Sharqshunos tarixchi

🇮🇷
Eron
Islom Respublikasi Quddusni qanday “ozod qilmoqchi” edi?
🕌
Bugun, 13-mart Eronda
“Quddus kuni”
nishonlanadi. Quddus — Ierusalimning islomiy nomidir. 1979-yildagi Islom inqilobi g‘alabasidan boshlab, Eron rejimi har yili ushbu kunni Quddusni
“ozod qilish”
ramzi sifatida bayram qilib keladi.
🚀
1982-yilda, Eron-Iroq urushi boshlanganidan ikki yil o‘tib, Eronga deyarli barcha bosib olingan hududlarni qaytarib olish va mamlakatning hududiy yaxlitligini tiklash nasib etdi. Biroq 1982-yilning iyulida Islom Respublikasi yetakchisi
Ruhulloh Humayniy
urushning va Eronning taqdirini butunlay o‘zgartirib yuborgan bir bayonot bilan chiqdi. U shunday degan edi:
🔙
“Quddusni ozod qilish yo‘li Karbalo (Iroq) orqali o‘tadi”.
🇮🇶
🇸🇾
Eron va Isroil o‘rtasida u yerga yetib borish uchun bosib o‘tilishi lozim bo‘lgan ikki davlat joylashgan:
Iroq va Suriya.
🇮🇶
Iroq bilan urushda Eron hududlari ozod etilgach, Oyatulloh Humayniy Iroqni bosib olish va shu orqali Quddusni “ozod qilish” maqsadiga yaqinlashish mumkin degan qarorga keldi. Shu sababli, u urushni urushdan oldingi chegaralar doirasida to‘xtatish haqidagi barcha takliflarni rad etdi va Iroq hududiga hujumni davom ettirishga buyruq berdi.
🚀
N
atijada, taxminan bir yilda Eronning g‘alabasi bilan yakunlanishi mumkin bo‘lgan to‘qnashuv
sakkiz yillik
ma’nosiz va holdan toydiruvchi urushga aylandi.
🇮🇷
Urush tugab, Islom Respublikasining yangi rahbari
Ali Xomanaiy
hokimiyatga kelgach, “Quddusni ozod qilish” g‘oyasi yo‘qolmadi, biroq taktika o‘zgardi. Islom Respublikasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri urushdan
proksi-kuchlar (vasiylikdagi guruhlar)
orqali urush olib borish strategiyasiga o‘tdi.
🕌
Buning uchun Iroq va Suriya ustidan nazorat o‘rnatish zarur edi. Shu sababli Eron
Bashar Asad
rejimini qo‘llab-quvvatladi va fuqarolar urushi davrida uning hokimiyatda qolishiga yordam berdi. Iroqda esa Saddam Husayn ag‘darilgach yuzaga kelgan tartibsizliklar Islom Respublikasiga o‘z ta’sirini sezilarli darajada kengaytirish imkonini berdi.
🇮🇷
Oradan 47 yil o‘tib va milliardlab dollar mablag‘ sarflab, Islom Respublikasi
“Qarshilik o‘qi”
nomi bilan mashhur bo‘lgan ittifoqchi qurolli terrorchilar tarmog‘ini yaratishga muvaffaq bo‘ldi. Iroq, Suriya va Livandagi proksi-kuchlar orqali Eron Isroilga ta’sir o‘tkazish imkoniyatiga ega bo‘ldi.
🇮🇷
“Quddusni ozod qilish” g‘oyasi har qachongidan ham yaqinroqdek tuyulardi va bu Oyatulloh Humayniy aytgan “islom inqilobini eksport qilish” bosh g‘oyasiga to‘liq mos kelar edi.
❌
Ammo bugun bu rejalar barbod bo‘lmoqda.
Suriyada
Asadning avvalgi qudrati qolmagan,
HAMAS
sezilarli darajada zaiflashgan, Iroqda
“Hashd ash-Shaabi”
o‘z ta’sirining bir qismini yo‘qotgan,
Xomanaiy va uning generallari o‘lgan
, rejim esa o‘z tarixidagi eng og‘ir inqirozlardan birini boshidan kechirmoqda.
