Nurulloh Muhammad Raufxon

Ўқ-ёй, қилич ва найза узоқ замонлар уруш қуроли эди, бугун улар спорт қуролига айланди. Лекин бунгача қанчадан-қанча одам қирилиб кетди!
Қанийди бугунги ракеталар, ҳарбий учоқлар, дронлар одам ўлдиришни, юртларни бузишни бас қилиб, бугуннинг ўзида спорт қуролларига айлантирилса!
Ўйлаб қарасам, одам боласидан ваҳший, шафқатсиз борлиқ йўқ экан.

Туркия йилдан йилга, ойдан ойга, кундан кунга дунёга майдон ўқийдиган ҳолга келяпти.
Туркия Ички ишлар бошқони (вазири) Мустафо Чифтчи (Mustafa Çıftçı), давлатда учинчи ё тўртинчи мавқеда турадиган бир одам, боқинг, давлат минбаридан туриб нима деяпти:
“ ‒ Шомнинг, Ҳалабнинг, Қорабоғнинг озодлигини кўрганимиз каби, иншаоллоҳ, бир куни Қудуснинг ҳам озодлигини кўрамиз!
‒ Мен волий бўлиб ишлаб юрганимда Жаноби Ҳақдан бир ниёзим бор эди. Биласизлар, бу ерда беш сана волийлик қилганимдан кейин Эрзурумга тайинландим, икки ярим йил у ерда ишладим. Ниёзим (дуойим) бу эди, жуда катта эди дуойим: “Раббим, менга бир кун, бир кунга бўлса ҳам, Қудус волийлигини насиб эт!” деган эдим.
‒ Ишонаман, Жаноби Ҳақ у кунларни бизга кўрсатади! Мутлақо кўрсатади! Бунга чин юракдан ишондим ва ишонишда давом этяпман! Ўтмишда бўлгани каби у ерлар яна бизники бўлади, яна бизнинг қўл остимизга, иншаоллоҳ, киради! Чунки бошимизда Ражаб Тоййиб Эрдўғондек дунё лидери бор!”

Биз томонларда илгари каттиқ иссиқ кунлари бирдан танага ёқувчи майин шабада эсиб қолса, катталар: "Ана Ҳайдархон келди, ана Ҳайдархон келди!" деб қувонишар эди.
Майин шабада "Ҳайдархон" дейилиши нимага асосланган экан-а?

КАРИМДЕВОНА МАНЗАРАЛАРИ
V.
Ойимчахон момо асли бухоролик бўлганлар. Дадам раҳматли у кишини “Аммазодаларимиздан”, деганларига қараганда Бухоро билан қанақадир қариндошлик иплари билан боғланганмиз.
Ойимчахон момо саййидалардан эканларини олдинги бобларда айтган эдим. Саййида бўлганда ҳам жуда обрўли, нафақат Бухоро, балки бутун Туркистонда таниқли шахс бўлган эканлар. Буни Умархондан кейин Қўқон тахтига ўтирган унинг ўғли Маъдалихон отасининг севиклисига уйланмоқчи бўлиб, теваракка “Маъдалихон шариатни оёқости қилди, отасининг хотинига уйланди”, деган қора хабар ёйилгач, унинг адабини бериб қўйиш учун Бухородан мурид-пуридлари билан бирга Қўқон сари йўлга чиққанларида буни эшитган хон “тиззаси зир титраб, нима қиларини билмай қолгани”дан билса бўлади. Ҳарҳолда бу воқеа тафсилоти бизнинг ҳамда яқин қавм-қариндошларимизнинг хонадонларида оғиздан-оғизга кўчиб, то бизнинг давримизгача келган. Бир неча хил тарзда камина ҳам эшитганман. Айрим майда-чуйда тафсилоти фарқланса-да, асосий воқеа бир хил:
Ойимчахон момо дарғазаб ҳолда Қўқонга яқинлашаркан, Хон қўрқиб, қандай қилиб бўлмасин у кишини тўхтатиб қолиш ҳақида вазиру вузаролари билан маслаҳат қилади. Бирилари: “Кўкрак бўйи келадиган лавҳга катта Қуръони карим китобини очиб қўйиб, дарвозадан кираверишга қўйиш керак”, деб маслаҳат беради. “Шунда Қуръони каримни босиб ўтмасдан қайтиб кетади ва биз унинг ғазабидан омонда қоламиз”, дейди. Шундай қилишади ҳам. Ойимчахон момо ҳассани дўқиллатиб шиддат билан саройга кириб келаётиб остонада баланд бўйли лавҳ устида очиқ Қуръони каримни кўриб, “Ҳаҳ бадбахт, йўлини топибсан-ку!” деб орқаларига қайтиб кетадилар.
