Kitoblar ombori
Eng qizig'i Yaponlar boshdan kechirgan bu qora tarix hozir ham dunyoning boshqa bir mamlakatida, aniqrog'i qo'shnimiz Afg'onistonda ham sodir bo'lmoqda.
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar, innovatsiyalar va yuksak taraqqiyot cho'qqisiga chiqqan zamonaviy dunyo haqida o'ylab, insoniyat qashshoqlikni butunlay yengib o'tgandek tasavvurga borish tabiiy. Ammo Afg‘onistondan kelayotgan xabarlarni tahlil qilsangiz, xuddi Yaponiyadagi Meydzi davrining qora o'tmish yillariga tushib qolgandek bo‘lasiz. Farqi shundaki, bu gal o‘z farzandini bir necha qop un, bug‘doy yoki qarzlarini uzish evaziga sotishga majbur bo‘layotganlar yapon dehqonlari emas, balki afg‘on ota-onalaridir.
Xo'sh, nega insoniyat sivilizatsiyasining bugungi bosqichida ham bunday mudhish holatlar takrorlanmoqda? Keling, dunyo haqidagi biz odatda e'tibor bermaydigan ammo uning shafqatsiz tarafi bilan qisqacha tanishamiz.
Afg'onistondagi siyosiy o‘zgarishlardan so‘ng xalqaro yordamlarning keskin to‘xtashi va xorijiy banklardagi milliardlab dollarlik milliy aktivlarning muzlatilishi butun afg'on iqtisodiyotni falaj qildi. Ish o‘rinlari yo‘qoldi, oddiy xalq mutlaq daromadsiz qoldi.
Mamlakat iqtisodiyoti asosan qishloq xo'jaligiga tayanadi. So'nggi yillardagi ketma-ket kelgan dahshatli qurg‘oqchilik hosilni nobud qildi. Odamlarda na sotishga mahsulot, na yeyishga non qoldi.
Ochlikdan omon qolish uchun dehqonlar mahalliy boylardan yoki oziq-ovqat savdogarlaridan qarz oladi. Qarzni qaytarish muddati kelganda esa, berishga hech narsasi yo‘q otaning oldiga o'ta og'ir tanlov qo‘yiladi: yoki butun oila ochlik girdobida qoladi yoki qarz evaziga uydagi farzandlaridan biri (ko‘pincha yosh qizaloqlar) boylarga berib yuboriladi.
Klassik psixologik asarlarda o‘qiymiz-ku, inson mutlaq qashshoqlik va ochlik yoqasiga kelib qolganda, undagi barcha axloqiy, ijtimoiy va insoniy normalar yemirila boshlaydi. Afg‘onistondagi ota-onalar o‘z bolalarini yomon ko‘rgani yoxud toshbag‘ir bo‘lgani uchun sotayotgani yo‘q. Bu xuddi 120 yil oldingi yaponlardagi
"kuchiberashi"
(ortiqcha og'izdan qutulish) amaliyotining ayni o‘zginasi. Bitta bolaning hayoti yoki erkinligini qurbon qilish evaziga qolgan uch-to‘rtta farzandning jonini saqlab qolinadi. Afsuski bu qashshoqlikning eng shafqatsiz, insoniylikdan yiroq matematikasidir.
Sotilgan yoki majburan erga berilgan bu afg'on qizaloqlarining qismati o'sha yapon "komori"laridan ham og'irroq. Ular ko'pincha og'ir jismoniy mehnatga, erta tug'ruqqa va umrbod huquqsizlikka mahkum etilmoqda.
Biz bugun farovon va sivilizatsiyalashgan jamiyatlarni ko'rib, ularning yutuqlariga havas qilamiz. Yaponiya o‘zining qorong‘u va og'riqli o‘tmishini yengib, kuchli ta'lim va tinimsiz mehnat orqali bugungi mo'jizaviy davlatni qura oldi. Lekin Afg‘onistondagi bugungi murg‘ak bolalarning taqdiri nima bo‘ladi? Ularning ko‘z yoshlari va qurbonliklari qachondir o‘z mamlakati taraqqiyotiga xizmat qiladimi yoki jamiyat shu jaholat va qashshoqlik botqog‘iga batamom singib ketadimi?
