириш орқали ижод қилинади. Бу эса кўз илғамас жиҳатларга эътиборимизни қаратади, ниманидир ҳис қиламиз, бирор фикрга туртки беради ва назаримизни реал оламга қайта қаратганимизда, энди уни сал бошқача кўра бошлаймиз.
PS. Булар шахсий кузатув, тажрибам хулосалари. Адабий жанрлар кўп. Айтганларим уларнинг айримларини тўғри акс эттирмаслиги табиий.
@khurshidyuldosh
Bolalar uchun taqiqlanadigan ijtimoiy tarmoqlar: O‘zbekiston oldidagi yangi dilemma
Bugungi muhokamamiz mavzusi o‘zbek jamiyati uchun hozircha keskin kun tartibida turgan masala emasdek tuyulishi mumkin. Ammo dunyo tajribasi shuni ko‘rsatyaptilki, bu — faqat vaqt masalasi. Hozir AQSh, Yevropa va Osiyoning qator davlatlarida qizgin bahs-munozaralarga sabab bo‘layotgan, qonunchilik darajasida ko‘rib chiqilayotgan ushbu masala erta yoki indin bizda ham jamiyatni ikkiga bo‘ladigan, keskin fikrlar to‘qnashuviga sabab bo‘ladigan mavzulardan biriga aylanishi aniq.
Gap voyaga yetmagan bolalarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishini cheklash yoki tartibga solish haqida bormoqda. Ayrim davlatlar bundan bolalar psixikasini, diqqatni jamlash qobiliyatini va ruhiy salomatlikni himoya qilishni maqsad qilsa, boshqalari buni so‘z erkinligi, shaxsiy tanlov va zamonaviy dunyodan uzib qo‘yish xavfi bilan boglamoqda. Demak, masala bir yoqlama emas: cheklovlar nimani beradi, nimani olib qo‘yadi — bu savol hali ochiq.
O‘zbekiston uchun ham bu mavzu begona emas. Bolalarning ekran oldida o‘tkazayotgan vaqti ortib borayotgan bir paytda, davlat, maktab va ota-onalar qanday yo‘l tutishi kerak? To‘liq taqiq yechimmi yoki oqilona tartibga solish samaraliroqmi? Cheklovlar ortidagi ehtimoliy xatarlar, kutilmagan ijtimoiy va ruhiy oqibatlar haqida yetarlicha o‘ylab ko‘rilayaptimi?
Bugun mehmonlarimiz — pedagog, Toshkentdagi «Lider» maktabi asoschisi Feruza Vahobova, Profi School maktabi direktori Xurshid To‘xtanazarov hamda faylasuf, so‘nggi yillarda dunyo bo‘ylab katta muhokamalarga sabab bo‘lgan va o‘zbek tiliga tarjima qilingan «Behalovat avlod» asari muharriri Xurshid Yo‘ldoshev bilan birga ushbu masalani turli nuqtayi nazarlardan tahlil qilamiz.
📱
👉
https://www.youtube.com/watch?v=IFgTzbn8t7Y
@haqiqatdailyos
Kitob o‘qishdan tortib, gadjetlaru bolalik xotiralarigacha gaplashdik. Sizga ham qiziq bo‘lsa, ko‘rarsiz.