Иккинчи хил ривоятда хонга Қуръони каримни очиб тинимсиз ўқиб ўтиришни маслаҳат беришади. Ойимчахон момо Маъдалихонни Қуръон ўқиётган ҳолда кўриб, “Ҳаҳ бадбахт, йўлини топибсан-ку!” деб ғазабларидан пича тушадилар.
Ҳар ҳолда момо Маъдалихонга қаттиқ танбеҳ бериб, икки-уч кун пойтахтда меҳмон бўлиб, сўнгра Исфарадаги қариндошларини йўқлаш учун йўлга отланганлар. Йўл юра-юра водий чеккасига келиб, тоғ йўлига кирмасдан олдин беш-тўрт кун дам олиш учун чодир тикишади. Теша билан сув келтирмоқчи бўлаётган Карим бобони ана ўша кунлари кўрадилар ва ораларида бошда айтганимиз машҳур гап-сўз бўлиб ўтади.
Ойимчахон момо яёв юрганларида қўлларида бир ҳасса бўлар экан. Чодирнинг ёнига ҳассани бир уриб ерга санчиб қўядилар. Беш-тўрт кун ўтиб, дамларни олиб, йўлга озиқ-овқатларни ҳозирлаб, Исфара сари отланганларида ҳалиги ҳасса ерга тиқилган жойида қолади.
Янаги йил баҳорда ҳасса кўкаради, куртак чиқариб, барг ёяди. Тут калтаги тут дарахтига айланади.
Орадан юз йигирма йиллар ўтиб, тут одамнинг қучоғи етмайдиган даражада катталашиб кетади ва...
...мен ана ўша улкан тут тагидаги ҳовлида туғилганман!
Жуда серҳосил тут эди. Бутун қишлоқ еса ҳам тугамасди – қайта-қайта ғўра тугиб, қайта-қайта тут пишаверарди.
Талабалик йилларим қишлоққа “гинпилон” (Генералний план ‒ Бош пилон) келиб, ҳаммаёқ бузди-бузалоқ бўлиб, юз эллик йиллик тут ҳам кесилиб, ўтин бўлиб кетди. Биз ҳам кўчдик.
Бузилиш ва қурилишлар узоқ йилларга чўзилди. Илонизи йўллар тўғри бўлди, уйлар бир хил бичимдаги қутидай тартиб билан қурилди, лекин... у эски ва қадрдон хотиралар ўчди, одамлар ўзгарди. Ўрис келганидан кейин ҳам тиришиб ўзлигини сақлаб келган миллат етмишинчи йиллар охирларида ички қаршиликлардан тамоман чарчади, таслим бўлди: ўзлигини, ўз тарихини, ўз қиёфасини йўқота бошлади.
(Давоми бор.)

КАРИМДЕВОНА МАНЗАРАЛАРИ
IV.
“Даҳана” тожикчасига “оғиз” дегани. Яъни, қишлоқнинг оғзи ‒ Каримдевонага киравериш.
Қизиғи, қишлоққа тўрт томондан ҳам кирса бўлаверади, лекин нимага фақат қибла томони “даҳана” дейилган? Каминанинг ожизона тахминича, Исфарадан Қўқон сари йўлга чиққан карвон 20 ‒ 30 чақиримча тоғ ичра юра-юра водийга шундай чиққан ери бўлгани учун бўлса керак. Водийнинг оғзига ўхшайди ҳақиқатда. Оти тожикча бўлгани ҳам шу тахминни тасдиқлайди. “Ва ниҳоят тоғ йўллардан водийга чиқиб олдик”, деган маънода “Даҳана” деб қўйишган.