Bu savol hozircha butun dunyo hamjamiyatining, insoniyat vijdonining javobsiz qolayotgan eng og'ir savolidir.
@kitob_ombori
Yaqinda hammamizga yaxshi tanish bo‘lgan "Oshin" serialini qaytadan ko‘rishni boshladim. Ochiq aytaman, bolaligimda bu serialni shunchaki bir qizchaning sarguzashtlari sifatida ko‘rgan ekanman. Ammo hozir, aqlini tanigan inson sifatida, 7 yoshli Oshinning qahraton qishda bor-yo‘g‘i bir qop guruch evaziga o‘z uyidan begona xonadonga xizmatkorlikka jo‘natilishini ko‘rib, yuragim ezildi.
"Nahotki ota o‘z bolasini shunday shafqatsizlik bilan berib yuborsa? Nahotki shunday bo‘lgan bo‘lsa?" degan o‘y bilan o‘sha davr tarixini titkilashga tushdim. Va bilib olgan ma'lumotlarimdan rostmanasiga sochlarim tikka bo‘ldi. Serialdagi voqealar shunchaki yozuvchining fantaziyasi emas, balki qachonlardir Yaponiyaning ayanchli tarixi.
Ma'lumot qidirib keyin bildimki, bundan 120 yillar avval Yaponiya qishloqlarida shunday qizchalarni
"Komori" (子守)
deb atashgan ekan. Ular boylarning go‘daklarini yelkasiga opichlab, enagalik qiluvchi jajji xizmatkorlar bo‘lgan. Tasavvur qilyapsizmi? Odatda 9 yoshli, qashshoqlik avj bo‘lgan joylarda esa hatto 5 yoshli qizaloqlar o‘zidan unchalik ham kichik bo‘lmagan bolalarni kun bo‘yi orqasida ko‘tarib yurishga majbur bo‘lishgan.
Nima uchun deysizmi? Chunki ochlikdan qirilib ketayotgan ota-onalar uyda bitta bo‘lsa ham "ortiqcha xo‘randa"dan qutulishni (bu atama
"kuchiberashi"
deyiladi) o‘ylashgan. Evaziga esa uylariga ozgina pul yoki o‘sha serialdagi kabi hayot-mamot masalasi bo‘lgan bir qop guruch kelgan. Qizchaning o‘ziga esa bor-yo‘g‘i bitta fartuk, yog‘och poyabzal (geta) yoki eskiroq kimono tegishi mumkin bo‘lgan. Uning butun boshli bolaligi, bir yillik umri shunga baholangan.
Eng achinarlisi, bu qizchalar maktab nimaligini umuman bilishmagan. Masalan, bitta ma'lumotda o‘qidim: 1883-yilda Naganoda maktabga bormagan 111 ta bolaning 96 nafari qizlar, ularning teng yarmi esa ana shunday "komori" bo‘lib ishlayotgan qizaloqlar bo'lgan. Jamiyatning eng quyi qatlamidan chiqqani, mehr ko‘rmagani uchun ularning xulqi qo‘pol, muomalasi dag‘al bo‘lgan. Orqasidagi bola yig‘lasa, ayamay silkitib tashlashar, yupatish uchun og‘ziga biron shirinlik tiqib qo‘yishgan. O‘zlari hali go‘dak bo‘laturib, boshqa go‘dakka qanday qilib to‘g‘ri mehr bera olsin?
Ba'zi badavlat oilalar o‘zining obro‘sini o‘ylab, bu qizchalarni biroz odobliroq bo‘lishi uchun maxsus kurslarga yuborgan. Qizchaning kir sochlari boyning bolasiga tegib iflos qilmasligi uchun ularning boshiga oq ro‘mol o‘ratib qo‘yishganini o‘qiganimda, bo‘g‘zimga nimanidir tiqilib qolgandek bo‘ldi.
