Rozaliya Gabdulhakova

Bolalarga boylik haqida o‘rgatishimiz kerak bo‘lgan tushunchalar
Kechagi Vadud bilan suhbatimiz orqali sizlarga maktabgacha yoshdagi bolalar ma’naviy qadriyatlarni to‘liq tushunmasligini yetkazmoqchi bo‘ldim. Buning sababi juda oddiy — ularning miyasi hali ko‘rinmaydigan, mavhum tushunchalarni tasavvur qilishga qiynaladi. Bolaning dunyosida hamma narsa vizual.
Ota-ona sifatida nimalarga e’tibor berishimiz kerak? Keling, buni bandma-band ko‘rib chiqamiz:
1️⃣
Boylikni yomon obrazda ko‘rsatmaslik
Farzandimiz bizda yo‘q narsalarga e’tibor berib gapirganda, biz ko‘pincha ongsiz ravishda o‘zimizni himoya qilishga o‘tamiz. Boylikni qadrsizlantirib, darrov ma’naviy narsalar haqida gapirgimiz keladi. Lekin bu bolada "Yo boylik bo‘lishi kerak, yo ma’naviy yetuklik", "Boylar yaxshi odam emas, pullari halol emas" degan noto‘g‘ri tushunchani keltirib chiqarishi mumkin.
Bolalar kichikligida ularga boylik haqida orzu qilishga, chiroyli narsalarni xohlashga va o‘z ehtiyojlarini eshitishga qo‘yib berishingiz mumkin. Ma’naviy qadriyatlar esa yosh ulg‘aygani sayn, asta-sekinlik bilan tarbiyalanib boradi.
2️⃣
Boylik bilan qilish mumkin bo‘lgan yaxshi ishlarni ko‘rsatish
Ehson qilish, hayotda vaqtni samaraliroq va sifatliroq sarflash kabi ko‘plab imkoniyatlarning zamini aynan iqtisodiy barqarorlikka bog‘liqligini gapirib berish lozim. Va albatta, o‘zingiz ham bu ishlarda bolaga amaliy namuna bo‘lganingiz eng yaxshi yo‘ldir.
3️⃣
Hamma narsani sotib olib bo‘lmasligini tushuntirish
Masalan, bolaga: "Ha, pulga eng qimmat o‘yinchoqni sotib olishing mumkin, lekin do‘st faqat o‘zaro munosabat va mehr qurish orqali paydo bo‘ladi" deb tushuntirish. Sotib olmasdan ham, o‘zida bor bo‘lgan emotsional narsalarni sezishni va ularga shukr qilishni o‘rgatish.
4️⃣
Bolaning orzusi o‘zida bor narsalarni qadrsizlantirmasligi
Bola kelajakda olishni xohlagan qimmat mashinasini orzu qilish barobarida, hozir o‘zida bor samokati (yoki velosipedi) uchun ham xursand va minnatdor bo‘lishni bilsin. Bu ham aynan sizdan, ota-onadan o‘rganiladigan eng muhim hislatdir.
📌
Maktabgacha yoshdagi bolalar ba’zida sizga yoqmagan, sizni xafa qiladiganga o‘xshagan gaplarni aytishlari mumkin (xuddi boy hayot tasviri haqidagi gaplardek). Bu ularning butun umr shu fikrda qolib ketishini anglatmaydi. Shuning uchun ko‘p xavotir olmang, hamma narsaning o‘z vaqt-soati bor.
😊
P.S. Bugun haligi ta’ziya bo’lgan joyga payshanba kuni yana ham ko’p odam kelibdi. Vadud har bir mashina oldidan katta hayrat bilan o’tdi. Oxiri Rols Roysni ko’rib baqirib yubordi
😁
🤭
@psixolog_rozaliya