Shunga qaramay, Islom Respublikasi bugun
Quddus kunini
nishonlashmoqda
Kanalga obuna bo‘ling
🖌
@Sharqshunos_tarixchi

🎆
Ranglar tarixi
✏️
Dunyoda qariyb
8 milliard
inson yashaydi va har bir madaniyat turli hodisalarni o‘ziga xos tarzda tasvirlaydi. Masalan, ko‘plab tillarda uzoq vaqt davomida
“ko‘k”, “to‘q sariq”, hatto ba’zan “yashil”
ranglar uchun
alohida so‘zlar
mavjud bo‘lmagan.
🟡
Muammo ko‘rish qobiliyatida emas edi. Inson ko‘zi ranglarni farqlay olgan, biroq til ularning barchasini muhim deb hisoblamagan.
Til odatda mukammallikka emas, amaliylikka intiladi.
U hayot, omon qolish va madaniyat uchun ahamiyatli narsalarni nomlaydi, qolganlarini esa nomsiz qoldiradi.
💙
🔵
Qadimgi matnlarni o‘qiganda go‘yo dunyo ilgari ranglarga kambag‘alroq bo‘lgandek tuyuladi.
Gomer
asarlarida dengiz “to‘q vino rangli”
(οἶνοψ πόντος, wine-dark sea) deb tasvirlanadi, biroq “ko‘k” emas. Qadimgi ibroniy va qadimgi xitoy manbalarida ham biz o‘rganib qolgan ma’nodagi
“
ko‘k
”
rang uchramaydi. Yapon an’analarida esa yaqin-yaqingacha
📊
yashil va ko‘k deyarli bitta rang sifatida qabul qilingan.
❓
Sabab oddiy, lekin paradoksal: ko‘k rang juda barqaror.
Osmon doim mavjud va yo‘qolib ketmaydi, dengiz ham niqoblanmaydi,
hayot yoki o‘lim ko‘k rangdan iborat emas.
❤️
Qizil esa qon va xavfni,
⚪️
oq — yorug‘lik va xavfsizlikni,
🖤
qora — tun va noma’lumlikni anglatadi. Shu bois aynan shu ranglar birinchi bo‘lib nom olgan. Ko‘k esa jamiyat dunyoni faqat tahdid prizmasida emas, estetik va ramziy nuqtai nazardan ham ko‘ra boshlaganida tilga kirgan.
🌟
🍊
“To‘q sariq” rang tarixi yanada qiziq. Ko‘plab tillarda bu rang bevosita emas, balki biror predmet orqali nomlangan. Ingliz tilida uzoq vaqt
“
orange
”
so‘zi bo‘lmagan, rang “yellow-red” (sariq-qizil), “saffron” (za’faron rang) yoki “golden” (oltin rang) deb ifodalangan. Faqat Yevropaga apelsin mevasi kirib kelgach, rang o‘z nomiga ega bo‘lgan.
✍️
Avval obyekt, keyin so‘z, shundan so‘nggina ongda mustaqil rang tushunchasi shakllanadi. Hozir ham ko‘plab tillarda “to‘q sariq” — bu so‘zma-so‘z “apelsin rangi” yoki “quyosh rangi”.
Madaniy tayanch bo‘lmasa, til biror narsani nomlashga shoshilmaydi.
❔
🤔
Eng qiziq jihati shundaki, til nafaqat nutqqa, balki idrok tezligiga ham ta’sir qiladi. Turli tadqiqotlarga ko‘ra, odamlar alohida nomga ega ranglarni tezroq farqlaydi. Agar rangning nomi bo‘lmasa, uni taqqoslash, boshqa narsalar orqali tasvirlashga to‘g‘ri keladi. Masalan,
rus tilida
ko‘plab ranglar predmetlardan hosil bo‘ladi: “sireniy” — siren (lilak)dan, “malinoviy” — malina (malina mevasi)dan, “sero-buro-malinoviy” esa mavjud so‘zlardan murakkab tusni hazil tariqasida yasashdir.