Бунга ярим ҳазил-ярим чин маънода ўзим ҳам бир бошқа тахмин тўқиб олганман ва сўраганларга кулиб шуни айтаман.
Қўқон шамоли ҳақида эшитмаган одам бўлмаса керак. Ҳар фаслда бир неча маротаба қўзғолиб, кунлаб эсади. Кучини айтган билан етарлича тасаввур этиш қийин. Шамолимиз кучини айтиб англатиш қийин, уни кўзи билан кўрган одамларгина яхши билади. Ёки бир гал поезднинг ўн икки метрлик темир йўлини осмонга кўтариб, чирпирак қилиб, 10 – 15 чақирим бошқа ёққа обориб, даланинг ўртасига санчиб қўйганидан билса бўлади. Дарахтларни қўпориш, томларни учириб кетиш каби ишлар-ку унга чўт эмас. Энди тасаввур этдиларингми?
Ана шу шамол бизнинг қишлоқдан бошланади. Кўзга кўринмас улкан дев бир қўлини Қатронтоққа, иккинчи қўлини қаршидаги Бўёп бува тоғларига тираб, оғзини (даҳанини) катта очиб, водий ичига қараб шунақа пуфлайди, нариёқ-бериёғи йўқ!!! Ҳамқишлоқларим доим кўзини қисиб юришга ўрганиб қолишгани шундан. “Даҳана”ни девнинг оғзи деб ҳам, шамолнинг оғзи деб ҳам тушунса бўлаверади яъни.
Хуллас, қибла маҳалланинг тўртала томондан кириши эмас, фақат Исфара томондан киришигина “Даҳана” деб аталиши бежиз эмас.
Тоғимизни “Қатронтоғ” дедим. Бунинг ҳам тарихи бор.
Болалигимда бу отни эшитмаганман, кейин ҳам анчагача билмай юрдим. “Шу ерлик киши” қиссамни ёзишга киришганимда тоққа от қўйишим керак бўлди. Бир-иккиталаридан сўрасам, елка қисишди. Машҳур ёзувчимиз Худойберди Тўхтабоевга бордим. У киши бизнинг қишлоқдан уч-тўрт чақирим наридаги Тагоб (Таги об) қишлоғиданлар. Тагоб ҳам шу тоғимизнинг этагида жойлашган.
‒ Бу тоғнинг оти “Қатронтоғ”, ‒ дедилар Худойберди ака. ‒ Бағрида ҳеч нарса ўсмайдиган, яшилликдан қатрон бўлган тоғ.
Қиссада “Ў-ў, Қатронтоғим!” деган хитоб шундан кейин ёзилган.
Ўзи бу тоғни росмана тоғ деб ҳам бўлмайди. Узоқ-узоқлардаги улкан тоғларнинг этаги бўлгани учун пастроқ. Қирранг тошдан иборат. Ёғин кўп бўлган йилларгина озгина яшиллик кўринади, ўша ҳам баҳор тугамасидан дарров қовжирайди ва Қатронтоғ ёзи билан устидан салкам эллик даражали гармсел эстириб, ҳансираб, пишиллаб ётади.
(Давоми бор.)

КАРИМДЕВОНА МАНЗАРАЛАРИ
III.
Каримдевона тарихини бошлаганимизда: "Қишлоқда иккита қабристон бор", деган эдик.
Аслида, қабристон учта: биттаси ойимчаликларники, иккинчиси даҳаналикларники, учинчиси Карим бобоники. Хос. Ойимча қақир мозори маҳалла ичида, Даҳана қақир мозори ҳам маҳалла ичида, Карим бобонинг гўри эса, алоҳида. Катта йўл бўйида.. Нимагалигини билмайман, лекин қишлоқда эскидан ўрнашиб қолган анъанага кўра, Карим бобо гўри ёнига фақат ўз авлодлари кўмилади.
ТошДУнинг Филология факултетига ўқишга кирган йилим 1-курс бошларида устозлар биз талабалар билан обдан танишишар эди. Бир куни, Оллоҳ раҳмат қилсин, профессор Озод Шарафиддинов мени турғизиб, кимлигимни, қаерданлигимни сўрадилар.
‒ Қўқонданман, ‒ дедим.