Hikmatni beliga tepdi
🤦‍♀️
Vadud:
— Oyi, siz boy bo'lishni tanlaysizmi yoki juda boy bo'lishnimi?
— Men baxtli bo'lishni tanlayman.
— Boy odam xohlagan narsasini sotib oladi va baxtli bo'ladi.
— Haqiqiy baxt oilang bo'lishi, yaqinlaring bilan yaxshi munosabatda bo'lishing.
— Hm.
— Bizning eng sevimli inson bor edi, esingdami? Bilasanmi u boylik haqida nima degan?
— Nima degan?
— Haqiqiy boylik narsalarni ko'pligida emas, qalbning hotirjamligida degan. (Qalb degan hoyda ko'ksini ko'rsatib, reaksiyasini kutib turibman)
— Hmm
...
— Oyi, Rols royschi? Eshiklari ovoz bilan avtomatik ochilib yopilsa?
—
🤦‍♀️
🤦‍♀️
🤦‍♀️
Ba'zida shunaqa juda aqlli gaplarni gapirasiz, bolalar tushunmaydi
😂
.
Bugun ertalab bog'chaga ketayotsak ta'ziya bo'lib katta yo'lni to'sib qo'yishgan ekan. Yo'l chetida har xil qimmat mashinalar turibdi. Vadud bu joyda prezident yashaydimi deb so'radi. Keyin menga qarab:
— Ana, boylarni hayoti (вот она богатая жизнь)
Sizlaning farzandingiz boylik haqida nima fikrda? Qanday to'g'ri munosabat shakllantirishga harakat qilasiz? Boylikka to'g'ri munosabat qanday?

📱
"Bolam gadjetga o‘rganib qoldi..." – Yo‘q, siz shunday odat shakllanishiga qo‘yib berdingiz!
Qizlar, bilasizlar, men doim onalarni ayblamaslikka harakat qilaman. Lekin aynan shu joyda — bola odatlarini o‘zgartirishda onadan boshqa mas’ul shaxs yo‘q!
O‘zimizga samimiy savol beraylik: bolangiz telefon yoki televizorga chindan ham "o‘zi" o‘rganib qoldimi?
Bolaning miyasi hali nima foyda-yu, nima zarar ekanini mustaqil tushuna olmaydi. U hayotni siz qanday taqdim etsangiz, shunday qabul qiladi. Telefon bersangiz — telefonga, bermasangiz — uydagi bor narsalarni o‘ynashga o‘rganadi.
👶
Biz o‘zimiz qanday qilib bu yo‘lni "ochib beramiz"?
1-vaziyat: Bola yig‘layotgan edi, telefonda baland ovozli narsa qo‘yib berdingiz — u tinchlandi.
2-vaziyat: Ovqat yeyotganda injiqlik qildi. Oldiga multfilm qo‘ydingiz, u ekranga qarab qotib qoldi, siz esa og‘ziga ovqatni lo‘p-lo‘p tiqib olganingizga xursand bo‘ldingiz.
3-vaziyat: Bolani dadasiga berdingiz, dadasi Reels ko‘rib yotdi, bola esa hech kimga xalaqit bermay ekranga termuldi.
Mana shu kichik "qulay" vaqt bolada raqamli qaramlikni, ekran oldida vaqt o'tkazish odatlarini shakllantiradi.
🛑
Necha yoshgacha nazorat to‘liq onada bo‘lishi shart?
1. 0–1.5 yosh
(To‘liq cheklov): Miya va nutq jadal rivojlanadigan davr. Ekran asab tizimini o‘ta charchatadi, sensor yuklanish va agressiya chaqiradi.
2. 2–7 yosh
(Cheklangan daqiqalar): Bola ekrandagi oson dofamin oqimiga o‘z irodasi bilan "yo‘q" deya olmaydi. Ona ekran vaqtini qat’iy belgilashi va nazorat qilishi shart.
3. 7–12 yosh
(Tizimli qoidalar): Bola bilan birgalikda uydagi raqamli qoidalarni va shartnomalarni tuzish davri.
Biz sizlar bilan raqamli dunyoda yashayapmiz, uni bolalar uchun to‘liq cheklab bo‘lmaydi, bu ham to'g'ri emas. Lekin bolaning ekran vaqti uning hayotidagi harakatlanish, tabiiy rivojlanish va jonli o‘yin o‘ynash vaqtini butunlay egallab olishiga yo‘l qo‘ymasligimiz shart! Ekrandan bolaning zarari uchun emas, foydasi uchun foydalanishimiz kerak.
Xullas, qizlar, biz kattalar ijtimoiy tarmoqlarda o‘zimizni arang boshqarayotgan bir vaqtda, bu og‘ir mas’uliyatni mitti bolalarning yelkasiga tashlab qo‘yish mutlaqo noto‘g‘ri.
Agar hozir nazoratni qo‘lga olmasangiz, bolaning nutqi kechikishi, asabiy bo‘lib qolishi va kelajagi raqamli dunyo qo‘lida qolib ketishi xavfi bor.
🎯
7 kunlik "Ekran Detoks" amaliy chellenji va maxsus Workbook (amaliy daftari) aynan onalarga gadjetlar ustidan nazoratni janjalsiz, og‘riqsiz va xotirjamlik bilan qaytarib olishni o‘rgatadi.
💰
7 kunlik tizim va amaliy dasturning narxi: 99 000 so‘m.
👉
Ishtirok etish uchun hoziroq administratorimizga yozing:
@psixolog_rozaliya_admin