Til rangni ma’nolar orqali “quradi”.
🇦🇲
Shunga o‘xshash jarayon
arman
tilida ham kuzatiladi: asosiy “rang” so‘zi — guy‌n (գույն), aniq tuslar esa ko‘pincha shu so‘z orqali shakllanadi: manushakaguy‌n (binafsha, ya’ni “binafsha gul rangi”), tsiranaguy‌n (o‘rik rang), vardaguy‌n (pushti) va boshqalar. Rang har doim ham mustaqil tushuncha sifatida mavjud emas —
u predmet va “rang” so‘zining qo‘shilishidan hosil bo‘ladi.
Nom bo‘lmaguncha, rang ongda tasvir bo‘lib qoladi, faktga aylanmaydi.
Shuning uchunbham juda chiroyli tuyulgan so'zlar amaliyotda kam qo'llaniladi.
🇺🇿
O'zbek tilida ham masalan
kul rangni
maxsus boshqacha nomi yo'q. U predmetni ifodalaydi. Yoki
🟤
jigarrang
ham tana azosini bildiradi. Zangori, Lojuvard, Zarhal, Arg‘uvon, Nilgun kabi ranglar ham adabiy asarlardagina bor xolos.
✍️
Oxir-oqibat, til shunchaki so‘zlar majmui emas — u ko‘rish usulidir.
Ranglar bizdan mustaqil ravishda mavjud, biroq biz ularni faqat nom berganimizdagina ongli ravishda anglaymiz.
Kanalga obuna bo‘ling
🖌
@Sharqshunos_tarixchi

Бобурийларнинг Ҳинд маконида қолдирган
миллиард-миллиард долларлик сармояси.
Тож Маҳал - дунёнинг етти мўжизасидан бири.

تهدید به تحریک بزرگ از اسرائیل
اندری سرنکو، رئیس مرکز مطالعات سیاست افغانستان
اسرائیل ممکن است مسجدالاقصی در بیت‌المقدس را منفجر کرده و سپس ایران را به این کار متهم کند. منبعی نزدیک به سرویس‌های اطلاعاتی منطقه از تهدید چنین تحریکی خبر داد. به گفته وی، اسرائیل تلاش میخواهد ائتلافی از کشورهای مسلمان علیه ایران تشکیل دهد. تاکنون این تلاش‌ها چندان موفقیت‌آمیز نبوده است، زیرا افکار عمومی کشورهای اسلامی از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه تهران حمایت نمی‌کنند. منبع گفت: «بنابراین، امکان تحریک با انجام حمله موشکی یا پهپادی به یکی از مقدسترین اماکن اسلام - مسجدالاقصی در بیت‌المقدس - وجود دارد. این حمله به زیارتگاه توسط خود اسرائیلی‌ها انجام خواهد شد، اما سپس ایران را به آن متهم خواهند کرد. هدف از این تحریک، برانگیختن موج گسترده خشم در جهان اسلام و تبدیل کردن مسلمانان علیه ایران است.» به این ترتیب، اسرائیل همچنین با اجرای «عملیاتی زیر پرچم دروغین» از شر مسجدالاقصی خلاص شده و آن را نابود خواهد کرد.
Isroil tomonidan katta provokatsiya tahdidi ehtimoli mavjud.
Isroil Al-Aqso Masjidini portlatib, keyinchalik bu ishni Eron zimmasiga yuklashi mumkin. Mintaqadagi razvedka xizmatlariga yaqin manbaning bildirishicha, bunday provokatsiya ehtimoli haqida ogohlantirish mavjud.
Manbaga ko‘ra, Isroil Eronga qarshi musulmon davlatlaridan iborat koalitsiya tuzishga urinmoqda. Biroq hozircha bu urinishlar katta muvaffaqiyat keltirmagan, chunki islom mamlakatlari jamoatchiligi AQSh va Isroilning Tehronga qarshi urushini qo‘llab-quvvatlamayapti.