‒ Қўқоннинг қаеридансиз? ‒ деб сўрадилар.
‒ Яйпаниданман, ‒ дедим.
‒ Яйпаннинг қаеридан?
‒ Каримдевона қишлоғиданман, ‒ деганимдан кейин:
‒ Карим девона ким бўлганини биласизми? ‒ деб сўраб қолдилар.
Мен қишлоқда ҳамма биладиган ривоятни айтиб бердим.
‒ Булар тўғри. Лекин у одам аслида катта шоир бўлган. “Девона” сўзи ҳам у кишига шоир бўлгани учун таҳаллуснинг бир кўриниши бўлиб қолган. Машрабни ҳам девона дейишган-ку! Ўзи ҳам “Машраби девонаман”, деган, ‒ деб мен билмаган янгиликни айтиб қолдилар. Сўнгра қўшиб қўйдилар: ‒ 1956 йили Душанбеда бир олимнинг ўзбекчада “Каримдевонани излаб” деган китоби чиққан. Кўрганман. Сариқ китоб эди.
Шундан кейин узоқ вақт қишлоғимдан гап очилса, Карим бобони шоир деб таништирадиган бўлдим. Бу гапни телесуҳбатларимдан бирида ҳам Озод ака номларидан айтдим. Аммо яқинларда Карим бобонинг ҳозирда қишлоғимизда яшаётган чевараю дуваралари Раҳмат ака ва Қамбарали акалардан бу “тарих” янглиш эканини эшитдим. (Қамбарали Боймуродов 2023 йили “Даҳана қақир қишлоғининг қисқача тарихи” деган китоб ҳам ёзган.)
‒ Шоир Каримдевона бошқа, бу киши бошқа, ‒ деб қолди Раҳмат ака. ‒ Шоирнинг қабри Конибодомда, қишлоғимизга сув келтирган бобомизнинг қабрлари мана шу ўзимизнинг Даҳанададир.
Албатта, ҳақиқатга яқин, балки том ҳақиқат бўлгани бу тарихдир.
Ўтган йили Раҳмат ака билан Қамбарали ака иккалаларини уйга чақириб, Карим бобо ҳақларида узоқ суҳбат қурдик. Ҳатто ютуб каналимга қўйиш мақсадида махсус видеосуҳбат ҳам қилдик. Кейин кўрсам, сифати кўнгилдагидек чиқмабди. Бошқатдан суҳбат уюштирарман, деб уни эълон этмадим. Орада Қамбарали дўстимиз оламдан ўтибди. На чора, биз режа қиламиз, Оллоҳнинг режаси устун келади. Оллоҳ раҳматига олсин.
Давоми бор.

КАРИМДЕВОНА МАНЗАРАЛАРИ
II.
(Давоми. Бошланиши кеча қўйилди.)
Энди қишлоғимиз асосчиси Карим бобо отига “девона” сифати қандай қўшилиб қолгани ҳақида айтай.
Қўқон хони Маъдалихондан аразлаб, пойтахтдаги боғ ҳовлисини ҳам, саройдаги мансабини ҳам, обрў-эътиборни ҳам ташлаб, нега энди айнан бу қақир ерларга келиб қолгани тарихини ҳам, у киши келмасидан олдин Исфара йўли устида жойлашган, шаҳардан уч ярим тош (бугунги ўлчовда 27-28 чақирим) узоқликдаги бу ерларда одам яшаганми-йўқми эканини ҳам ҳозирча аниғини билмайман. Чунки қишлоқ тарихи тўғрисида ота-боболаримиздан ўтиб келган ривоятга кўра, илгари бу ерларда сув бўлмаган, уни шу Карим исмли киши олиб келган. Сувсиз ерда ким яшарди?