"Oshin"dagi qor kechib yig‘lab ketayotgan qizaloq kadrlarini hozir butunlay boshqacha ko‘z bilan, ich-ichimdan zil ketib tomosha qilyapman. Uning ko‘z yoshlari ortida yuz minglab yapon qizaloqlarining real, mudhish fojiasi yotganini endi his qildim.
Biz bugun havas qilib qaraydigan, dunyoning eng rivojlangan va boy davlatlaridan biri bo‘lgan Yaponiya osmondan tushmagan. Uning asosida qishning qahratonida qaltirab, o‘zining jajji yelkasida birovning bolasini ko‘tarib katta qilgan, oilasi yashab qolishi uchun o‘z bolaligini qurbon qilgan o‘sha jajji komorilarning mehnati, sabri va ko‘z yoshlari yotibdi...
Tarix qanchalar shafqatsiz, inson irodasi esa qanchalar kuchli bo‘lishi mumkinligiga yana bir bor amin bo‘ldim. Siz ham bu serialga endi boshqacha ko'z bilan qarasangiz kerak...
@kitob_ombori
Kitob ochsangiz-u, birinchi sahifasidayoq koʻzingiz mana bunday soʻzga tushsa, nima qilardingiz?
bababadalgharaghtakamminarronnkonnbronntonnerronntuonnthunntrovarrhounawnskawntoohoohoordenenthurnuk
Yoʻq, klaviaturani mushuk bosib ketmagan. Bu mashhur adib Jeyms Joysning 17 yil davomida yozgan, dunyodagi oʻqilishi eng qiyin kitob hisoblangan
«Finnegans Wake»
romanidagi haqiqiy soʻz. Unda naqt 100 ta harf bor!
Xoʻsh, bu nima degani va nega bunaqa yozilgan?
Joys bu soʻzni shunchaki boshqotirma uchun toʻqimagan. Bu
butun dunyo tillaridagi momaqaldiroq tovushi
.
Adib turli tillardagi «momaqaldiroq», «chaqmoq» va «bulut» soʻzlarini olib, bir-biriga ulab chiqqan:
Hindcha —
badal
(bulut)
Fransuzcha —
tonnerre
(momaqaldiroq)
Italyancha —
tuono
Inglizcha —
thunder
Qadimgi skandinavcha momaqaldiroq xudosi Tor va yaponcha afsonalar nomlari...
Mantiq nimada?
Qadimgi falsafaga koʻra, ibtidoiy gʻor odamlari osmonda birinchi marta dahshatli momaqaldiroq gumburlaganida qattiq qoʻrqib, ilk bor osmonga qaragan ekan:
«Tepada bizdan kuchliroq kimdir bor!»
Aynan shu qoʻrquv insoniyatda eʼtiqod, din va madaniyatni boshlab bergan, deb ishonilgan.
Joys ushbu soʻzni baland ovozda oʻqiganingizda, qulogʻingiz ostida
butun yer yuzi tillaridagi osmon gumburlashi bir vaqtda jaranglashini
xohlagan.
Eng qizigʻi, butun kitob boʻylab shunaqa 10 ta uzundan-uzoq «chaqmoq-soʻz» sochib chiqilgan.
Tushunish qiyin, lekin gʻoyaning koʻlami rostdan ham hayratlanarli toʻgʻrimi?
Hamma quyidagi kategoriyadagilar uchun mos deb bilgan asarlarni yozib ketsin:
1. Yangilar uchun: Alkimyogar
2. Oʻrta darajalar uchun: Mazaxchini oʻldirish
3. Oʻrtadan sal balandlar uchun: 1984
4. Ilgʻor darajadagilar uchun: Jarayon
5. Professionallar uchun: Usta va margarita
6. Professional pro max’lar uchun: Yolgʻizlikning 100 yili
7. Ekspertlar uchun: Aka-uka Karamazovlar
8. Usta kitobxonlar uchun: Uillis
9. Lyuboy kitobxon uchun: Oʻtkan kunlar
"Dafn marosimimga gul emas, sumka olib kelinglar"
Biz odatda insonning dunyodan o'tishini gullar, marhum haqida iliq so'zlar va dabdabali marosimlar bilan tasavvur qilamiz. Aksariyat hollarda bu faqat tiriklarning o'zini ovutishi uchun qilinadigan, qandaydir sun'iylik aralashgan urf-odatlardir. Ammo ba'zan shunday insonlar uchraydiki, ularning so'nggi istagi insonlarni hayratga soladi.