Manba shunday deydi:
“Shu sababli, islomning eng muqaddas maskanlaridan biri — Al-Aqso Masjidga raketa yoki dron hujumi uyushtirish orqali provokatsiya tashkil etilishi ehtimoli mavjud. Bu hujum ziyoratgohga aslida isroilliklarning o‘zlari tomonidan amalga oshiriladi, biroq keyinchalik buning uchun Eron ayblanadi. Bunday provokatsiyaning maqsadi — islom olamida keng ko‘lamli g‘azab to‘lqinini qo‘zg‘atish va musulmon jamoatchiligini Eronga qarshi yo‘naltirishdir.”
Shu tariqa, Isroil “soxta bayroq ostidagi operatsiya” (false flag operation) orqali Al-Aqso Masjidi masalasini ham hal qilib, uni yo‘q qilishga urinishi mumkinligi haqida taxmin bildirilmoqda.
Kanalga obuna bo‘ling
🖌
@Sharqshunos_tarixchi

Bugun sizga turli yoʻnalishdagi foydali kanallarni tavsiya qilaman.
@top_scholar
– Xalqaro va O'zbekistondagi grantlarni yutmoqchilar uchun maxsus kanal
@Economics_ITE
– Iqtisod va marketingga oid ma'lumotlar, fikrlar hamda sohaga aloqador boʻlmagan qiziq ma’lumotlar
@azizbekhmem
- Ijtimoiy, siyosiy muammolar kulgu orqali olib chiqiladi
@quruvchimanuz
- O'zbekistondagi yagona, quruvchilarga oid kanal
@sharqshunos_tarixchi
– Tarix | Siyosat | Madaniyat. Yaponiyadan Ispaniyagacha. Sharq xalqalari boʻyicha ilmiy ommabop resurslar yig‘indisi
@bilimdon_zakovatchi
– Yangi Faktlar, Savollar va Zakovat haqida
@economist_martin
– iqtisodiyot, siyosat, jamiyat hamda hayotimizdagi oʻzgarishlar haqida
@therealniyozov
– siyosat maydoni shaxsiy qarash va tahlillarda
@Fan_choyxonasi
– Fan haqida, osh kelgunicha
@yus_dinov
– Sun’iy intellekt, startaplar, iqtisodiyot va biroz falsafa
@shaxsiy_svoya_igra
– Turli mualliflarning shaxsiy o'yin savollari
Barcha kanallarni bitta havolaga toʻpladik, u orqali istalganiga yoki barchasiga obuna boʻlishingiz mumkin.
Marhamat havolaga!

Кўпчилик бугунги Эрон уруши ортида стандарт "АҚШ яна бир нефтга бой давлатни ресурслари учун бомбардимон қиляпти" сценарийси ётибди, деб ўйлаётган бўлиши табиий.
Аммо бу урушда айнан АҚШ — иккинчи, бошқарилувчи ролни бажараётган субъект. Биринчи ролда эса — Исроил. Унинг анча вақт аввал бошлаган жуда самарали "инвестицияси", яъни АҚШ хукуматидаги амалдорларни қатор уюшмалар (энг машхури — AIPAC) орқали тўғридан-тўғри "сотиб олиши" (сайлов кампанияси жараёнида ва сайловдан кейин молиялаштириб) айни дамда ўз "дивидендларини" беряпти.
Трамп — АҚШ тарихида энг осон "сотилувчи" президент бўлиб келябди хозирча. Унинг кампаниясига биттагина ашаддий зионист Адельсонлар оиласи (қуйидаги расмда Мириам Адельсонни кўришингиз мумкин) томонидан Трампнинг фақат иккинчи президентлик сайлов кампаниясига $250 МИЛЛИОН "эхсон" қилинганини эслатаман.
Бунинг устига, Исроил агенти Эпштейн орқали Трамп ва қатор бошқа йирик амалдорлар уларнинг педофиллик ва бошқа амалиётлари акс эттирилган бир дунё компромат материалларга эга.