Shu izoh menga bir maqolaga ilhom berdi.
Asli bu kimning mas’uliyati?
Meni kutinglar, men maqola bilan qayturman))

Nega boladan shunchaki telefonni olib qo‘yish ish bermaydi?
(Onalar yo‘l qo‘yadigan eng katta xato)
"Bo‘ldi, bugundan telefon yo‘q!" — deb apparatni bolaning qo‘lidan olib qo’yasiz. Tanish holat, shundaymi?
Xo‘sh, natija nima bo‘ladi?
Yerga yotib olib baqirish, tinmay yig‘lash, eshiklarni qarsillatib yopish yoki sizdan qattiq xafa bo‘lib, o‘ziga bekilib olish...
Aksar onalar ertasi kuniyoq telefonni qaytarib beradi
🙈
Ko‘p onalar buni ko‘rib: "Bolam juda qaysar, gapga kirmaydi", — deb o‘ylashadi. Lekin, azizlarim, aslida muammo bolada emas, siz qo‘llagan usulda.
Nega telefonni shunchaki olib qo‘yish hech qachon muammoni hal qilmaydi?
🔴
1. Bu bolaning miyasi uchun haqiqiy "shok" (Dofamin ochligi)
Telefon, planshet va multfilmlar bolaning miyasiga juda tez, oson va katta miqdorda dofamin (baxt va qoniqish gormoni) beradi. Bola ekranga qaraganda uning miyasi "men hozir juda baxtliman" degan signalni oladi.
Siz telefonni to‘satdan olib qo‘yganingizda, bolaning miyasida dofamin darajasi keskin tushib ketadi. Bu xuddi kattalarning eng yaxshi ko‘rgan narsasini kuch bilan tortib olgandagi holatga o‘xshaydi. Bola janjal qilayotganda qaysarlik qilmayotgan bo‘ladi, uning organizmi haqiqiy "shok" holatida bo‘ladi. Ba'zi bolalar bu "shok"dan nevroz bilan chiqadi. Bola qancha kichik bo'lsa, buning ehtimoli shuncha yuqori.
🔴
2. Fokus almashmadi, bo‘shliq paydo bo‘ldi
Tasavvur qiling, bolaning qo‘lidan dunyodagi eng qiziqarli sehrli qutini oldingiz. Xo‘sh, uning o‘rniga nima berdingiz? Hech narsa. Shunchaki "bor, o‘yinchoqlaring bilan o‘yna" dedingiz.
Miya telefondagi yorqin, tez va qiziqarli tasvirlardan keyin oddiy qo‘g‘irchoq yoki koptokni qabul qila olmaydi — ular bolaga juda zerikarli tuyuladi. Agar ekran o‘rnini bosa oladigan aniq va qiziqarli muqobil (alternativa) berilmasa, bolada kuchli zerikish va stress paydo bo‘ladi.
🔴
3. Taqiq — eng shirin meva
Siz qanchalik qattiq taqiqlasangiz va telefonni yashirsangiz, bolaning ongida uning qiymati shunchalik ortib boradi. Bola sizni yomon ko‘ra boshlaydi, sizni o‘zining dushmani deb qabul qiladi. U qoidalarni tushunishni emas, sizdan yashirincha qayerdandir telefon topib ko‘rish yo‘llarini qidirishni boshlaydi.
🔴
4. O’zingizning toqatingiz yetmay telefonni qaytib berish ehtimolingiz juda yuqori. Avval ham asli nima qilishni bilmaganingiz sababli bergan edingiz to’g’rimi?
Unda nima qilish kerak? Og‘riqsiz yechim bormi?
Bor! Bolani ekrandan bezdirib, urushib ayirish kerak emas. Buni ekran o‘rnini bosa oladigan oilaviy iliqlik va to‘g‘ri psixologik tizim bilan qilish kerak.
Buning uchun siz bir necha bosqichdan o‘tishingiz kerak:
1️⃣
Bolangiz aynan qaysi paytda va nima uchun telefonga qochayotganini (ildizini) tushunishingiz kerak.
2️⃣
Unga ekran o‘rnini bosadigan jonli muloqot va o‘yinlarni taklif qila olishingiz kerak.
3️⃣
Bola yig‘lab janjal qilganda, ona sifatida his-hayajonga berilmasdan, qat’iyat va mehr bilan "yo‘q" deya olishni o‘rganishingiz kerak.
Bularning barchasini birdaniga qilish qiyin, bilaman. Shuning uchun men onalarga yordam berish maqsadida 7 kunlik "Ekran Detoks" amaliy chellenji va maxsus amaliy daftarni (Workbook) tayyorlaganman.
U yerda biz bola bilan urushmaymiz. Atigi 7 kun ichida bola ekran vaqtini o‘zi sezmagan holda kamaytirishni va real hayotga qaytishni boshlaydi. Siz esa xotirjam va baxtli onaga aylanasiz.
☀️
Yozni yaxshi odatlar shakllantirishga ishlating!
😊
Birinchi qadamni bugunoq qo'ying: dasturni sotib olish uchun adminga murojaat qiling.
💰
7 kunlik amaliy chellenj narxi:
99 ming so'm
👉
Qatnashish uchun -
@psixolog_rozaliya_admin