Jorjiya shtatida qariyb 30 yil davomida boshlang'ich sinf o'qituvchisi bo'lib ishlagan
Tammy Waddellning
hikoyasi asl qadriyatlar va insoniy fidoyilik haqida.
Uzoq vaqt davomida saraton xastaligi bilan kurashgan Tammi o'zining so'nggi manzili yaqinlashganini his qiladi. Shu damda u yaqinlariga g'ayrioddiy, ammo uning butun umriga mazmun baxsh etgan kasbiga xos vasiyat qiladi.
"Dafn marosimimga gullar ko'tarib kelmang. Uning o'rniga ehtiyojmand bolalar uchun maktab anjomlari bilan to'ldirilgan sumkalar olib keling".
Tasavvur qiling: motam zali. Lekin u yerda so'lib qoladigan o'nlab gulchambarlar emas, cherkov o'rindiqlarida qator terib qo'yilgan yuzlab rang-barang maktab ryukzaklari turibdi. Bu shunchaki xayriya emas edi. Bu – xatto o'lim oldida ham o'zini emas, endi katta hayotga qadam qo'yayotgan murg'ak qalblarni o'ylagan insonning o'z missiyasiga bo'lgan yakuni edi.
Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlarda minglab soxta, kimo'zarga yoki shunchaki "trend" uchun qilinadigan harakatlar fonida Tammining bu ishi qalbni larzaga soladi. Uning bu ishida hech qanday pafos yoki e'tiborni tortish degan narsa yo'q. Faqatgina o'z ishiga, insoniylik burchiga bo'lgan cheksiz muhabbat bor xolos.
Tammy Waddell jismonan bu dunyoni tark etdi, ammo uning so'nggi darsi o'sha kuni yig'ilgan yuzlab maktab sumkalari orqali butun dunyoga yetib bordi. U o'zining kasbiga bo'lgan cheksiz muhabbati bilan bizga bitta oddiy haqiqatni isbotlab ketdi:
Haqiqiy o'qituvchi – umrining oxirigacha o'qituvchi bo'lib qoladi
!
@kitob_ombori
Kim nima desa desin,
“
BAXT PULDA”
Chunki puliz bo‘lmasa
kitob ololmaysiz
😊
😍
Sherlok Xolmsning prototipi kim?
1837-yilning 2-dekabrida shotlandiyalik vrach Bellning oilasida oʻgʻil farzand dunyoga keldi. Unga Jozef deb nom berdilar. Bolaligidan qiziquvchan boʻlgan Jo aniq fanlarni ham, ijtimoiy fanlarni ham yaxshi oʻzlashtirdi. Biroq uning koʻnglini fizika va kimyo koʻproq zabt etdi.
Keyinchalik ham bitta sohaning oʻzi bilan cheklanib qolishni istamagan Jozef kimyo va anatomiyani teng oʻrganishga kirishdi. U boʻlajak vrach qancha koʻp narsani bilsa, amaliyotda qiynalmaydi, degan fikrda edi. Jozef eng koʻp qiziqadigan mavzulardan biri zaharning odam tanasiga taʼsiri edi. Uning uyida maxsus labaratoriya boʻlib, turli sinovlarni oʻtkazardi.
Yosh, intiluvchan bu yigit adabiyot bilan shugʻullanishni ham kanda qilmadi. Toʻgʻri, uning yozganlari taniqli vatandoshi Robert Byorns asarlari kabi shuhrat qozonmadi. Lekin kichikroq poemalari va sheʼrlari oʻquvchilar eʼtiboriga tushdi.Jozef doktorlik kasbini egallagach, mehnatdan va yaxshilik qilishdan toʻxtamadi, uzoqda yashaydigan yoki davolanishga puli yetmaydigan odamlarga ham beminnat xizmat koʻrsatdi. Shu sababli yosh terapevt tezda tilga tushdi. Edinburgning bu mashhur shifokori xizmatlaridan Charlz Doyllar oilasi ham foydalanib turardi. Yetti nafar bola kamolga yetayotgan bu oilaning toʻngʻich farzandi boʻlajak yozuvchi Artur Konan Doyl edi.