Аммо давлат ҳужжатхоналарида сақланаётган манбалар хабар беришича (Р. Н. НАБИЕВ. ИЗ ИСТОРИИ КОКАНДСКОГО ХАНСТВА
(ФЕОДАЛЬНОЕ ХОЗЯЙСТВО ХУДОЯР-ХАНА”), ҳозирги Қизил қақир (қизил” сифати совет даврида берилган) теваракларидан то бизнинг Даҳанагача бўлган 5-6 чақирим айланасига қақир ерлар олдин шоир, тарихчи олим ва сарой китобхонаси мудири Мирзо Қаландар Мушрифга, сўнгра у кишининг ўғиллари шоир Мирзо Айюб Баҳжат Китобдор (каминанинг бешинчи ва тўртинчи боболари)га Умархон ва Маъдалихон махсус хат-ҳужжат билан вақф қилиб беришган. Бундан чиқади, демак, Карим девона келмасидан бурун ҳам бу атрофларда озми-кўпми аҳоли яшаган. Ишлайдиган одам бўлмаса, даромад бўлмаса, қуруқ қақир ерларнинг ўзи вақф қилиб берилмайди-ку, ахир?
Хуллас, айтишларича, Карим бобо қўлда теша билан ер чизиб, Қатронтоғ этакларидан то бугунги қишлоғимизгача тахминан 20-25 чақирим масофадан сув олиб келган.
Пайғамбарзода Ойимчахон момо “Маъдалихон шариатни оёқости қилди” деган хабар кетидан Бухородан Қўқонга келганида хон билан кўришиб, унга айтадиганларини айтиб, берадиган танбеҳларини бериб, сўнгра қариндошларни йўқлаш учун Исфарага қараб йўл олган пайтда тоғ тагида энкайволиб нимадир қилаётган бир одамни кўради. Қараса, у тешада ер чизиб, бармоқдек сувни еталаб келяпти. Ораларида бундай суҳбат кечади:
‒ Эй одам, нима қиляпсан?
‒ Ариқ очяпман...
‒ Ариқни тешада очадими? Девона экансан-ку! Кетмон-метмон йўқми?
“Девона” сўзи Карим бобога ёққан шекилли, ўша кундан бошлаб у киши “Карим девона” бўлган.
Лекин, ўйлаб қаралса, у киши асло девона бўлмаган. Аксинча, бугунги газ билан ўлчаганда ҳам, камида энг уста мироб (сув хўжалиги муҳандиси) бўлган. Яъни, тоғ этаги адирликларида ариқ очиш учун олдин сувнинг ўрмалаш йўлини топиш лозим эди. Енгил иш қуроли сифатида тешани танлагани шундан.
(Ҳамқишлоқларим ёки маҳаллий тарихчилар бундан бошқача ривоятларни билишса, муаллифга билдиришлари сўралади.)
(Давоми эртага, иншаоллоҳ.)

КАРИМДЕВОНА МАНЗАРАЛАРИ
I.
Мен туғилган қишлоқнинг оти иккита: Каримдевона ва Ойимча қақир.
Аниқроғи, Каримдевона катта бир қишлоқнинг умумий оти ва у ўз навбатида бир-бирига боғланиб-киришиб кетган иккита қишлоққа бўлинади: Ойимча қақир ва Даҳана қақир.
Бу икки маконни “маҳалла” демай “қишлоқ” деяётганимизнинг сабаби ‒ гузари битта, мактаби битта бўлгани билан қабристони иккитадир. Ўлса, ойимчаликлар Ойимча қақирнинг, даҳаналиклар Даҳана қақирнинг мозорига кўмилади. Табиий, тўйлар, маъракалар ҳам айри-айри. Борди-келди, олди-берди бўлаверади, туғилганидан то ўлгунича иккала қишлоқ одами ҳар куни кўзи кўзига тушади, салом-алик қилади, ҳатто битта синфда ўқиган бўлади, дўст бўлади, ўртоқ бўлади, қуда-анда бўлади, бирга ишлайди, бирга яшайди, лекин барибир ҳар бири ўзининг мозорига кўмилади. Шунақа.
Қишлоққа умумий от бўлиб қолган Карим девона аслида девона эмас. Бундан икки юз йиллар бурун Маъдалихон даврида яшаган, саройда ишлаган, камида бешта ажнабий тилни билган, Қўқонга келган чет элликлар билан Хон ўртасида таржимонлик қилган, бир ривоятга кўра ҳатто хоннинг ишонган дўсти бўлган, давлат хазинабони (Марказий давлат банки мудири ёки Молия вазири) бўлган киши. “Девона” деб ном чиқаришининг ўзига хос тарихи бор, уни бошқа гал ёзаман.