Исроилга ўзининг "Катта Исроил" дастурини амалга ошириш учун Яқин Шарқда унга қаршилик кўрсата оладиган кучлар йўқ қилиниши — бирламчи вазифалардан бири. Куни кеча Эронга хужум — унинг "40 йиллик орзуси" эканлигини Нетаньяху айтиб чиқди (бу борада аввалроқ Ироқ хам алохида мустақил куч сифатида йўқ қилинишида Исроилнинг роли катта бўлгани эхтимоли баланд).
АҚШнинг ташқи ишлар вазири хам куни кеча билмай оғзидан "гуллаб қўйди", ушбу уруш Исроил томонидан режалаштирилиб, АҚШ унга мажбуран қўшилганини (бу гапига кейин бошида таёқ синди).
Бу урушда ким "биринчи скрипкани" ўйнаётганини ва урушдан мақсад (Исроилнинг мақсади) — шунчаки Эронда сиёсий режимни ўзгартириш/ядровий дастурини йўқ қилиш ва х.к. эмас, балки Эронни "Failed state", яъни ДАВЛАТЧИЛИГИ БУТКУЛ ЙЎҚОТИЛГАН территорияга айлантириш (собиқ Ироқ, Ливия, Сириялар сингари) эканлиги, хусусан, Трампнинг АҚШ томонидан Эроннинг янги лидерлари сифатида кўзлаган одамлари хам ўлдириб юборилганини айтиб чиққани ва урушнинг ўзи АҚШ-Эрон ўртасида кетаётган музокаралар ўртасида бошлаб юборилгани кўрсатиб турибди. Маълумот учун, Эрон билан Обама пайтида тузилган Эрон ядровий дастури бўйича келишувни 2018 йилда Трамп томонидан бекор қилинишига юқорида эсга олинган Мириям Адельсон катта хисса қўшган (у Трампнинг биринчи президентлигини хам молиялаштирган).

“Maziar” Kim?
🤠
VII asrda Eron arablar tomonidan zabt etilgach, forslar mamlakatning turli hududlarida arab bosqinchilarga qarshi ozodlik qoʻzgʻolonlarini koʻtardilar. Ushbu qoʻzgʻolonlar koʻlamdor va jiddiy tus olgani sababli
Arab xalifaligi mahalliy aholi noroziligini yumshatish maqsadida eronlik hukmdorlarni Eron hududlariga noib sifatida tayinlashga majbur boʻldi.
🇮🇷
Ana shunday hududlardan biri
Tabariston
deb atalgan. U hozirgi Eronning shimoliy qismida joylashgan boʻlib, bugungi kunda
Mozandaron
nomi bilan mashhur. Arablar qariyb 200 yil davomida Eron ustidan hukmronlik qilgan boʻlsalar-da, ushbu mintaqa ustidan toʻliq nazorat oʻrnata olmadilar. Bu yerda eronliklar uzoq yillar davomida qarshilik koʻrsatib, oʻz madaniy anʼanalarini saqlab qolishga muvaffaq boʻldilar.
825-yilda
Tabariston hududida
Maziar
ismli bola dunyoga keldi. Uning ismi ikki qismdan tashkil topgan: “maz” (devlarga oid) va “yor” (yordamchi, himoyachi) soʻzlaridan iborat boʻlib, lugʻaviy jihatdan “Mazning himoyachisi” (yaʼni Tabariston yoki Mozandaron himoyachisi) maʼnosini anglatadi.
Maziar sosoniylar davrida mazkur hududlarda hukmronlik qilgan nufuzli
Karin (Karen) sulolasiga
mansub edi. Bu sulola Sosoniylar davlati davrida, yaʼni arablar istilosidan avval ham hukmron tabaqa sifatida faoliyat yuritgan.