Artur doktor Bell bilan keyinroq – 1877-yili yana uchrashadi. U Edinburg universiteti talabasi boʻlgach, professor Bellning maʼruzalariga qatnasha boshlaydi. Darslardan qolmaslik uchun qoʻshimcha ishlar bilan shugʻullanib, pul topishiga ham toʻgʻri keladi. Bell juda koʻplab talabalarning orzusidagi shaxs edi. Arturning keyinchalik mashhur adib boʻlib tanilgan kursdoshlari Jeyms Berri (“Piter Pen”ning muallifi) va Robert Luis Stivensonlar ham u haqida esdaliklar yozishgan.
Bellning maʼruzalari juda qiziqarli oʻtar, chinakam bilim manbai edi. Professor koʻpincha biror bemorni sinfxonaga chaqirar va eng oldin talabalardan bu kishi kimligi, qayerdan kelgani, nima ish qilishi va qanday xastalikka chalinganini soʻrardi. Albatta, fikrlar, taxminlar koʻp boʻlardi. Lekin Bell talabalarga eng muhim fikrlarni saralashni sabr-bardosh bilan oʻrgatardi. Bir kuni xonaga bezgak tutib, istimalayotgani koʻrinib turgan shlyapali kishi kirib keladi. Bell talabalarga shunday tushuntiradi: odam xonaga kirganda boshkiyimini olmadi, bu uzoq vaqt odatiy urflarga amal qilinmaydigan yerda boʻlganidan dalolat. Demak, soʻnggi vaqtlarda armiyada xizmat qilgan. Chunki u yerda salomlashuv payti boshkiyim yechilmaydi. Bezgagi esa Vest-Indiya hududiga xos. Bundan u Barbadosdan kelayotgani anglashiladi.
Deduktiv xulosa chiqarish usuliga asos solgan doktor Bell keyinchalik Sherlok Xolms haqidagi asarlar prototipiga aylandi. Professor talabalar eʼtiborini u yoki bu kasb egasining qanday xulq-atvor va odatlarga ega boʻlishiga qaratardi. U, deylik, biror dengizchiga nazar tashlab, uning qayerdan kelganini tumani yoki shaharigacha aniq ayta olgan.
Bell odamning xatti-harakatlari va atvorini bilish uchun shevalar va talaffuzlarni oʻrganishni tavsiya qilardi. Chunki uning oʻzi shevasiga qarab, kishining qayerdanligi, atvoridagi salbiy-ijobiy xususiyatlari haqida xulosa chiqara olardi.
Jozef Bell Artur Konan Doylni talabalari orasidan saylab, oʻziga yordamchi qilib oldi. Bu esa Arturning tibbiy va adabiy sohalardagi kamoli uchun juda katta maktab vazifasini oʻtadi.
Mashhur yozuvchi oʻzining mashhur izquvarini tasvirlar ekan, uning tashqi koʻrinishi va odatlarini ustozidan oladi. Masalan, qahramonining ozgʻinligi, boʻychanligi, engak tuzilishi, oʻtkir nigohi, xirildoq ovozi doktor Bellga xos belgilardan edi. Konan Doyl professorni shunday tasvirlaydi: “Bell tashqi tuzilishi jihatidan ham, aqliy jihatdan ham juda noyob inson edi. U novcha, chayir, qalin sochli, uzun burunli, ziyrak, oʻtkir nigohli, yelkalari ozgʻin, yurganda silkinib qadam tashlaydigan, ovozi keskin kishi edi”.
Sherlok Xolmsga juda oʻxshaydi-a? Mashhur izquvar haqidagi qissa va hikoyalarni oʻqir ekansiz, unda ham xuddi shunga oʻxshash xususiyatlar borligiga amin boʻlasiz.