Bugungi muhokamalardan kelib chiqib, bolalardagi
"o‘zini tinchlantirish odatlari"
nima ekanligi, qachon norma va qaysi omillar (ayniqsa telefon) buni kuchaytirib yuborishi haqida maxsus podkast yozdim.
✅
Har bir ona eshitishi shart bo‘lgan juda muhim ma’lumotlar. Tinglang va o‘z fikringizni qoldiring
👇
@psixolog_rozaliya
- sizlarning izohlaringizni e’tiborsiz qoldirmaydigan psixologingiz
😍

“U faqat qo‘lini so‘ryotgani yo‘q...”
Bu o‘zini tinchlantirish uslubi.
Onalar ekran qarshisida o’tirgan farzandlari haqida quyidagicha izohlar yozishadi:
— “Bolam telefon o'ynab o'tirganda qo'lini so'radi”
— “Qizim sochini o‘ynaydi, yoki barmog‘ini burniga tiqadi”
— “Multfilm ko‘rayotganida labini tishlaydi”
Bularning bari bolaning o‘zini ichki bezovtalikdan qutqarish uslublari.
🧠
Ekran qarab yotgan bola hotirjammi?
Siz : “U multfilm ko‘rayapti, demak dam olayapti.” deb o'ylaysiz.
Lekin bolaning miyasi: “Menga bu juda ko‘p!” deyapti.
Ekrandagi tasvirlar:
– juda tez almashadi
– tovushlar haddan tashqari kuchli
– tafakkurga joy qoldirmaydi
-videolar hayajonli bo'lishi uchun doimiy havotirli vaziyatlar tasvirlangan
Bu holat bolada:
-Sensor yuklanish
-Emotsional charchoq
-Hissiy izolyatsiya chaqiradi
-o'zini real havfda his qiladi
Natijada bola instinktiv tarzda o‘zini tinchlantiradi — bu ongli ravishda emas.
Bolalarda uchraydigan o‘zini tinchlantirish uslublari:
-Qo‘l yoki barmoqni og‘izga solish
-Sochini o‘ynash yoki yulish
-Ko‘zini tez-tez ochib yopish
-Labini tishlash
-Doimiy bir so‘z yoki tovushni takrorlash
-Ekran qarab turgan holatda tanani tebratib o'tirish
❗
Bu odatlar bola ruhiyatining:
“Men o‘zimga o‘zim yordam beryapman”
deya signal berayotgan holatidir.
Bu siz aybdorsiz degani emas.
Bu — bizni hushyor bo‘lishga chaqirayotgan signal.
Ekran bola uchun ba’zan qulay vosita bo‘lib tuyuladi.
Bola tinch, kiyimlari toza, uy to'zmagan
🙈
Lekin bu vosita u uchun haddan tashqari kuchli va nazoratsiz stimulyatsiya manbai bo‘lishi mumkin.
Qizlar, farzandingiz ekran (telefon yoki televizor) qarshisida o‘tirganda siz ham yuqoridagidek yoki boshqacha noodatiy harakatlarni sezganmisiz?
Kuzatuvlaringizni izohlarda yozib qoldiring
👇
@psixolog_rozaliya

O’tgan yili
maktabgacha va boshlang’ich sinflarni ekran vaqti bilan kurashib
shunday chellenj qilgan edik. Qatnashganlar bormi?
Sotuv ochaylikmi shunga?

Bolalarga atalgan vebinar koʻpchilikka kerak shekilli
Yana sotuvi ochiladimi