Maziar xalifaning ishonchini qozonib,
Tabariston hokimi etib tayinlandi. U dastlab islomni qabul qilib, arablar roziligini olish maqsadida bir necha masjidlar qurdirgan. Biroq hokimiyatini mustahkamlagach, islomdan chiqib, zardushtiylikka qaytdi, qurilgan masjidlarni vayron qildi, musulmon amaldorlarni lavozimdan chetlatdi va ularning oʻrniga zardushtiylarni tayinladi.
Maziar arablar hukmronligiga qarshi Tabriz hududlarida qoʻzgʻolon koʻtargan yana bir eronlik yetakchi —
Bobak Xurramdin
bilan ittifoq tuzdi. Ular koʻp yillar davomida Arab xalifaligiga qarshi kurash olib bordilar. Eronning arab hukmronligidan ozod boʻlishi esa ularning hayotlik davrida emas, balki IX–X asrlarda bosqichma-bosqich amalga oshdi.
Ham Bobak, ham Maziar oxir-oqibat xalifalik tomonidan qoʻlga olinib, qatl etilgan.
Bugungi kunda Sari shahrida (Eron) Maziar haykali oʻrnatilgan.
"Mazandaran" nomi esa Avesta tilidan olingan bo'lib , "devlar darvozasi" yoki "devlar vodiysi" ma'nosini anglatadi, maz (mâz) + ‎اندر (an-dar) + ـان‎ (ân) ( Avesta : 𐬨𐬀𐬰𐬀𐬌𐬥𐬌𐬌𐬀 ‎, lotincha: mazainiia , so'zma-so'z  " dev " ). Bugungi nom milodiy 10-asrga oid fors eposi " Shohnoma" da zardushtiylik e'tiqodida g'ayritabiiy mavjudotlar - daevalar (yoki devlar ) va sehrgarlar yashaydigan yerni va bu yerni zabt etish qiyinligini anglatadi. Maziarning ham Mozandaron nomida o‘z ulushi bor. Shu sababli Mozandaron markazi Sari shahrida unga atab ko‘chalarga ham nomlari berilgan.
Kanalga obuna bo‘ling
🖌
@Sharqshunos_tarixchi

​​
Xitoy Yaqin Sharqdagi urushdan qanday saboqlar chiqarmoqda
?
AQSh va Isroilning Eron hududiga bergan zarbalari Pekinda Amerika harbiy salohiyatining namoyishi sifatida diqqat bilan o‘rganilmoqda. Bu voqealar kelajakda Tayvan atrofida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan har qanday harbiy mojaroga bevosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Mavjud tahlillarga ko‘ra, ushbu jarayondan uchta asosiy xulosa chiqarilmoqda.
1.
AQShning kuchini
yetarli baholamaslik
Avvalroq Pekinda AQShning harbiy salohiyati mustahkam deb baholangan bo‘lsa-da, uning chuqur razvedka sohalariga shubha bilan qaralar edi. Biroq Erondagi
“Epic Fury” operatsiyasi
bu tasavvurni shubha ostiga qo‘ydi. Bir necha oy davom etgan tayyorgarlik hamda AQSh va Isroil o‘rtasidagi misli ko‘rilmagan harbiy muvofiqlashtirish natijasida Eron rahbariyatiga qarshi “boshni uzish” xarakteridagi zarba muvaffaqiyatli amalga oshirildi.
2.
Razvedka chuqurligi va rahbariyatni yo‘q qilish — amalda qo‘llanilgan doktrina
Eng tashvishli saboqlardan biri zarbalar berilishidan oldin razvedkaning
qanchalik chuqur kirib borgani
va bu imkoniyatdan rahbariyatni yo‘q qilish maqsadida foydalanishga tayyorlik bo‘ldi. AQSh va Isroil razvedka xizmatlari Ali Xomeneiy, Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi qo‘mondonligi, Bosh shtab rahbari hamda mudofaa vazirining joylashuvini aniqlab, ularni bir vaqtning o‘zida birinchi zarbalar paytida nishonga olgan.