Ойимчахон момо ҳам тарихий шахс. Пайғамбарзодалардан. Ҳатто, Оллоҳ раҳмат қилсин, Дадажонимнинг айтишларича, бизнинг авлодга аммазодалардан бўлганлар. Тақдирнинг мувофиқ келишига қаранг, Карим бобо билан айни бир замонда яшаган, ҳатто кўришишган. Бунинг ҳам тарихи қизиқ ва бошқа гал ёзаман. Ҳозирча шу умумий таништирув билан чекланаман.
Карим бобо саройдан этак силкиб чиқиб кетиб, бу қишлоққа асос солмасидан бурун бу ерлар қақир (сувсиз қақраб ётган) ерлар бўлган. Шунинг учун “Даҳана” ва “Ойимча” сўзларига “қақир” сўзи қўшилиб қолган.
У ер-бу ерда таржимаи ҳолимда туғилган қишлоғим бир “Каримдевона”, бирда “Ойимча қақир” деб кўрсатилганининг сабаби шу. Иккаласини қўшиб “Каримдевонанинг Ойимча қақир маҳалласи” деса ҳам бўлади.
Давоми бор.

Кундан-кунга ўз миллий тафаккур тарзимиз шаклланиб боряпти, Оллоҳга шукр.
Тармоқларда, телеграм, ютуб каналларда қилинаётган суҳбатлар, шарҳлар, ички ва ташқи сиёсат таҳлиллари, дунё воқеаларига қарашлар ниҳоят биз ҳам ўз йўлимизни топиб бораётганимизни кўрсатяпти.
Оқни қорадан, ҳақни ботилдан, дўстни душмандан, фойдани зарардан ажрата бошлаганимизнинг ўзи катта ютуқдир. Мустақиллик сари илк қадамларни қўя бошлаган кунларимиздан то бугунгача қилиб келган орзу-умидимиз шу эди.
Ижтимоий тармоқлардаги ҳамма янгиликни ҳам кузатиб боришнинг иложи йўқ. Лекин энг муҳимлари деб ўйлаганларимни ўқиб, кўриб, эшитиб боришга ҳаракат қиляпман. Тепадаги гапларим шулардан чиқарган хулосаларимдир. Нарсаларга қўйилаётган сарлавҳаларнинг ўзи ҳам биз яхши томонга ўзгараётганимизни, тобора тўғри йўлга тушиб бораётганимизни билдириб турибди.
Мисолларсиз умумий ёздим, аммо нима демоқчи бўлаётганимни, қайси фикр-мулоҳазаларни назарда тутаётганимни ўзларингиз ҳам билиб турибсизлар деб ўйлайман.
Оллоҳ ақлларимизни янада теран, ўлчовларимизни янада тўғри, қадамларимизни янада собит қилсин.

Яқинда ютубда бир ўзбек қорнига "СССР" ёзуви туширилган калтаенг кўйлак кийиб олганини кўрдим. Ёши чамаси қирқлар нари-берисида. Яъни, СССР даврида беш-олти яшар бола бўлгандир бўлса. СССР ни қўмсаяпти десам, унинг ҳавосидан ҳеч қанча нафас олиб улгурмаган. Наҳот миллий туйғу, миллий ғурур йўқ бу йигитда, деб юрагим сиқилди. Балки бирон собиқ коммунистнинг боласимикан ё, деб ўзимча йўл ахтардим.
Ҳай, икки-уч кундан кейин унутдим. Алами кетди. Энди бунисига бало борми?
Тунов куни Истанбулнинг Умронияси (Сўндурақ)да бир кичкина дўкон орқа деразасига манабу расмдаги кўйлакни кўз-кўз қилиб осиб қўйибди! Туркияда! Истанбулда! Ҳеч қачон бизга ўхшаб СССР таркибида бўлмаган, аксинча, СССРга душман мавқеида сиёсат юритган бир турк мамлакатида!
Бунисига нима дейсиз? Ўрисия империячилик тарғиботини зўр юритяпти лекин! Ҳатто Туркиягача етиб келибди! Яна-тағин кирил ҳарфларида!