Davlat rahbarlarini nishonga olib yo‘q qilish uzoq vaqt davomida
nazariy jihatdan eng keskin eskalatsiya
chegarasi sifatida qaralgan edi. Biroq AQSh va Isroil kuchli shaxsiy xavfsizlik tizimiga ega bo‘lgan yirik mintaqaviy davlat rahbarini yo‘q qilish orqali bu chegarani amalda bosib o‘tdi.
Xitoyning qarshi razvedka tizimi Eronnikiga qaraganda ancha murakkab bo‘lib, G‘arb razvedka xizmatlari uchun Xalq-ozodlik armiyasiga kirib borish ancha qiyin. Biroq Si Szinpin qo‘lida hokimiyatning markazlashuvi armiyaning boshqaruv tizimini bitta markaziy nuqtaga ko‘proq bog‘lab qo‘ygan. Eron qo‘mondonlari esa bu zaiflikni qisman yumshatish maqsadida oldindan
quyi darajadagi ofitserlarga mustaqil harakat qilish vakolatini berishgan.
Bunday “maydondagi operativ boshqaruv” tizimi ularga AQSh bazalari va ittifoqchi davlatlar shaharlariga qarshi raketa hamda dron zarbalarini davom ettirish imkonini berdi. Va Xitoyda savol tug‘ilmoqda armiyani markazlashtirish o‘rniga balki generallarga ma‘lum mustaqilliklar berish kerakligi xususida.
Tutib qoluvchi raketalar yetishmovchiligi — Xitoy uchun imkoniyat
Eng muhim saboqlardan biri sanoat salohiyati bilan bog‘liq. Bir haftadan kam vaqt ichida AQSh va uning ittifoqchilari taxminan
800 ta Eron ballistik raketasiga
qarshi qariyb
2000 ta yuqori
texnologiyali tutib qoluvchi raketani sarfladi.
THAAD va SM-3 kabi tutib qoluvchi raketalarining har biri taxminan 10 million dollar turadi va ularning zaxiralari juda cheklangan. Bir necha kun ichida AQShning mavjud zaxiralari chorak yoki hatto uchdan bir qismga kamayib ketgan bo‘lishi mumkin. Yangi raketalar ishlab chiqarishni ko‘paytirish esa yillar talab qiladi: masalan, bugun buyurtma qilingan
THAAD raketasi taxminan 2030-yilga kelib yetkazib berilishi mumkin.
Shu bois tizimning asosiy strukturaviy zaifligi mudofaa sohasida namoyon bo‘ladi. Hatto raketa arsenali Xitoynikining faqat bir qismi bo‘lgan mintaqaviy davlatga qarshi ham tutib qoluvchi raketalar barqaror bo‘lmagan sur’atda sarflanmoqda.
28-fevraldan oldin ham AQShda Xitoyning hal qiluvchi zarbasini qaytarish uchun yetarli miqdorda tutib qoluvchi raketalar mavjud emas edi. Endi esa ularning soni yanada kamaygan.
Agar Pekin vaqt o‘tishi bilan AQSh ishlab chiqarish hajmini oshirib, bu tafovutni qisqartiradi degan xulosaga kelsa, u holda Xitoy bunday imkoniyat yuzaga kelishidan oldin harakat qilishga undalishi mumkin.
Kanalga obuna bo‘ling
🖌
@Sharqshunos_tarixchi

📽
Rejissor Jeykob Shvarts suratga olgan “Amir Temur” filmining ilk treyleri e’lon qilindi.
Rollarda: Yulduz Rajabova, Kristian Mortensen, Mahesh Jadu, Joshua Jo.
Film byudjeti – $30 mln dollorlik ulkan so‘mmani tashkil qiladi. Premyera 10-aprel kuni. Tez orada baho beramiz
Kanalga obuna bo‘ling
🖌
@Sharqshunos_tarixchi

​​
Nega Sharqda emas aynan Yevropa shaharlarida innovatsiya va taraqqiyot o‘choqlari paydo bo‘ldi?
Makiavellining
“Hukmdor”
asarida G‘arb va Sharq davlatlari o‘rtasidagi farqlar haqida juda nozik bir mulohaza bor:
u g‘arb davlatlarini zabt etish oson, ammo ularni ushlab qolish mushkul; sharq davlatlarini esa zabt etish qiyin, ammo ular ustidan hokimiyatni saqlab qolish oson, deya ta’kidlaydi.
Qisqacha aytganda, bu farq
hokimiyatning markazlashmagan
tabiatida mujassam. Absolyut monarxiya davriga qadar, Yevropa qirollari o‘z hududlarida ham to‘liq hokimiyat yurita olmas edi; bu hududlarning muayyan qismlari
vassallar
nazoratida bo‘lgan. Shuning uchun monarxlarning hokimiyati
cheklangan
edi. Bu esa boshqa ijtimoiy kuchlarga muayyan darajada
avtonomiya va erkinlik maydonini ochib bergan.
Zamonaviy tadqiqotchilar xulosasiga ko‘ra, aynan hokimiyatning mana shunday
fragmentatsiyalangan (parchalangan) shakli
Yevropa shaharlarining O‘rta asrlarda ilmiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan
yuksalishiga
va innovatsion g‘oyalar markaziga aylanishiga zamin yaratgan.
Bu jarayonda dunyoviy hokimiyatlar bilan
cherkov
o‘rtasidagi raqobat ham muhim rol o‘ynagan (bu haqda mening Katolik cherkovi haqidagi maqolamda ham so‘z boradi).
Biroq, Xitoyda ham shaharlar jadal sur’atda o‘sib borayotgan, iqtisodiyot esa yuksalish yo‘liga tushgan edi. Shunga qaramay, Xitoy shaharlarida yuqorida ta’riflangan holatlar yuz bermadi. Nima sababdan?
Bu savolga
iqtisodchi Dipak Lal javob topgan:
“Yuqorilab borayotgan iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlik va savdo hajmining ortishi shaharlar inqilobiga olib keldi, natijada o‘rta asrlardagi Xitoy dunyodagi eng urbanizatsiyalashgan jamiyatga aylandi. Biroq o‘rta asr Yevropasidagi shaharlar singari, bu shaharlar tarixiy burilishlarda hal qiluvchi rol o‘ynay olmadi.”
Buning sababi, Lalga ko‘ra,
yagona imperiyaviy davlat tuzumining uzluksiz mavjudligidir.
Ya‘ni Xitoy shaharlarida markazlashuv kuchli bo‘lgan va markazlashgan boshqaruv hammaga ta‘sir qilgan.
U bu fikrda yolg‘iz emas: siyosiy institutlar tadqiqotiga oid ilmiy adabiyotlarda Yevropaning o‘ziga xos taraqqiyot yo‘li haqida shakllangan ilmiy konsensus mavjud. Aynan siyosiy hokimiyatning fragmentatsiyalangan holati Yevropani global yetakchilik sari olib chiqqan omillardan biri bo‘lgan degan o‘nlab asarlar bor ekan.
Quyida shu mavzuga oid bir nechta manbalar keltirilgan:
Lal, D. (2024).
Niyat qilinmagan oqibatlar. Ishlab chiqarish omillari, madaniyat va siyosatning uzoq muddatli iqtisodiy natijalarga ta’siri.
IRISEN.
Troparovskiy A.M. (2025).
Katolik cherkovi institutsional innovatsiyalar va ijtimoiy texnologiyalar manbai sifatida: Yevropa sivilizatsiyasining shakllanishiga yangi nigoh.
Rossiya yo‘llari, 3 (1), 58–69.
Møller, J. (2014).
Nega Yevropa yagona gegemoniyadan qutulib qoldi: kuchlar muvozanatining tarixiy saboqlari.
International Studies Quarterly, 58(4), 660–670.
Grzymala-Busse, A. (2023).
Tilli cherkovga boradi: Yevropa davlatlari parchalanishining diniy va o‘rta asr ildizlari.
American Political Science Review, 1–20.
Kanalga obuna bo‘ling
🖌
@Sharqshunos_tarixchi